Artur Grottger

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Artur Grottger
Artur Grottger foto.jpg
Artur Grottger, fotografia portretowa
Data i miejsce urodzenia 11 listopada 1837
Ottyniowice
Data i miejsce śmierci 13 grudnia 1867
Amélie-les-Bains-Palalda
Dziedzina sztuki malarstwo
rysunek
Styl romantyzm
Ważne dzieła Powitanie powstańca
Pożegnanie powstańca

cykl Warszawa I
cykl Warszawa II
cykl Polonia
cykl Lithuania
Ucieczka Henryka Walezego z Polski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Ofelia 1865, Muzeum Narodowe w Krakowie

Artur Grottger (ur. 11 listopada 1837 w Ottyniowicach, zm. 13 grudnia 1867 w Amélie-les-Bains-Palalda) – polski malarz, jeden z czołowych przedstawicieli romantyzmu w malarstwie polskim, ilustrator, rysownik, autor cyklu „kartonów” o powstaniu styczniowym.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Ojciec artysty, Jan Józef, był nieślubnym synem radcy sądu tarnowskiego oraz hrabiego Hilarego Siemianowskiego. Po urodzeniu nosił nazwisko panieńskie swojej matki francuskiej guwernantki panny Grottger, która przyjechała ze Szwajcarii. Siemianowski zadbał o edukację oraz wychowanie swojego syna. Opłacił jego studia w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Po osiągnięciu przez niego pełnoletności oddał mu w dzierżawę jeden z należących do niego majątków w Ottyniowicach, a przed swą śmiercią zostawił mu kwotę 10 tysięcy reńskich w gotówce[1]. Jan Józef Grottger walczył w powstaniu listopadowym jako rotmistrz 5. Pułku Ułanów „Warszawskie Dzieci”. Ożenił się z Krystyną Blahao de Chodietow córką byłego oficera huzarów węgierskich oraz wyższego urzędnika przy sądzie szlacheckim we Lwowie, który był Chorwatem osiadłym w Polsce[2]. Ze związku tego urodził się Artur Grottger, który był pierwszym dzieckiem pary. Malarz posiadał również troje rodzeństwa: Marię ur. 1839 roku, Jarosława ur. 1840 oraz Aleksandra ur. w 1842.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Artur Grottger w stroju powstańca.

Artur Grottger urodził się 11 listopada 1837 roku w Ottyniowicach na Podolu[3]. Pierwszych domowych lekcji rysunku udzielał artyście ojciec, zamiłowany malarz. Jako jedenastoletni chłopiec Artur został oddany na naukę do pracowni lwowskiego malarza Jana Maszkowskiego, gdzie na długie lata zaprzyjaźnił się z jego synami: Rafałem, Karolem oraz również malarzem Marcelim. We Lwowie w 1850 poznał również Juliusza Kossaka, który udzielał mu artystycznych konsultacji[4].

Wiosną 1851 roku na wystawie jednego z lwowskich sklepów ze sztuką bawarski hrabia Aleksander Pappenheim zauważył ładną akwarelę, przedstawiającą pogoń polskiej szlachty za Tatarami. Kupił ją, zapytał sprzedawcę o autora i dowiedział się ze zdumieniem, że jest to pierwsza praca 14-letniego chłopca, Artura Grottgera. Postanowił poznać autora, co zaowocowało później wieloletnią przyjaźnią, dzięki której młody artysta zyskał protektora oraz mecenasa. Szczęśliwie dla artysty, 16 października 1851 roku do Lwowa przybył również cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef I. Przyjaciele malarza wpadli na pomysł, aby młody chłopak uwiecznił również wjazd monarchy do miasta. Pomysł podjął hrabia Agenor Gołuchowski, ówczesny namiestnik Galicji oraz magnat galicyjski Zabielski, wuj Artura, który gościł monarchę we własnych apartamentach. Franciszek Józef otrzymał akwarelę upamiętniającą jego wjazd w prezencie od polskiej szlachty, a po powrocie do Wiednia z własnej kasy ufundował Grottgerowi stypendium w wysokości 20 guldenów miesięcznie oraz nakazał młodemu artyście podjąć studia artystyczne w Krakowie, a po ich ukończeniu w Wiedniu[5].

W pierwszej połowie października 1852 roku Artur Grottger przybył do Krakowa. W mieście odbył studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie. Uczył się tam pod kierunkiem Wojciecha Stattlera, Józefa Kremera oraz Władysława Łuszczkiewicza. Na studiach zaprzyjaźnił się z Andrzejem Grabowskim i Aleksandrem Raczyńskim.

Pod koniec 1854 artysta wyjechał do Wiednia, gdzie w latach 1855-1858 pobierał nauki w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu studiując pod kierunkiem Karla Blaasa, Karla Meyera, Carla Wurzingera i Petera Geigera. Szczególnie cenił tego ostatniego i pod jego wpływem przedkładał później czarno-białą grafikę ponad kolorowe malarstwo olejne czy akwarele. W Wiedniu artysta spędził dużą część swojego życia, mieszkając tam od 1854 do roku 1865.

W tym okresie artysta odniósł sukces jako ilustrator. Współpracował z wieloma czasopismami wiedeńskimi takimi jak „Museestunden”, „Waldheim’s Illustierte Zeitung” oraz „Waldheim’s Illustierte Blatter”. Pełnił w nich funkcję ilustratora projektującego drzeworyty dla prasowych drzeworytni. W sumie do 1864 roku wykonał ponad 200 ilustracji do kilku wiedeńskich czasopism[6]. Dzięki tej pracy udało mu się osiągnąć stabilizację materialną, wynająć mieszkanie oraz sprowadzić do Wiednia ze Lwowa matkę i siostrę. W 1858 roku artysta przez kilka tygodni gościł w bawarskich miejscowościach Trauensdorf oraz Guns u swojego mecenasa Pappenheima. W tym czasie odwiedzał również powszechną wystawę sztuki niemieckiej w Monachium.

W 1859 roku nawiązał współpracę z polskim czasopismem „Postęp” Józefa Osieckiego, które wydawane jest w Wiedniu. Od 1863 roku artysta stał się jego redaktorem naczelnym[7]. Po skazaniu Osieckiego na 6 miesięcy aresztu przez austriacki sąd malarz finansował pismo z własnej kieszeni. W czasie Powstania styczniowego Grottger zaangażował się w pomoc uchodzącym z zaboru rosyjskiego powstańcom. 23 grudnia 1863 roku w wiedeńskim mieszkaniu artysty został aresztowany jeden z Polaków podejrzewany o działalność spiskową w Krakowie. Austriacy wytoczyli Grottgerowi proces, a cesarz Franciszek Józef cofnął mu stypendium artystyczne, w wyniku czego artysta popadł wkrótce w biedę i w lipcu 1865 roku zmuszony został do opuszczenia Wiednia[8]. W 1864 roku młodszy brat artysty Jarosław Grottger za udział w powstaniu został zesłany na Syberię[9].

Z powodu nieustannych tarapatów finansowych wędrował po Galicji od dworu do dworu, zarabiając na życie rysowaniem i malowaniem obrazów o przygodnej, nieraz banalnej tematyce. Stworzył w tym okresie również cykle rysunków wykonanych czarną i białą kredką na kartonach. Choć nigdy nie widział powstania styczniowego, był autorem rysunków przedstawiających sceny z tego wydarzenia: Polonia (1863) i Lithuania (1864-1866); szkice do Polonii i innego cyklu – Warszawa – stworzył jeszcze w trakcie pobytu w Wiedniu.

W 1866 r. na balu w lwowskim Towarzystwie Strzeleckim poznał 16-letnią Wandę Monné. Gwałtowna miłość polskiej patriotki i malarza (której przeciwna była rodzina Wandy), obfitująca w wiele romantycznych spotkań (m.in. w sierpniu 1866 r. w Grybowie[10]) i długich, afektowanych listów, nie mogła zostać spełniona[11]. Artur w nadziei na osiągnięcie sukcesu wyjechał do Paryża, gdzie – chory na gruźlicę – zdołał zakończyć cykl Wojna, który sprzedał austriackiemu cesarzowi Franciszkowi. W grudniu 1867 roku, nękany płucnymi krwotokami, opadający z sił, został wysłany przez lekarzy do uzdrowiska Amelies-les-Bains we francuskich Pirenejach, gdzie zmarł 13 grudnia 1867 roku. Zwłoki artysty sprowadziła do Lwowa 4 lipca 1868 roku jego narzeczona i pochowała go na Cmentarzu Łyczakowskim w miejscu, które kiedyś podczas wspólnego spaceru Grottger wybrał.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Artur Grottger był artystą, wobec którego formułowano skrajne opinie. Jego twórczość określano jako romantyczną i jednocześnie akademicką, a jego styl jako nowatorski i zarazem konserwatywny. Uznawany jest powszechnie jako przedstawiciel romantyzmu choć urodził się w 1837 t.j. w momencie kiedy fala romantyzmu w malarstwie opadała, a zmarł w roku 1867 kiedy jeszcze nie pojawił się neoromantyzm. Jednocześnie można mu więc przypisać w polskim malarstwie rolę epigona oraz prekursora.[12] Ze względu na tematykę wielu jego dzieł inspirowanych wydarzeniami z historii Polski uchodzi również obok takich malarzy jak Jan Matejko, Henryk Siemiradzki czy Wojciech Gerson za jednego ze znaczących przedstawicieli nurtu polskiej narodowej szkoły malarstwa historycznego. Jednocześnie podczas pobytu w Wiedniu wykonał również wiele ilustracji odnoszących się do historii Niemiec oraz Austrii, które utrzymane były w stylu historycznej szkoły niemieckiej oraz charakterystycznej dla wiedeńskiego stylu lat 50. XIX wieku „Gemütlichkeit”. Pięć jego rysunków zamieszczono np. w „Historii Austrii” Pautuzziego.

Grottger był artystą płodnym i mimo przedwczesnej śmierci zostawił po sobie duży dorobek artystyczny. Na retrospektywnej wystawie jego twórczości w 1988 roku, jaka odbyła się z okazji 150 rocznicy urodzin artysty w Muzeum Narodowym w Krakowie, zgromadzono blisko 500 jego prac[13]. Uprawiał również różne rodzaje malarstwa. Na krakowskiej wystawie zaprezentowano rysunki, ilustracje książkowe, akwarele, szkice, obrazy olejne oraz jedyną wykonaną przez artystę litografię.

Jako chłopiec artysta malował głównie akwarele. Pierwszą zachowaną pracę Artura Grottgera jest akwarela pt. „Egzekucja szpiega” datowana na 1847 rok i związana tematycznie z powstaniem listopadowym, w którym brał udział jego ojciec. Pierwszym obrazem olejnym artysty był „Wjazd Chrobrego do Kijowa”. W 1851 roku za akwarelę „Wjazd cesarza Franciszka Józefa do Lwowa” upamiętniającą to wydarzenie Grottger otrzymał stypendium artystyczne od cesarza Austro-Węgier, które pobierał do roku 1863.

Autoportret, 1867

Cykle[edytuj | edytuj kod]

Czarno-białe serie rysunków nazwane cyklami stały się najbardziej charakterystyczną i najsławniejszą częścią twórczości Grottgera. Należą do nich:

  • Warszawa I, 1861, Muzeum Narodowe we Wrocławiu – Błogosławieństwo, Lud w kościele, Chłop i szlachta, Żydzi warszawscy, Pierwsza ofiara, Wdowa, Zamknięcie kościołów
  • Warszawa II, 1862, Victoria and Albert MuseumLud na cmentarzu, Chłop i szlachta, Plac Zamkowy, Wdowa, Zamknięcie kościołów, Więzienie księdza, Sybir
  • Polonia, 1863, Muzeum Sztuk Pięknych w BudapeszcieKarta tytułowa, Branka, Kucie kos, Bitwa, Schronisko, Obrona dworu, Po odejściu wroga, Żałobne wieści, Na pobojowisku
  • Lithuania, 1864-1866, Muzeum Narodowe w KrakowiePuszcza, Znak, Przysięga, Bój, Duch, Widzenie
  • Wojna, 1866-1867, Muzeum Narodowe we WrocławiuPójdź ze mną przez padół płaczu, Kometa, Losowanie rekrutów, Pożegnanie, Pożoga, Głód, Zdrada i kara, Ludzie czy szakale?, Już tylko nędza, Świętokradztwo, Ludzkości, rodzie Kaina

Cykle Grottgera powstawały na ciemnożółtym kartonie, rysowane czarną kredką i uzupełniane o białe bliki. Nastrój sceny wynikał przede wszystkim z ekspresji uczuć bohaterów dramatu, dlatego jasność i natychmiastowa zrozumiałość zobrazowanej sytuacji narracyjnej, budowanej w dużym stopniu przez mowę gestów i mimiki postaci, wymagała iluzjonistycznej rzeczywistości przedstawionej.

Grottger nadawał nawet czysto dokumentalnym scenom z historii współczesnej egzemplarycznego sensu (robił tak we wszystkich swoich cyklach). Zupełnie świadomie stale pogłębiał jednostkowy charakter swych utworów, dążył ku coraz dalej posuniętemu uniwersalizmowi. Intencją Grottgera było od samego początku nobilitowanie tematu współczesnego do rangi malarstwa historycznego poprzez wpisanie przedstawień w gatunkową konwencję egzemplaryczności czy uniwersalizmu przesłania. Autor stosował klamrę alegoryczną, której celem jest nadanie wydarzeniom uniwersalnego wymiaru, np. cykl Polonia w sposób alegoryczny przedstawia walkę narodu o niepodległość ojczyzny. Kostium antyczny jest tutaj znakiem ponadczasowości. Następujące po karcie tytułowej sceny z powstania styczniowego zyskują dzięki temu syntetyzującą moc nie tylko wobec procesu historycznego, ale i wobec ogólnoludzkiego dążenia do wolności i tragicznego końca owego dążenia.

Wszystkie cykle łączyła ze współczesnym Grottgerowi polskim odbiorcą wspólnota światopoglądowa i ocena wydarzeń, posługiwał się językiem podobnym do opiniotwórczych czasopism polskich. W latach 90. XIX w. cykle uznawane były za świadectwo przeszłości (rodziła się wtedy legenda powstania styczniowego). W roku 1905 potrzeba porozumienia z czytelnikiem i wyzwolenie z pęt cenzury spowodowały skierowanie się ku twórczości Grottgera jako do symbolu narodowościowego. Jego dzieła służyły za manifestację dążeń narodowych. Im bardziej Grottger był zakazany (jako obrazy wywrotowe) tym rosła jego popularność, jego dzieła zyskały na znaczeniu jako symbol walki i oporu.

Cechy stylistyczne prac Grottgera[edytuj | edytuj kod]

Intencją Grottgera było ukazanie tragedii wspólnoty poprzez przedstawienie wydarzeń jednostkowych, a w nich przede wszystkim wydarzeń konkretnych, choć anonimowych, pojedynczych jej przedstawicieli. Zindywidualizowanie i bezpośredniość wyraża poprzez koncentrację na jednostce i jej uczuciach, np. w pracy Branka z 1863 roku gestowi kobiety nadaje Grottger wymiar uniwersalnego przeżycia.

Stałym elementem, który sam artysta od początku uważał za należący do istoty powstającego obrazu, był wyraz uczuć, ekspresji. Niezależnie od zmian nastrój pozostawał ten sam, konstytuowany przez emocjonalno-psychologiczną charakterystykę postaci. Ważnym elementem prac jest zawsze czytelnie zarysowany psychologiczno-emocjonalny wymiar wydarzeń, a dramaturgia w głównej mierze opiera się na ekspresji uczuć bohaterów. Ludzkie twarze mają tu specjalny status. Artysta łączył perfekcyjny iluzjonizm z subtelną psychologiczną analizą portretowanej osoby, ale też twarze, jako modele służyły mu za nośniki istniejącego uprzednio i przygotowanego dla nich wyrazu (nie jak w portrecie jako samodzielnym gatunku, gdzie celem było oddanie istoty danej postaci). Czynnikiem nadrzędnym jest tu wyraz, który przekraczał granice tożsamości modeli.

Legenda artysty[edytuj | edytuj kod]

Cmentarz Łyczakowski we Lwowie, grób Artura Grottgera
Pomnik pamięci Grottgera w kościele Dominikanów we Lwowie

Grottger reprezentuje typ polskiego artysty XIX-wiecznego, który walczy za pomocą sztuki o niepodległość ojczyzny. Uosabia takie cechy jak zaangażowanie, patriotyzm, poświęcenie. W jego dziełach występuje utożsamianie bohaterów cykli, ich czynów i przeżyć z przeżyciami artysty (poparte sygnałami odautorskimi poprzez autoportrety artysty w cyklach). Kult Grottgera zapoczątkowany przez Wandę Młodnicką, wybuchł z ogromną siłą na przełomie XIX i XX wieku w okresie panowania legendy powstańczej. Wanda w pełni świadomi tworzyła mit wokół zmarłego narzeczonego, jednocześnie kreując również swoje życie jako mit muzy artysty. Legenda powstania w znacznym stopniu wpłynęła na ukształtowanie się legendy biograficznej Grottgera. Uważano, że legenda powstania znalazła najpełniejsze i najdobitniejsze sformułowanie w jego twórczości, gdyż rola Grottgera polegała na odzwierciedlaniu narodowych mitów, aktualizowanych przez powstańców.

Wystawy prac[edytuj | edytuj kod]

Prace artysty prezentowane były na szeregu autorskich wystaw:

  • Pierwsza monograficzna Artura Grottgera odbyła się między 6 czerwca a 23 sierpnia 1885 roku w Krakowie na tzw. „Langierówce” znajdującej się w Sukiennicach. Na wystawie zgromadzono 112 prac artysty w tym 39 obrazów olejnych, 24 akwarele i 49 rysunków. Wystawę tą na jesieni tego roku pokazano również we Lwowie gdzie eksponowano ją w gmachu sejmu[14].
  • Kolejna wystawa odbyła się w 1906 roku we Lwowie w salach Muzeum Przemysłu Artystycznego gdzie zaprezentowano 322 prace artysty wypożyczone od 57 właścicieli prywatnych oraz instytucji[15].
  • 22 stycznia 1938 roku Muzeum Narodowe zorganizowało wystawę „Pamięci Artura Grottgera w setną rocznicę urodzin”, którą połączono z wystawą poświęconą 75 rocznicy powstania styczniowego[16]. Między majem, a czerwcem 1938 roku odbyła się również mniejsza wystawa prac Grottgera w Bydgoszczy.
  • W 1988 roku odbyła się wystawa prac artysty z okazji 150 rocznicy jego urodzin. W Muzeum Narodowym w Krakowie, zgromadzono 500 jego prac.[17]
  • W ramach obchodów 150 rocznicy powstania styczniowego przypadającej na 2013 rok zorganizowano ogólnopolską wystawę pt. „Artur Grottger Powstanie Styczniowe”, która została zaprezentowana w wielu miastach Polski.
  • 11 października 2013 roku w Solecznikach na Litwie otwarto wystawę pt. „Powstanie Styczniowe w cyklach prac Artura Grottgera „Polonia” i „Lituania”. Wystawę otwarto dzięki współpracy Instytutu Polskiego w Wilnie, Muzeum Sztuki Litwy, Centrum Kultury Samorządu Rejonu Solecznickiego oraz Muzeum Narodowego w Krakowie[18][19].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W 1901 na Plantach w Krakowie, między ulicami św. Tomasza i Szczepańską, ustawiono pomnik Artura Grottgera autorstwa Wacława Szymanowskiego. Na wysokim postumencie umieszczone jest popiersie Grottgera. Podstawa postumentu, wkomponowana w kamienną ławę o półkolistym kształcie, jest ozdobiona płaskorzeźbą wyobrażającą leżącego rycerza, która spływa na stopnie ławy, tworząc dodatkowy łącznik między cokołem a ławą. Całość umieszczona została na trawniku wzniesionym nieco nad poziom alejek plantowych[20].
  • W 1971 r. staraniem nauczycieli i komitetu rodzicielskiego działającego przy Liceum Ogólnokształcącym w Grybowie nadano szkole – jako pierwszej w Polsce – imię Artura Grottgera[21].
  • Artur Grottger został uwieczniony na kilku monetach wyemitowanych przez Narodowy Bank Polski:
    • Na 2 złotowych monetach ze stopu nordic gold 27 października 2010 roku w nakładzie 1.300.000 sztuk.
    • Na srebrnej 20. złotówce w kształcie prostokąta wyemitowanej 28 października 2010 w nakładzie 60 tys. sztuk w serii NBP „Malarze polscy”[22].
    • Na okolicznościowej monecie 2 złotowej ze stopu Nordic gold wyemitowanej na 150. rocznicę Powstania Styczniowego 16 stycznia 2013 roku w nakładzie 800 tys. sztuk. Wzór zaprojektowany przez Ewę Tyc-Karpińską oraz Roussankę Nowakowską zawiera fragment obrazu o nazwie „Pożegnanie” Artura Grottgera z dyptyku poświęconemu powstaniu styczniowemu[23][24].
  • Poczta Polska upamiętniła Grottgera na kilku kartach pocztowych oraz znaczkach.
    • Z okazji 150 rocznicy urodzin Grottger upamiętniony został na pamiątkowej karcie pocztowej, okolicznościowej pieczęci oraz znaczku o wartości 15 zł, na którym reprodukowano karton „Pożoga” z cyklu „Wojna” z profilem artysty.
    • Poczta wydała również kilka kart oraz znaczków pocztowych z różnymi dziełami artysty.

Grottger w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Arturowi Grottgerowi swój wiersz pt. „Zaduszki” zadedykowała polska poetka oraz córka Wandy Młodnickiej – Maryla Wolska[25].
  • Trylogię o Arturze Grottgerze „Muza Łaskawa”[26], „Rapsod powstańczy” oraz „Dobry geniusz”[27] w latach 70. opublikował polski powieściopisarz Ludwik Świeżawski. Wydał również inną powieść „Cień obok światła” poświęconą Grottgerowi[28].
  • Cyklowi artysty pt. „Wojna” swój poemat Z teki Artura Grottgera: Wojna poświęciła polska pisarka Maria Konopnicka[29].

Galeria prac[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Rok Kolekcja Ilustracja
Tatarzy w ucieczce ok. 1855 Tatarzy w ucieczce.jpg
Utarczka ze Szwedami ok. 1856 Utarczka ze Szwedami.jpg
Portret dziewczynki 1860 GrottgerArtur.PortretDziewczynki.jpg
Ucieczka Henryka Walezego z Polski 1860 Muzeum Narodowe w Warszawie Grottger Escape of Henry of Valois.jpg
Modlitwa konfederatów barskich 1860 Artur Grottger Modlitwa konfederatów barskich.PNG
Pobór w nocy z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie. Polonia Branka Grottger.jpg
Kucie kos z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie. Kosy1863.jpg
Schronisko z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie Polonia Schronisko.jpg
Obrona dworu z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie Polonia Obrona dworu.jpg
Żałobne wieści z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie Polonia Zalobne wiesci.jpg
Na pobojowisku z cyklu Polonia 1866 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie Polonia Na pobojowisku.jpg
Obraz symboliczny Polski z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie Polonia Grottger.jpg
Puszcza z cyklu Lithuania 1864 Muzeum Narodowe w Krakowie Lit1 Puszcza.jpg
Powitanie powstańca 1865 Muzeum Narodowe w Krakowie Powitanie powstanca.jpg
Przejście przez granicę 1865 Muzeum Narodowe w Krakowie Przejscie przez granice.jpg
Pożegnanie powstańca 1865-1866 Muzeum Narodowe w Krakowie Pozegnanie powstanca.jpg

Przypisy

  1. Józef Ratajczak, „Romantyczni kochankowie”, Wyd. Poznańskie, Poznań 1989. ISBN 8221008259, s. 238.
  2. Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1957. s. 4. ISBN 978-83-213-4495-9.
  3. Antoni Potocki, „Grottger”, Lwów 1907.
  4. „Grottger. Wystawa w 150. rocznicę urodzin i 120. rocznicę śmierci artysty”, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1988, s. 9.
  5. Artur Potocki, „Grottger”, Lwów, 1907, s. 26-27.
  6. „Grottger. Wystawa w 150. rocznicę urodzin i 120. rocznicę śmierci artysty”, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1988, s. 13.
  7. Andrzej Niewiarowski, Austria po polsku, Warszawa: Świat Książki, 2009, ISBN 978-83-247-1150-5, s. 158.
  8. Andrzej Niewiarowski, Austria po polsku, Warszawa: Świat Książki, 2009, ISBN 978-83-247-1150-5, s. 159.
  9. „Grottger. Wystawa w 150. rocznicę urodzin i 120. rocznicę śmierci artysty”, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1988, s. 15.
  10. [1] [dostęp 9.06.2013].
  11. „Arthur i Wanda. Dzieje miłości Arthura Grottgera i Wandy Monné. Listy i pamiętniki”, opracowanie M. Wolska i M. Pawlikowski, Medyka – Lwów 1928.
  12. „Grottger. Wystawa w 150. rocznicę urodzin i 120. rocznicę śmierci artysty”, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1988, s. 3.
  13. „Grottger. Wystawa w 150. rocznicę urodzin i 120. rocznicę śmierci artysty”, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1988, s. 3.
  14. „Kłosy” 1885, nr 1068, s. 397.
  15. Katalog wystawy dzieł Artura Grottgera urządzonej staraniem Księgarni H. Altenberga we Lwowie w1906 roku. Plik w formacie djvu.
  16. Muzeum Narodowe w Warszawie, „Pamięci Artura Grottgera w setną rocznice urodzin” folder wystawy, Warszawa 1938.
  17. „Grottger. Wystawa w 150. rocznicę urodzin i 120. rocznicę śmierci artysty”, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1988, s. 3.
  18. Powstanie Styczniowe w cyklach prac Artura Grottgera „Polonia” i „Lituania” serwis Wilnoteka.lt.
  19. Wystawa „Powstanie Styczniowe w cyklach prac Artura Grottgera „Polonia” i „Lituania” Wiadomości znad Willi
  20. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Artura Grottgera, „Echo Krakowa”, 197 (13258) 1990.
  21. http://www.logrybow.pl/patron.php?id=inc/patron/grybow wg strony LO w Grybowie.
  22. „Moneta z Arturem Grottgerem już w oddziałach NBP”.
  23. Komunikat NBP o emisji monet poświęconych powstaniu styczniowemu.
  24. „150. rocznica powstania styczniowego – nowe monety okolicznościowe NBP”, Gazeta Wyborcza, PAP 16.01.2013.
  25. Maryla Wolska, „Dzbanek malin”, tomik poezji, Kraków 1929.
  26. Ludwik Świeżawski, „Muza Łaskawa”, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1972.
  27. Ludwik Świeżawski, Dobry geniusz, Wyd. Łódzkie, Łódź 1975.
  28. Ludwik Świeżawski, „Cień obok światła”, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1963.
  29. Maria Konopnicka, „Z teki Artura Grottgera: Wojna. Wybór tekstów, ilustracji, wstęp i nota edytorska Justyna Leo 48 ilustracji w sepi na papierze kredowym”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1992.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Antoni Potocki, „Grottger”, Nakład i własność Księgarni H. Altenberga we Lwowie. Warszawa E. Wende i Spółka, Lwów 1907.
  • Jan Bołoz Antoniewicz, „Grottger”, Skład główny w księgarni H. Altenberga we Lwowie. Warszawa E. Wende i Spółka, Seria Nauka i Sztuka, 1910.
  • Artur Grottger, z serii: „Wielka kolekcja sławnych malarzy” nr 44, Oxford Educational, Poznań 2008. ISBN 978-83-252-0123-4.
  • Mariusz Bryl, Cykle Artura Grottgera, poetyka i recepcja, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1994.
  • Magdalena Czapska-Michalik, Artur Grottger, z serii: „Kolekcja czasy, ludzie, dzieła” nr 30, Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007.
  • Wiesław Juszczak, Artur Grottger. Pięć cyklów, Wydawnictwo ARKADY, Warszawa 1959.
  • Jadwiga Puciata-Pawłowska, „Artur Grottger”, wyd PAN, Toruń 1962.
  • Mieczysław Wallis, „Artur Grottger”, Książka z cyklu Malarze Polscy, zeszyt X, Czytelnik 1947.
  • Tadeusz Dobrowolski, „Artur Grottger”, Nauka dla wszystkich nr.121, Warszawa 1972.
  • „Arthur i Wanda. Dzieje miłości Arthura Grottgera i Wandy Monne. Listy i pamiętniki”, tom I-II opracowanie Maryla Wolska i Michał Pawlikowski, Medyka – Lwów 1928.
  • Stanisław Tarnowski, „Artur Grottger”, Kraków 1874.
  • Stanisław Tarnowski, „Chopin i Grottger”, Kraków 1892.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg