Artur Sandauer

Artur Sandauer
Data i miejsce urodzenia	14 grudnia 1913 Sambor
Data i miejsce śmierci	15 lipca 1989 Warszawa

Artur Sandauer (ur. 14 grudnia 1913 w Samborze, zm. 15 lipca 1989 w Warszawie) – polski krytyk literacki, eseista, tłumacz, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, ojciec Adama Sandauera.

Elementy biograficzne

Ukończywszy filologię klasyczną na uniwersytecie we Lwowie, w latach 1939-1941 uczył w Samborze, gdzie został uwięziony w getcie żydowskim, z którego uciekł w 1943, a następnie się ukrywał. W latach 1944-1945 był oficerem LWP - korespondentem wojennym Dziennika "Pancerni". W latach 1946-1948 przebywał w Paryżu. W latach 1948-1949 pracował w Redakcji Tygodnika "Odrodzenie" w Warszawie. Od 1974 profesor literatury polskiej na Uniwersytecie Warszawskim.

Od 1949 był żonaty z malarką Erną Rosenstein (1913–2004), z którą miał syna: Adama (ur. 1950), fizyka, działacza politycznego i społecznego.

Artur Sandauer w okresie 1947-1949, występował aktywnie przeciwko socrealizmowi, w efekcie czego otrzymał zakaz publikowania, który obowiązywał do końca okresu stalinowskiego. Jego cykl publikacji z 1957 r, a potem książka pt. "Bez taryfy ulgowej" były zwrotem rozpoczynającym odejście od oficjalnie obowiązującej doktryny socrealizmu. Przy okazji, fachowy, kolejarski termin "bez taryfy ulgowej", przyjął się w języku potocznym. Ponieważ cenzura uniemożliwiała druk pierwszych artykułów tego cyklu, ukazywały się one początkowo w Kulturze Paryskiej. Sandauer był pierwszym polskim pisarzem, mieszkającym w kraju, który odważył się publikować w Kulturze Paryskiej.

W 1964 był jednym z sygnatariuszy tzw. listu 34, listu protestacyjnego 34 intelektualistów, skierowanego do Prezesa Rady Ministrów, przeciwko zaostrzaniu cenzury.

Mimo, że nigdy nie należał do PZPR, po wprowadzeniu stanu wojennego, przyjął członkostwo w Narodowej Radzie Kultury - organizacji, która poparła gen. Jaruzelskiego.

Sandauer bronił twórczości Gombrowicza w Polsce w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych (walczył również o pamięć i uznanie dzieła Schulza). W Dzienniku Gombrowicza znajduje się kilka fragmentów odnoszących się do Sandauera, utrzymywali oni bowiem regularną korespondencję, której część opublikowana została w Cahier de l’Herne przez Sandauera.

Nagrobek Artura Sandauera i Erny Rosenstein na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 30 lipca 2006

Zmarł z powodu glejaka mózgu.

Termin allosemityzm

Sandauer, zainteresowany problematyką żydowską m.in. ze względu na swoje żydowskie korzenie, wprowadził do języka polskiego termin allosemityzm, oznaczający postrzeganie Żyda jako innego, egzotycznego : allosemityzm polega (...) na wyróżnianiu tego pochodzenia, na przeświadczeniu o jego wyjątkowości i stanowi ogólna bazę, z której można wysnuć zarówno anty – jak i filosemickie wnioski – idea ta została przejęta przez Z. Baumana, [in:] "Allosemitism: Premodern, Modern, Postmodern".

Wybrana bibliografia

• Utwory prozatorskie: Śmierć liberała (1949),
• Poeci trzech pokoleń (1955),
• Moje odchylenia (mętniackie, kosmopolityczne, formalistyczne) (1956),
• O jedności treści i formy (1952-1953, opublikowany w 1957).
• Bez taryfy ulgowej (1959),
• Zapiski z martwego miasta. Autobiografie i parabiografie (1963).
• Dla każdego coś przykrego (1966).
• Samobójstwo Mitrydatesa (1968),
• Liryka i logika (1969),
• Matecznik literacki (1972),
• Studia biblijne Bóg, Szatan, Mesjasz i...? (1977).
• Zebrane pisma krytyczne (tom 1-3, 1981),
• O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku (1982),
• Pisma zebrane (tom 1-4, 1985).
• Autobiografia Byłem... (wydana 1991).

Tłumaczenia

• Księga Rodzaju
• Johann Wolfgang Goethe Faust: tragedii część pierwsza
• Arystofanes Chmury, Żaby, Ptaki
• Ajschylos Agamemnon
• Sofokles Edyp królem
• Eurypides Elektra
• Teokryt Sielanki
• Rainer Maria Rilke Poezje
• Władimir Majakowski Dobrze, Łaźnia
• Antoni Czechow Trzy siostry, Wujaszek Wania, Iwanow
• antologia Poeci rosyjscy

Linki zewnętrzne

• Śmierć liberała – pisma Artura Sandauera na stronie internetowej syna, Adama Sandauera.
• Serwis Humanistyczny Hamlet - artykuł Artura Sandauera "Rzeczywistość zdegradowana" (rzecz o Brunonie Schulzu)
• "O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku" - książka opublikowana w 1982 roku