Armia Pomorze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Armia „Pomorze”
Historia
Państwo II Rzeczpospolita
Sformowanie 23 marca 1939
Rozformowanie 18 września 1939
Dowódcy
Pierwszy gen. dyw. Władysław Bortnowski
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
bitwa w Borach Tucholskich
bitwa nad Bzurą
Organizacja
Podporządkowanie Naczelne Dowództwo
Rodzaj sił zbrojnych wojsko

Armia „Pomorze” - związek operacyjny Wojska Polskiego utworzony wiosną 1939, zgodnie z planem operacyjnym „Zachód”, walczący w kampanii wrześniowej.

Geneza i zadania[edytuj | edytuj kod]

Utworzona 23 marca 1939 w celu obrony Pomorza przed atakiem niemieckim z kierunków zachodniego i wschodniego[1]. O ugrupowaniu armii w dużej mierze zadecydowała możliwości interwencji od strony Wolnego Miasta Gdańsk. Siły armii zostały rozdzielone na dwie części, jedna miała bronić zachodniej granicy państwa, druga nie dopuścić do połączenia sił wroga działających od strony Prus Wschodnich z siłami działającymi z zachodu. Jednak obawa przed aneksją Gdańska i ataku od północy spowodowała, że część sił armii została skierowana do „korytarza gdańskiego” aż po Kościerzynę i Tczew (Oddział Wydzielony „Kościerzyna” i Oddział Wydzielony „Starogard”). Biorąc pod uwagę, że na całym odcinku Wisły (około 60 km) pomiędzy Grudziądzem a Fordonem pod Bydgoszczą nie było żadnego mostu, całe północne ugrupowanie było narażone na odcięcie od reszty armii w przypadku zdecydowanego ataku z zachodu.

Armii powierzono zadanie działania w pasie:

Od tak wyznaczonego pasa, na północy miało działać Dowództwo Obrony Wybrzeża, podległe Dowództwu Floty, na południu Armia „Poznań” pod dowództwem gen. Kutrzeby, na wschodzie Armia „Modlin” pod dowództwem gen. Przedrzymirskiego.

Pod koniec marca, po powrocie do Torunia z Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, gen. Bortnowski postawił zadania poszczególnym wielkim jednostkom:

  • 15 Wielkopolska Dywizja Piechoty (dowódca gen. bryg. Przyjałkowski) otrzymała zadanie obrony przedmościa Bydgoszcz od zachodu, w oparciu o skraje lasów nadleśnictwa Jachcice oraz zamknięcia przejść przez Kanał Górnonotecki. Dowódcy dywizji został podporządkowany nakielski batalion ON, którego zadaniem było zamknięcie, w okolicach Nakła, przejść przez Noteć na jej południowym brzegu. Północna granica pasa działania dywizji przebiegała wzdłuż linii: WojnowoMroczaŁobżenica, zaś południowa stanowiła granicę pasa działania armii[2].
  • 4 Dywizja Piechoty (dowódca gen. Bołtuć) otrzymała zadania:
– zamknąć, na kierunku północno-wschodnim, węzeł komunikacyjny Brodnica na linii Tama Brodzka – jeziora: Bachotek, Strażyn, Zbiczno i Ciche koło miejscowości o tej samej nazwie;
–ewentualnie uderzyć na nieprzyjaciela głównymi siłami dywizji z rejonu Czekanowa, w przypadku gdyby usiłował on obchodzić prawe skrzydło 16 DP, bądź atakował w kierunku WąbrzeźnoToruń;
–prowadzić rozpoznanie kawalerią dywizyjną w kierunku na Lidzbark Welski i utrzymywać łączność z armią „Modlin”.
Zachodnia granica pasa działania dywizji stanowiła wschodnią granicę działania 16 DP, zaś wschodnia granica stanowiła granicę działania armii[2].
  • Pomorska Brygada Kawalerii (dowódca gen. bryg. Grzmot-Skotnicki) otrzymała zadanie opóźniania ruchów nieprzyjaciela poprzez wiązanie go w walce i niszczenie w korytarzu ograniczonym północną granicą działania 15 DP i północną granicą działania armii. Wyznaczono szosy (w rejonie działania brygady): SępolnoKoronowo, ChojniceTucholaChełmno, WięcborkBydgoszcz, Chojnice – Tczew i Kościerzyna – Tczew jako szlaki, wzdłuż których prowadzone miały być działania. Dowódcy brygady zostały podporządkowane bataliony ON w rejonie oraz batalion strzelecki z Chojnic[2].

W połowie kwietnia nadszedł rozkaz marszałka Śmigłego-Rydza o powiększeniu składu armii o 9 Dywizję Piechoty z Siedlec. Po jej przybyciu w rejon działania armii, zostały dokonane zmiany rozmieszczenia głównych jednostek. Pas działania Pom.BK został zwężony poprzez przesunięcie południowej granicy jej działania na linię rzek Sępolna (wypływa z jeziora Sępoleńskiego) i Sępolenki (obydwie prawostronne dopływy Brdy). Powstałą w ten sposób lukę, pomiędzy 15DP a Pom.BK, zajęła 9DP. Podporządkowany jej został koronowski batalion ON.

  • 9 DP (dowódca płk dypl. Werobej) otrzymała zadania:
–zamknąć przejścia między poszczególnymi jeziorami koronowskimi (między innymi: Koronowskie, Strzemno, Stoczek, Piaseczno, Moczar, Białe, Krzywe - obecnie stanowią one część Zbiornika Koronowskiego);
–rozmieścić główne siły dywizji na południu pasa, w którym miała prowadzić działania i na wschód od linii jezior;
–osłaniać prawe skrzydło 15 DP;
–prowadzić rozpoznanie na przedpolu jezior koronowskich i wiązać w walce nieprzyjaciela w rejonie Więcborka;
–ściśle współdziałać z 15 DP.

Przyjazd Korpusu Interwencyjnego, pod koniec sierpnia, spowodował przesunięcie w kierunku północnym głównych sił 9 DP, dla zapewnienia osłony ewentualnego działania 27 Dywizji Piechoty (dowódca gen. bryg. Drapella) po osi SkarszewyStarogardGdańsk. Telegram z Naczelnego Dowództwa, wysłany w dniu 1 września 1939 o godz. 8.50 (data odbioru rozkazu nie jest znana), oddawał do dyspozycji dowódcy armii 27 DP.

Obsada personalna Dowództwa Armii „Pomorze” we wrześniu 1939 r.[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Armii „Pomorze”

  • dowódca armii - gen. dyw. Władysław Bortnowski (inspektor armii z siedzibą w Toruniu)
    • oficer ordynansowy - mjr kaw. Juliusz Kroenitz (oficer ordynansowy inspektora armii z siedzibą w Toruniu)
  • dowódca artylerii - płk art. Józef Korycki (dowódca 8 Grupy Artylerii)
    • oficer sztabu – mjr Stanisław Konstanty Oyrzyński (od 9.09 komendant Kwatery Głównej)
    • oficer sztabu – kpt. Kazimierz Motz
  • dowódca lotnictwa i OPL - płk pil. Bolesław Stachoń (dowódca 4 pułku lotniczego)
    • szef sztabu - ppłk pil. Stanisław Skarżyński (zastępca dowódcy 4 pułku lotniczego)
    • oficer operacyjny - mjr obs. Stanisław Olszewski
    • oficer informacyjny - kpt. dypl. obs. Tadeusz Kasprzyk
    • referent OPL - mjr art. Marian Bieniak (dowódca 8 daplot)
    • zastępca referenta OPL - kpt. art. Tadeusz Moszyński (z 8 daplot)
    • referent zaopatrzenia - kpt. obs. Romuald Stelmach
    • referent lotnisk - por. tech. Jan Filipowicz
    • szef łączności - por. obs. Marian Kostuch
    • kpt. obs. Stanisław Doliński
    • kpt. tech. Stanisław Łojasiewicz
    • por. obs. Jan Eichsteadt
    • oficer łącznikowy - ppor. pil. Jerzy Sobolewski
  • dowódca saperów - ppłk sap. Emil Strumiński (oficer saperów Inspektoratu Armii w Toruniu)
    • oficer sztabu - kpt. dypl. Feliks Grzegrzółka (z 8 bsap)
    • oficer sztabu - kpt. Edward Szybler (z Inspektoratu Armii w Toruniu)
    • oficer sztabu - kpt. inż. Wacław Nikodem Cichocki (z Inspektoratu Armii w Toruniu)
    • oficer sztabu - kpt. Wacław P. Janaszek (z 8 bsap)
  • dowódca broni pancernych - ppłk Jerzy Gliński (dowódca 8 batalionu pancernego)
  • dowódca etapów - gen. bryg. Michał Tokarzewski-Karaszewicz (dowódca Okręgu Korpusu Nr VIII)
    • zastępca dowódcy etapów - płk dypl. Aleksander Myszkowski (pomocnik dowódcy Okręgu Korpusu Nr VIII)

Sztab

  • szef sztabu - płk dypl. dr Ignacy Izdebski (I oficer sztabu Inspektoratu Armii w Toruniu)
  • szef oddziału I - mjr dypl. Jan Jastrzębski
  • szef oddziału II - ppłk dypl. Antoni Rosner (z Komisariatu Rządu w Gdańsku)
    • oficer sztabu - mjr dypl. Antoni Malinowski (III oficer sztabu Inspektoratu Armii w Toruniu)
  • szef oddziału III - ppłk dypl. Aleksander Aleksandrowicz (z Oddziału III Sztabu Głównego)
  • dowódca łączności - płk łącz. Jan Kaczmarek (dowódca 2 Grupy Łączności)
    • oficer sztabu - mjr łącz. Stanisław Kochański (z Inspektoratu Armii w Toruniu)
    • delegat Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Bydgoszczy - inż. Stanisław Ostrowski
  • kwatermistrz - ppłk dypl. Czesław Kopański (zastępca dowódcy 48 pp)
  • szef oddziału IV - ppłk dypl. Stanisław Kłosowicz (ze Sztabu Głównego)
  • szef służby zdrowia - ppłk lek. Walerian Jaworski
  • dowódca żandarmerii - mjr żand. Józef Schmied (dowódca 8 dywizjonu żandarmerii)
  • szef służby kolejnictwa - mjr w st. sp. Michał Galiński (szef Wydziału Wojskowego Dyrekcji Kolejowej w Bydgoszczy)

Działania w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Armia pomorze 1939.png
Bitwa nad Bzurą
Bitwa bzura 13-09-39.png
Pozycje wojsk polskich 16/17.09.1939
Polozenie 17 09 1939.png

Dowództwo armii mieściło się w jednym z fortów w dzielnicy Torunia - Podgórz.

1 września 1939 siły armii nie podjęły praktycznie żadnych działań bojowych. Dopiero w nocy z 1 na 2 września silna, zmotoryzowana kolumna niemiecka (20 Dywizja Zmotoryzowana z 4 Armii), poruszająca się w kierunku wschodnim, rozbiła pod Mąkowarskiem 35 pp (z 9 DP), przedarła się przez Bory Tucholskie w rejonie jezior koronowskich i wyszła na tzw. magistralę węglową. Zagrożony został odwrót GO „Czersk”, tucholskiego zgrupowania 9 DP oraz przecięta została droga odwrotu 27 DP, która kierowała się w kierunku magistrali węglowej i miała odjechać w ślad za Korpusem Interwencyjnym. Z Bytowa na samotny batalion ON „Kościerzyna” z plutonem kawalerii 16 puł. i baterią konną 11 dak ruszyła niemiecka 10 DPanc. Pułki PBK walczyły z niemieckimi patrolami, 18 puł. szarżował pod Krojantami i zatrzymał, w tym rejonie, niemiecki atak na kilka godzin. Jednak PBK musiała się wycofać w kierunku południowym. Przeważające siły nieprzyjaciela wyparły 16 DP znad Osy a 22 pp z linii jezior koronowskich. W kierunku na Sępólno zaatakowała 3 DPanc., której czołgi posuwały się na wschód prawie bez oporu ze strony jednostek 9 DP i 3 września dotarły na linię Wisły w rejonie Kosowa naprzeciwko Chełmna. Od 3 września ataki na oddziały armii praktycznie ustały, również one nie podejmowały znaczących działań. Rozkaz dotyczący odwrotu w kierunku Warszawy przyszedł 5 września o godz. 22. Z rozkazu wynikało, że armia jest już właściwie odcięta i do stolicy trzeba będzie się przebijać. Wyznaczono trasę odwrotu po linii WłocławekBrześć Kujawski i dalej w kierunku zachodnim. Do armii została przydzielona 26 Dywizja Piechoty (dowódca płk dypl. Brzechwa-Ajdukiewicz) z armii „Poznań”. Gen. Bortnowski włączył 26 DP, razem z 15 DP, w skład GO gen. Przyjałkowskiego. Armia, generalnie, miała się cofać lewym brzegiem Wisły, zaś GO gen. Bołtucia (4 DP, 16 DP i dac armii) – prawym. Dowódca armii, obawiając się zniszczenia mostu we Włocławku, przez co mogłoby dojść do rozdzielenia sił armii, polecił zorganizowanie przeprawy na południe od Nieszawy. W czasie odwrotu udało się w części odtworzyć straty 27 DP, poniesione w trakcie przebijania się z korytarza. Przydzielono do niej 22 pp wraz z 2/9 pal i jeden dywizjon z artylerii armii. Natomiast 9 DP praktycznie przestała istnieć. W nocy z 7 na 8 września dowództwo armii przeniesiono do Brześcia Kujawskiego.

Dwukrotnie, 7 i 8 września, spotkali się generałowie Kutrzeba i Bortnowski w rejonie Kutna[3]. Tam zapadła decyzja o podporządkowaniu armii „Pomorze” dowództwu gen. Kutrzeby[4]. W dniu 9 września nastąpiło natarcie armii „Poznań” w kierunku na Stryków. Rozpoczęła się największa bitwa kampanii wrześniowej zwana bitwą nad Bzurą. W tym czasie na odcinku armii „Pomorze”, w rejonie Włocławka i Brześcia Kujawskiego, nieprzyjaciel wprowadził do działania wojska w sile jednej dywizji piechoty, która spychała 27 DP na południe. Armia „Pomorze” przeszła do działań zaczepnych 14 września o godz. 8, na kierunku ŁowiczSkierniewice. W ciężkich walkach udało się sforsować Bzurę i wejść kilka kilometrów w głąb pozycji nieprzyjaciela. Kontrowersyjny rozkaz gen. Bortnowskiego zatrzymał natarcie. W kolejnych dniach, do 18 września, oddziały usiłowały przerwać okrążenie i przebijać się do Warszawy przez Puszczę Kampinoską.

Skład Armia „Pomorze”[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Armii „Pomorze”

Wielkie jednostki

Piechota

Artyleria

Saperzy

  • 48 batalion saperów (8 batalion saperów)
  • kompania saperów KOP „Hoszcza”
  • rezerwowa kompania saperów nr 181 (8 bsap)
  • rezerwowa kompania saperów nr 182 (8 bsap)
  • rezerwowa kompania saperów nr 183 (8 bsap)
  • rezerwowa kompania saperów nr 184 (8 bsap)
  • lekka kolumna pontonowa typ I nr 181 (8 bsap)
  • lekka kolumna pontonowa typ II nr 182 (8 bsap)
  • pluton parkowy saperów nr 81 (8 bsap)
  • pluton parkowy saperów nr 81 (8 bsap)
  • Szefostwo Fortyfikacji typ II „Toruń” (8 bsap)
  • Szefostwo Fortyfikacji typ II „Grudziądz” (Ośrodek Sapersko-Pionierski 16 DP)
  • dowództwo grupy fortyfikacyjnej nr 81 (8 bsap)
  • dowództwo grupy fortyfikacyjnej nr 82 (Ośrodek Sapersko-Pionierski 16 DP)
  • dowództwo grupy wojsk kolejowych nr 11 (2 batalion mostów kolejowych)
  • kompania mostów kolejowych nr 24 (2 batalion mostów kolejowych)
  • czołówka warsztatowa mostów kolejowych typ I nr 1 (2 batalion mostów kolejowych)
  • kompania ruchowo-kolejowa nr 51 (Oddział Ruchowo-Handlowy Kolei Państwowych w Toruniu)

Bronie Pancerne

  • 81 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych (8 batalion pancerny)
  • kolumna samochodów osobowych nr 81 (8 bpanc)
  • kolumna samochodów ciężarowych typ I nr 851 (8 bpanc)
  • kolumna samochodów ciężarowych typ II nr 852 (8 bpanc)
  • kolumna samochodów ciężarowych typ II nr 853 (8 bpanc)
  • kolumna samochodów ciężarowych typ I nr 854 (8 bpanc)
  • kolumna samochodów ciężarowych typ I nr 855 (8 bpanc)
  • kolumna samochodów sanitarnych PCK typ I nr 801 (8 bpanc)
  • kolumna samochodów sanitarnych PCK typ I nr 902 (4 batalion pancerny)

Lotnictwo i OPL Armii „Pomorze”

Marynarka Wojenna:

Ordre de Bataille Armii „Pomorze”, do szczebla batalionu (dywizjonu), przedstawiono w:

1 września 1939 dowódca Armia „Pomorze” dysponował łącznie:

  • 63 batalionami piechoty, w tym 46 batalionami piechoty w pięciu dywizjach piechoty (50 pp miał cztery baony), 2 batalionami strzelców, batalionem karabinów maszynowych i broni towarzyszącej, 12 batalionami Obrony Narodowej, batalionem nadwyżek 4 DP (II/208 pp), batalionem Przysposobienia Wojskowego „Toruń” (batalion ON „Toruń”),
  • 25 szwadronami kawalerii, w tym 16 szwadronami liniowymi i 4 szwadronami ckm w czterech pułkach Pomorskiej BK oraz 5 szwadronami kawalerii dywizyjnej („Krakusów”),
  • 9 pododdziałami kolarzy, w tym 5 kompaniami w dywizjach piechoty oraz czterema szwadronami (trzy szwadrony pułkowe: 2 pszwol, 16 puł, 8 psk i jeden brygadowy),
  • 13 bateriami artylerii ciężkiej (27 x 105 mm armat wz. 1913 i wz. 1929 oraz 15 x 155 mm haubic wz. 1917),
  • 55 bateriami artylerii lekkiej i 4 bateriami artylerii konnej oraz 16 plutonami artylerii piechoty (120 x 75 mm armat wz. 1897, 50 x 75 mm armat wz. 1902/1926, 2 x 76,2 mm armaty wz. 1902, 96 x 100 mm haubic wz. 1914/1919),
  • 4 bateriami motorowymi artylerii przeciwlotniczej 40 mm typ A i B (14 x 40 mm armat przeciwlotniczych wz. 1936)[5],
  • 3 pododdziałami pancernymi, w tym samodzielną kompanią czołgów rozpoznawczych (13 czołgów TK-3), szwadronem czołgów rozpoznawczych (dziewięć czołgów TK-3 i cztery czołgi TKS uzbrojone w 20 mm nkm wz. 1938 FK) i szwadronem samochodów pancernych typ A nr 81 (8 wozów wz. 1934-II),
  • 5 eskadrami lotniczymi, w tym dwiema myśliwskimi (22 samoloty PZL P.11c), dwiema towarzyszącymi (14 samolotów Lublin R.XIIID) i jedną rozpoznawczą (10 samolotów PZL.23B Karaś), a ponadto dwoma plutonami łącznikowymi (6 samolotów RWD-8)[6].

Przypisy

  1. Kazimierz Sobczak [red.]: Encyklopedia II wojny światowej. s. 34.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Konrad Ciechanowski: Armia Pomorze 1939. s. 36 - 37.
  3. J. Kirchmayer Pamiętniki str. 491 - ...Przejechaliśmy przez zbombardowane Kutno i dojechaliśmy do wskazanej wsi. Przed podjazdem do pięknego dworu zastaliśmy gospodarzy i jakiegoś oficera ze sztabu armii „Poznań”
  4. J. Kirchmayer Pamiętniki str.491 - (gen. Bortnowski do gen. Kutrzeby): Jestem młodszy od ciebie, podporządkowuję się tobie
  5. Były to trzy baterie typu A należące organicznie do 9, 15 i 16 DP oraz jedna bateria typu B należąca do Pomorskiej BK. Kolejne trzy baterie typu A (4, 13 i 27) zostały podporządkowane tymczasowo, na okres koncentracji, szefom OPL okręgów korpusów. W Łowiczu na terenie OK IV znajdowała się bateria nr 27. Torunia broniła bateria nr 4, natomiast Włocławka bateria nr 13. Dwie ostatnie baterie znajdowały się na terenie OK VIII. Ponadto szefowi OPL OK VIII podlegały trzy plutony artylerii przeciwlotniczej 40 mm (801, 881 i 882).
  6. Tadeusz Jurga, Wojsko Polskie. Krótki informator historyczny ..., s. 185.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Konrad Ciechanowski: Armia Pomorze 1939. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1983. ISBN 83-11-06793-7.
  • Tadeusz Jurga, Wojsko Polskie. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej, tom 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 r. Organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1975.
  • Jerzy Kirchmayer: Pamiętniki. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07462-3.
  • Andrzej Przedpełski: Lotnictwo Wojska Polskiego : zarys historii 1918-1996. Warszawa: "Bellona", 1997. ISBN 83-11-08650-8.
  • Kazimierz Sobczak [red.]: Encyklopedia II wojny światowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.
  • Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2009, s. 143-162. ISBN 978-83-240-1214-5.