Artur Grottger
| Artur Grottger | |
 Fotografia portretowa Artura Grottgera. |
|
| Data i miejsce urodzenia | 11 listopada 1837 Ottyniowice |
| Data i miejsce śmierci | 13 grudnia 1867 Amélie-les-Bains-Palalda |
| Dziedzina sztuki | malarstwo, rysunek |
| Styl | romantyzm |
| Ważne dzieła | Powitanie powstańca Pożegnanie powstańca cykl Warszawa I cykl Warszawa II cykl Polonia cykl Lithuania Ucieczka Henryka Walezego z Polski |
 Galeria w Wikimedia Commons |
|
Artur Grottger (ur. 11 listopada 1837 w Ottyniowicach, zm. 13 grudnia 1867 w Amélie-les-Bains-Palalda) – polski malarz, jeden z czołowych przedstawicieli romantyzmu w malarstwie polskim, ilustrator, rysownik, autor cyklu „kartonów” o powstaniu styczniowym.
Spis treści |
Rodzina[edytuj]
Ojciec artysty, Jan Józef, był nieślubnym synem radcy sądu tarnowskiego hrabiego Hilarego Siemianowskiego i po urodzeniu nosił imię panieńskie swojej matki. Siemianowski zadbał o edukację oraz wychowanie syna, a po osiągnięciu przez niego pełnoletności oddał mu w dzierżawę jeden z należących do niego majątków. Ojciec malarza walczył w powstaniu listopadowym jako oficer 5. Pułku Ułanów "Warszawskie Dzieci". Był zamiłowanym malarzem, wykształconym w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych. Ożenił się z Krystyną Blahao de Chodietow córką wyższego urzędnika lwowskiego, który był Chorwatem osiadłym w Polsce.[1] Ze związku tego urodził się Józef Grottger, który był pierwszym dzieckiem pary.
Życiorys[edytuj]
Artur Grottger urodził się 11 listopada 1837 roku w Ottyniowicach na Podolu. Pierwszych domowych lekcji rysunku udzielał artyście ojciec. Jako jedenastoletni chłopiec Artur Grottger został oddany na naukę do pracowni lwowskiego malarza Jana Maszkowskiego, gdzie na długie lata zaprzyjaźnił się z jego synem, Marcelim.
Studia malarskie odbył w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie oraz w latach 1855-1858 w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. W Wiedniu artysta spędził większą część swojego życia. Mieszkał tam od 1854 do roku 1865. W tym okresie artysta współpracował z wieloma czasopismami wiedeńskimi takimi jak "Museestunden", "Waldheim's Illustierte Zeitung" oraz "Waldheim's Illustierte Blatter", a także z polskim czasopismem "Postęp" Józefa Osieckiego, którego stał się w 1863 roku redaktorem naczelnym[2]. Po skazaniu Osieckiego na 6. miesięcy aresztu przez austriacki sąd malarz finansował pismo z własnej kieszeni. W czasie Powstania styczniowego Grottger zaangażował się w pomoc uchodzącym z zaboru rosyjskiego powstańcom. Dnia 23 grudnia 1863 roku w wiedeńskim mieszkaniu artysty został aresztowany jeden z Polaków podejrzewany o działalność spiskową w Krakowie. Austriacy wytoczyli Grottgerowi proces, a cesarz Franciszek Józef cofnął mu stypendium artystyczne, w wyniku czego artysta popadł wkrótce w biedę i w lipcu 1865 roku zmuszony został do opuszczenia Wiednia[3].
Z powodu nieustannych tarapatów finansowych, towarzyszących mu przez całe życie, wędrował po Galicji od dworu do dworu, zarabiając na życie rysowaniem i malowaniem obrazów o przygodnej, nieraz banalnej tematyce. Stworzył w tym okresie również najdoskonalsze cykle rysunków wykonanych czarną i białą kredką na kartonach. Choć nigdy nie widział powstania styczniowego, był autorem rysunków przedstawiających sceny z tego wydarzenia: Polonia (1863) i Lithuania (1864-1866); szkice do Polonii i innego cyklu – Warszawa – stworzył jeszcze w trakcie pobytu w Wiedniu.
W 1866 r. na balu w lwowskim Towarzystwie Strzeleckim poznał 16-letnią Wandę Monné. Gwałtowna miłość polskiej patriotki i mającego jeszcze tylko dwa lata życia przed sobą malarza (której przeciwna była rodzina Wandy), obfitująca w wiele romantycznych spotkań (m. in. w sierpniu 1866 r. w Grybowie[4]) i długich, afektowanych listów, nie mogła zostać spełniona. Artur w nadziei na osiągnięcie sukcesu wyjechał do Paryża, gdzie – chory na gruźlicę – zdołał zakończyć cykl Wojna, który sprzedał austriackiemu cesarzowi Franciszkowi. W grudniu 1867 roku, nękany płucnymi krwotokami, opadający z sił, został wysłany przez lekarzy do słynnego uzdrowiska Amelies-les-Bains w francuskich Pirenejach, gdzie zmarł 13 grudnia 1867 roku. Zwłoki artysty sprowadziła do Lwowa w dniu 4 lipca 1868 roku jego narzeczona i pochowała go na Cmentarzu Łyczakowskim w miejscu, które kiedyś podczas wspólnego spaceru Grottger wybrał.
Twórczość[edytuj]
Cykle[edytuj]
- Warszawa I, 1861, Muzeum Narodowe we Wrocławiu – Błogosławieństwo, Lud w kościele, Chłop i szlachta, Żydzi warszawscy, Pierwsza ofiara, Wdowa, Zamknięcie kościołów
- Warszawa II, 1862, Victoria and Albert Museum – Lud na cmentarzu, Chłop i szlachta, Plac Zamkowy, Wdowa, Zamknięcie kościołów, Więzienie księdza, Sybir
- Polonia, 1863, Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie – Karta tytułowa, Branka, Kucie kos, Bitwa, Schronisko, Obrona dworu, Po odejściu wroga, Żałobne wieści, Na pobojowisku
- Lithuania, 1864-1866, Muzeum Narodowe w Krakowie – Puszcza, Znak, Przysięga, Bój, Duch, Widzenie
- Wojna, 1866-1867, Muzeum Narodowe we Wrocławiu – Pójdź ze mną przez padół płaczu, Kometa, Losowanie rekrutów, Pożegnanie, Pożoga, Głód, Zdrada i kara, Ludzie czy szakale?, Już tylko nędza, Świętokradztwo, Ludzkości, rodzie Kaina
Cykle Grottgera powstawały na ciemnożółtym kartonie, rysowane czarną kredką i uzupełniane o białe bliki. Nastrój sceny wynikał przede wszystkim z ekspresji uczuć bohaterów dramatu, dlatego jasność i natychmiastowa zrozumiałość zobrazowanej sytuacji narracyjnej, budowanej w dużym stopniu przez mowę gestów i mimiki postaci, wymagała iluzjonistycznej rzeczywistości przedstawionej.
Grottger nadawał nawet czysto dokumentalnym scenom z historii współczesnej egzemplarycznego sensu (robił tak we wszystkich swoich cyklach). Zupełnie świadomie stale pogłębiał jednostkowy charakter swych utworów, dążył ku coraz dalej posuniętemu uniwersalizmowi. Intencją Grottgera było od samego początku nobilitowanie tematu współczesnego do rangi malarstwa historycznego poprzez wpisanie przedstawień w gatunkową konwencję egzemplaryczności czy uniwersalizmu przesłania. Autor stosował klamrę alegoryczną, której celem jest nadanie wydarzeniom uniwersalnego wymiaru, np. cykl Polonia w sposób alegoryczny przedstawia walkę narodu o niepodległość ojczyzny. Kostium antyczny jest tutaj znakiem ponadczasowości. Następujące po karcie tytułowej sceny z powstania styczniowego zyskują dzięki temu syntetyzującą moc nie tylko wobec procesu historycznego, ale i wobec ogólnoludzkiego dążenia do wolności i tragicznego końca owego dążenia.
Wszystkie cykle łączyła z współczesnym Grottgerowi polskim odbiorcą wspólnota światopoglądowa i ocena wydarzeń, posługiwał się językiem podobnym do opiniotwórczych czasopism polskich. W latach 90. XIX w. cykle uznawane były za świadectwo przeszłości (rodziła się wtedy legenda powstania styczniowego). W roku 1905 potrzeba porozumienia z czytelnikiem i wyzwolenie z pęt cenzury spowodowały skierowanie się ku twórczości Grottgera jako do symbolu narodowościowego. Jego dzieła służyły za manifestację dążeń narodowych. Im bardzie Grottger był zakazany (jako obrazy wywrotowe) tym rosła jego popularność, jego dzieła zyskały na znaczeniu jako symbol walki i oporu.
Cechy stylistyczne prac Grottgera[edytuj]
Intencją Grottgera było ukazanie tragedii wspólnoty poprzez przedstawienie wydarzeń jednostkowych, a w nich przede wszystkim wydarzeń konkretnych, choć anonimowych, pojedynczych jej przedstawicieli. Zindywidualizowanie i bezpośredniość wyraża poprzez koncentrację na jednostce i jej uczuciach, np. w pracy Branka z 1863 roku gestowi kobiety nadaje Grottger wymiar uniwersalnego przeżycia.
Stałym elementem, który sam artysta od początku uważał za należący do istoty powstającego obrazu, był wyraz uczuć, ekspresji. Niezależnie od zmian nastrój pozostawał ten sam, konstytuowany przez emocjonalno-psychologiczną charakterystykę postaci. Ważnym elementem prac jest zawsze czytelnie zarysowany psychologiczno-emocjonalny wymiar wydarzeń, a dramaturgia w głównej mierze opiera się na ekspresji uczuć bohaterów. Ludzkie twarze mają tu specjalny status. Artysta łączył perfekcyjny iluzjonizm z subtelną psychologiczną analizą portretowanej osoby, ale też twarze, jako modele służyły mu za nośniki istniejącego uprzednio i przygotowanego dla nich wyrazu (nie jak w portrecie jako samodzielnym gatunku, gdzie celem było oddanie istoty danej postaci). Czynnikiem nadrzędnym jest tu wyraz, który przekraczał granice tożsamości modeli.
Legenda artysty[edytuj]
Grottger reprezentuje typ polskiego artysty XIX-wiecznego, który walczy za pomocą sztuki o niepodległość ojczyzny. Uosabia takie cechy jak zaangażowanie, patriotyzm, poświęcenie. W jego dziełach występuje utożsamianie bohaterów cykli, ich czynów i przeżyć z przeżyciami artysty (poparte sygnałami odautorskimi poprzez autoportrety artysty w cyklach). Kult Grottgera zapoczątkowany przez Wandę Młodnicką, wybuchł z ogromną siłą na przełomie XIX i XX wieku w okresie panowania legendy powstańczej. Wanda w pełni świadomi tworzyła mit wokół zmarłego narzeczonego, jednocześnie kreując również swoje życie jako mit muzy artysty. Legenda powstania w znacznym stopniu wpłynęła na ukształtowanie się legendy biograficznej Grottgera. Uważano, że legenda powstania znalazła najpełniejsze i najdobitniejsze sformułowanie w jego twórczości, gdyż rola Grottgera polegała na odzwierciedlaniu narodowych mitów, aktualizowanych przez powstańców.
Upamiętnienie[edytuj]
- W 1901 na Plantach w Krakowie, między ulicami św. Tomasza i Szczepańską, ustawiono pomnik Artura Grottgera autorstwa Wacława Szymanowskiego. Na wysokim postumencie umieszczone jest popiersie Grottgera. Podstawa postumentu, wkomponowana w kamienną ławę o półkolistym kształcie, jest ozdobiona płaskorzeźbą wyobrażającą leżącego rycerza, która spływa na stopnie ławy, tworząc dodatkowy łącznik między cokołem a ławą. Całość umieszczona została na trawniku wzniesionym nieco nad poziom alejek plantowych[5].
- W 1971 r. staraniem nauczycieli i komitetu rodzicielskiego działającego przy Liceum Ogólnokształcącym w Grybowie nadano szkole - jako pierwszej w Polsce - imię Artura Grottgera.[6]
- Artur Grottger został uwieczniony na kilku monetach wyemitowanych przez Narodowy Bank Polski:
- Na 2 złotowych monetach ze stopu Nordic gold z października 2010 roku w nakładzie 1.300.000 sztuk.
- Na srebrnej 20. złotówce w kształcie prostokąta wyemitowanej w nakładzie 60 tys. sztuk w serii NBP "Malarze polscy".[7]
- Na okolicznościowej monecie 2 złotowej ze stopu Nordic gold wyemitowanej na 150. rocznicę Powstania Styczniowego 16 stycznia 2013 roku w nakładzie 800 tys. sztuk. Wzór zaprojektowany przez Ewę Tyc-Karpińską oraz Roussankę Nowakowską zawiera fragment obrazu o nazwie "Pożegnanie" Artura Grottgera z dyptyku poświęconemu powstaniu styczniowemu.[8][9]
Galeria prac[edytuj]
| Tytuł | Rok | Kolekcja | Ilustracja |
|---|---|---|---|
| Tatarzy w ucieczce | ok. 1855 |  |
|
| Utarczka ze Szwedami | ok. 1856 |  |
|
| Portret dziewczynki | 1860 |  |
|
| Ucieczka Henryka Walezego z Polski | 1860 | Muzeum Narodowe w Warszawie |  |
| Modlitwa konfederatów barskich | 1860 |  |
|
| Pobór w nocy z cyklu Polonia | 1863 | Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie. |  |
| Kucie kos z cyklu Polonia | 1863 | Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie. |  |
| Schronisko z cyklu Polonia | 1863 | Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie |  |
| Obrona dworu z cyklu Polonia | 1863 | Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie |  |
| Żałobne wieści z cyklu Polonia | 1863 | Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie |  |
| Na pobojowisku z cyklu Polonia | 1866 | Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie |  |
| Obraz symboliczny Polski z cyklu Polonia | 1863 | Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie |  |
| Puszcza z cyklu Lithuania | 1864 | Muzeum Narodowe w Krakowie |  |
| Powitanie powstańca | 1865 | Muzeum Narodowe w Krakowie |  |
| Przejście przez granicę | 1865 | Muzeum Narodowe w Krakowie |  |
| Pożegnanie powstańca | 1865-1866 | Muzeum Narodowe w Krakowie |  |
Przypisy
- ↑ Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1957. str.4. ISBN 978-83-213-4495-9.
- ↑ Andrzej Niewiarowski, Austria po polsku, Warszawa: Świat Książki, 2009, ISBN 978-83-247-1150-5, s. 158.
- ↑ Andrzej Niewiarowski, Austria po polsku, Warszawa: Świat Książki, 2009, ISBN 978-83-247-1150-5, s. 159.
- ↑ [1] [dostęp 09.06.2013]
- ↑ Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Artura Grottgera, "Echo Krakowa", 197 (13258) 1990.
- ↑ http://www.logrybow.pl/patron.php?id=inc/patron/grybow wg strony LO w Grybowie
- ↑ "Moneta z Arturem Grottgerem już w oddziałach NBP"
- ↑ Komunikat NBP o emisji monet poświęconych powstaniu styczniowemu
- ↑ "150. rocznica powstania styczniowego - nowe monety okolicznościowe NBP", Gazeta Wyborcza, PAP 16.01.2013.
Bibliografia[edytuj]
- Artur Grottger, z serii: „Wielka kolekcja sławnych malarzy” nr 44, Oxford Educational, Poznań 2008. ISBN 978-83-252-0123-4
- Mariusz Bryl, Cykle Artura Grottgera, poetyka i recepcja, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1994.
- Magdalena Czapska-Michalik, Artur Grottger, z serii: „Kolekcja czasy, ludzie, dzieła” nr 30, Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007.
- Wiesław Juszczak, Artur Grottger. Pięć cyklów, Wydawnictwo ARKADY, Warszawa 1959.
- Ludwik Świeżawski, Dobry geniusz, Wyd. Łódzkie, Łódź 1975.
