Arystofanes

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Arystofanes
Aristophanes - Project Gutenberg eText 12788.png
Arystofanes
Data i miejsce urodzenia około 446 p.n.e.
Ateny[1]
Data i miejsce śmierci około 385 p.n.e.
prawdopodobnie Delfy
Dziedzina sztuki literatura i teatr
Ważne dzieła Acharnejczycy, Rycerze, Chmury, Osy, Pokój, Ptaki, Lizystrata, Thesmoforie, Żaby, Sejm kobiet, Plutos
Cytaty w Wikicytatach Cytaty w Wikicytatach

Arystofanes z Aten (gr. Ἀριστοφάνης, Aristophanes) (ok. 446-385 p.n.e.) – grecki komediopisarz, jeden z twórców komedii staroattyckiej, syn średnio zamożnego chłopa o imieniu Filippos[2]. Jego działalność przypadła na schyłkowy okres demokracji ateńskiej, gdy następowały zmiany w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym, a także w sposobie myślenia i metodach kształcenia młodzieży (Sokrates)[3]. Zapewne nie do końca porzucił wieś i choć nie mieszkał w Atenach, to bywał w nich często. Arystofanes nie piastował w mieście urzędów i zwykł patrzeć na demokrację ateńską z boku, zachowując większy obiektywizm[3].

Jest najlepiej rozpoznanym i najszerzej opisanym spośród autorów komedii starej. Jego poprzednikami byli Kratinos i Eupolis. Pierwsze swoje komedie wystawiał pod nazwiskami aktorów, ponieważ sam był zbyt młody, by zgłaszać utwory na zawody teatralne. Ostatnie dwie komedie, tj. Sejm kobiet i Plutosa czasami zalicza się już do komedii średnioattyckiej, która ewoluowała przez IV wiek p.n.e.

Cechy dystynktywne utworów Arystofanesa[edytuj | edytuj kod]

Twórczość Arystofanesa miała ostre akcenty społeczne i polityczne. Zasadnicza problematyka jego komedii dotyczyła starań o ustanowienie pokoju[4]. W swych utworach przedstawił bogaty obraz życia Aten przełomu V i IV wieku p.n.e. Był zagorzałym przeciwnikiem bogaczy i obrońcą interesów średnich warstw społecznych oraz chłopów. Wyrażał poglądy wieśniaków attyckich. Poza zagadnieniami politycznymi i społecznymi poruszał tematy literackie[5], poddając krytyce zwłaszcza twórczość Eurypidesa.

Komedie Arystofanesa zachowały się dzięki szkole, w której traktowano je jako lektury obowiązkowe. Ze względu na czystość dialektu attyckiego stały się wzorem[2]. Postacie w jego utworach używają dialektu attyckiego, ale poza nim można w nich znaleźć inne dialekty, na przykład dialekt megarejski w Acharnejczykach[6]. Twórczość Arystofanesa w dużej mierze opiera się na komicznych przekształceniach językowych i cechuje ją niebywała pomysłowość w tworzeniu neologizmów[7]. To, co również charakterystyczne dla tej twórczości, to bogactwo odniesień do życia płciowego człowieka. Arystofanes chętnie posługiwał się kolokwializmami określającymi narządy płciowe[8], jak również wypełniał swoje utwory żartami skatologicznymi[9].

Ze względu na rozliczne operacje na słowie komedie Arystofanesa można postrzegać jako przykłady "pirotechniki werbalnej"[10]. Ateńczycy V wieku p.n.e. byli zafascynowani językiem oraz władzą, jaką on daje, więc zdolności oratorskie były wysoko cenione. Prowadziło to do rozwoju retoryki i dialektyki, jak również stawiało duże wymogi autorom dramatycznym[10].

Elementami składowymi utworów Arystofanesa są elementy parodystyczne, lecz zarazem w tym wypadku parodii nie można traktować jako dominanty kompozycyjnej[11]. Komedie, które wykazują najwyższy stopień nasycenia parodią, to: Acharnejczycy, Thesmoforie oraz Żaby, to znaczy utwory, dla których głównym punktem odniesienia są tragedie Eurypidesa. Podstawowym pojęciem wprowadzanym w refleksjach o dziele Arystofanesa jest paratragedia, czyli parodia tragedii. Konwencje atakowane i parodiowane przez poetę są zarówno konwencjami tragicznymi, jak i konwencjami komicznymi[12].

Komedie Arystofanesa są typowym przykładem operowania zabiegami metateatralnymi. Dialog dramatyczny jest tu dialogiem teatralnym, zawsze zakłada się jego zaistnienie w przestrzeni teatralnej. Arystofanes wprowadza wypowiedzi oraz sytuacje, które odsyłają do samego tworzywa dramatycznego i teatralnego. Postaci zazwyczaj przedstawiają własną sytuację jako sytuację teatralną, wykazują świadomość tego, że są częścią świata teatru oraz tego, że są przedmiotem obserwacji widzów. Proponuje się, aby komedię Arystofanesa traktować jako przykład "teatru nieiluzyjnego"[13].

Arystofanes

W utworach Arystofanesa można zaobserwować konfrontację między Atenami wyobrażonymi a Atenami rzeczywistymi. Jest to wynik tego, że komediopisarz stale podejmuje aktualne problemy społeczne i polityczne oraz krytykuje osobowości ateńskiego życia publicznego. Postacie z jego komedii mają na celu poszukiwanie i znalezienie rozwiązań problemów obywateli ateńskich. Wyrażają więc rzeczywiste interesy Ateńczyków[14]. Arystofanes występuje jako doradca mieszkańców Aten, a także promuje taki teatr, który ma na celu wzmocnienie wśród nich postaw obywatelskich. Jednocześnie posługuje się on typowymi komicznymi elementami współtworzącymi fantazyjną przygodę, która wspiera się na reminiscencjach mitu boskiego albo heroicznego[15].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z ustaleniami Tadeusza Zielińskiego komedia staroattycka jest zbudowana z następujących części: prolog zachowujący formę monologu albo będący dialogiem, parodos, to znaczy wejście chóru na scenę, następnie agon, gdzie dochodzi do konfrontacji bohaterów utworu oraz ich racji, potem parabaza. Po parabazie wprowadza się rodzajowe sceny jambiczne, które zostają uzupełnione o stasimony chóru. Komedię wieńczy eksodos[16]. Komedie Arystofanesa nie trzymają się kurczowo tego wzorca, tym bardziej że wraz z rozwojem twórczości komediopisarza jego utwory są coraz bardziej spójne i jednolite[16]. Na przykład w ostatnich zachowanych komediach, to znaczy w Sejmie kobiet i w Plutosie, będącym "ogniwem pośrednim w procesie historycznodramatycznym" nie występuje parabaza[17]. Komedia Arystofanesa opiera się nie tylko na dialogu mówionym, ale ważna rola została przyporządkowana muzyce, śpiewom i tańcom[18].

Nietypową realizacją wzorca komedii starej są Żaby, ponieważ Arystofanes eksperymentuje tu z nowymi rozwiązaniami kompozycyjnymi i zarazem wykorzystuje popularne środki konstrukcyjne[19]. Wprowadzone zostają dwie parabazy i agon, który zajmuje znaczną część utworu (proagon i dwie części agonu)[19]. Przy czym zabiegi na parabazie są już obecne w Rycerzach i Chmurach. W Żabach znajdują się również dwa odmienne i niezależne chóry, które mają różny cel i funkcję[20], to znaczy Chór Żab, który występuje w parodosie i jest wyłącznie chórem wstępnym oraz Chór Wtajemniczonych w Misteria, na który składają się dusze, przechodzące drogę inicjacyjną, czyli wtajemniczanie w Misteria eleuzyjskie[20].

Komedią schyłkową jest Plutos, który może być przykładem komedii średniej oraz stanowić zapowiedź komedii nowej, więc niełatwo go zaliczyć do komedii staroattyckiej. W utworze zmniejszyła się funkcja chóru, a zwiększyła rola niewolnika. Nastąpiła rezygnacja z zaangażowania w sprawy polityczne i odstąpienie od krytyki ważnych polityków. Plutos nie zawiera również żartów skatologicznych i obscenicznego humoru[17]. Arystofanes ograniczył także elementy wokalne i muzyczne, co pozwoliło mu zwrócić większą uwagę na sprawy społeczne i obyczajowe[21].

Nazwy osobowe[edytuj | edytuj kod]

Imiona postaci w komediach Arystofanesa są dowodem jego pomysłowości językowej. Komediopisarz nadawał postaciom takie imiona, które mają wydźwięk metaforyczny i są wstępną charakterystyką tych postaci, na przykład Dikajopolis z Acharnejczyków jest tłumaczony jako "Prawogrodziec", Pejsthetajros i Euelpides z Ptaków zostali przetłumaczeni jako "Radodaj" i "Dobromysł", Trygajos z Pokoju jako "Winobraniec", a Lizystrata z komedii pod tym samym tytułem jako "Bojomira" lub "Gromiwoja"[22]. Punktem wyjścia dla Arystofanesa były również czasowniki, na przykład imię bohatera Rycerzy Paflagona wskazuje na jego bełkotliwość[23].

Innym dowodem pomysłowości językowej poety są oryginalne, komiczne nazwy miejscowości jak "Chmurokukułczyn", "Jękowice" czy "Biadolice" w Ptakach oraz rzeczowniki jak "myślarnia", "antysędziowie", "dupkopięciolatka" czy typowe dla Arystofanesa "ostrygo-śledzio-mureno-rekino-resztko-cierpko-kwaśno-czarciołajno-miodo-polano-kwiczoło-drozdo-turkawko-gołębio-kogucio-pieczono-grzebienio-pliszko-synogarlico-zajęczo-winnogotowano-farbo-kozio-skrzydełko" (Sejm kobiet)[24]. Bogactwo nazewnicze sprawia, że twórczość Arystofanesa stanowi ogromne wyzwanie dla tłumacza.

Rywalizacja a kształt komedii[edytuj | edytuj kod]

Komedia staroattycka powstawała ze względu na konkursy dramatyczne, w wyniku czego poeci uwzględniali zapewne oczekiwania widowni[25]. Najlepszym przykładem jest reakcja Arystofanesa zamieszczona w zredagowanej wersji Chmur, gdzie komediopisarz narzeka na negatywne przyjęcie jego utworu na Dionizjach w 424/423 roku p.n.e. Na podstawie parabaz można wyrobić sobie pewien obraz tego, co działo się podczas konkursów i jak komediopisarze odnosili się do własnej twórczości. W parabazie Os Arystofanes zachwala swoją innowacyjność i satyryczne umiejętności[25]. Ogólnie rywalizacja musiała być brana pod uwagę przez komediopisarzy, gdy tworzyli swoje sztuki, ponieważ między innymi w celach rywalizacji one powstawały. Rywal i jego twórczość są "współautorami" komedii staroattyckich, w tym sensie, że były one jednym z punktów odniesienia podczas procesu twórczego[26].

Mit w komediach Arystofanesa[edytuj | edytuj kod]

Komedia Arystofanesa - tak jak tragedia grecka - wykorzystuje wątki mitologiczne, ale w wypadku komedii mit służy wyśmiewaniu, karykaturze, parodii czy trawestacji[27]. Przy czym komedie rzadko opierają się na jednym konkretnym micie, zwykle motywami parodystyczno-mitologicznymi komediopisarz inkrustuje satyrę polityczną lub literacką. Arystofanes chętnie wprowadza na scenę bogów i półbogów: Dionizosa, Hermesa, Posejdona, Prometeusza czy Heraklesa. W jego twórczości można znaleźć pierwiastki mitów totemicznych, kosmogonicznych i eschatologicznych[28].

Problem utopii[edytuj | edytuj kod]

Specjalnością tragików greckich było przedstawianie szaleństwa, natomiast specjalnością komediopisarzy było tworzenie wizji utopijnych[29]. Komedie Arystofanesa są utworami, które opierają się na scenariuszach kreujących utopie, a zarazem ukazują dzieje bohatera, który improwizuje na tematy tragiczne[30]. Dikajopolis z Acharnejczyków, Kiełbaśnik z Rycerzy, Trygajos z Pokoju, Pejsthetairos z Ptaków, Lizystrata z Lizystraty, Praksagora z Sejmu kobiet i Chremylos z Plutosa są zespołem bohaterów, którzy walczą o utopijny świat. Wyobraźnia Arystofanesa daje szansę na powstanie najlepszego z możliwych światów (Plutos)[31] albo stworzenie świata, który staje się dystopią (Ptaki)[32].

Talia, grecka muza komedii, trzymająca maskę komiczną

Arystofanejska refleksja o tożsamości płci[edytuj | edytuj kod]

Zbiór "sztuk kobiecych" Arystofanesa tworzą następujące komedie: Lizystrata, Thesmoforie i Sejm kobiet[33]. Lizystrata - nieco podobna do Sejmu kobiet - przedstawia obraz świata, w którym stosunki płciowe są priorytetem jednostek, co oznacza, że kondycja społeczeństwa jest uzależniona od skutecznej realizacji potrzeb seksualnych[33]. Komedia ta jest też utworem uznawanym w kulturze Zachodu za jeden z pierwszych tekstów o wydźwięku feministycznym, przy czym feminizm Arystofanesa nie ma charakteru deklaracyjnego[34]. Utwór stanowi diagnozę kryzysu kultury patriarchalnej, ponieważ to nie mężczyzna, lecz kobieta okazuje się postacią zdolną zakończyć wojnę i zlikwidować kryzys w państwie[35]. Lizystrata wskazuje również na typowe kobiece i męskie role w społeczeństwie ateńskim, a tym samym podejmuje problem stereotypów płci[36]. Tytułową postać utworu "można interpretować w kategoriach maskulinizmu i/lub androgynii. Heroina została zbudowana z pierwiastków żeńskich i męskich (...) jest symbolicznym stopem pierwiastków obu płci, funkcjonuje jako kobieta z fallusem"[37].

Natomiast Thesmoforie oscylują wokół zagadnienia transwestytyzmu, zważywszy na fakt, że motorem fabuły utworu jest "przebieranie się jednostki w stroje płci przeciwnej"[38]. Komedia Arystofanesa pozwala się interpretować w świetle zagadnienia transwestytyzmu, dlatego że odtwarza model społeczeństwa, w którym funkcjonuje silny podział ról społecznych na role kobiece i role męskie[39]. W komedii występuje postać Eurypidesa, który w ramach obmyślonej intrygi przebiera swojego krewnego za kobietę, aby uniknąć kłopotliwej sytuacji[39]. Poeta przywołuje także tragika Agatona i przedstawia go jako pół-mężczyznę i pół-kobietę, zwracając uwagę na kwestie homoseksualizmu i rekwizytów płci[40]. Z utworu wyłania się wizja, że to nie tylko płeć danej osoby determinuje określony strój i rekwizyty, ale także stosowanie określonych kostiumów i rekwizytów pozwala określić to, jaka jest płeć danej osoby. Thesmoforie stawiają tezę, że płeć jest kostiumem[41].

Arystofanes na współczesnych scenach polskich[edytuj | edytuj kod]

Ostatnie lata w teatrze polskim zaowocowały kilkoma inscenizacjami komedii Arystofanesa, ale ani same komedie, ani ich nieliczne realizacje nie wzbudziły poważniejszego zainteresowania wśród twórców i odbiorców. 11 maja 2002 r. w Teatrze Narodowym w Warszawie Zbigniew Zamachowski i Wojciech Malajkat wystawili Żaby, w które wpleciono cytaty z dzieł wieszczów narodowych (Adam Mickiewicz, Stanisław Wyspiański), a także wprowadzono aluzje do współczesności. W spektaklu wziął udział również Grzegorz Turnau. Krytycy stwierdzili, że w spektaklu Zamachowskiego filozoficzny, estetyczny i polityczny aspekt komedii Arystofanesa został zredukowany do farsowych rozwiązań.[42]

10 września 2005 r. w Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach Michał Ratyński wystawił Lizystratę. Reżyser zrezygnował z rekonstrukcji teatru greckiego i nie dochował wierności tekstowi Arystofanesa. Skoncentrował się na grze formą i na przenikaniu się konwencji teatralnych, w czym można dostrzec postmodernistyczne traktowanie materiału dramatyczno-teatralnego. Twórcy odnieśli się do typowego dla Arystofanesa zagadnienia relacji damsko-męskich i tożsamości płciowej: w "inscenizacji to nie mężczyźni grają zresztą kobiety (jak nakazywał zwyczaj), lecz aktorki, gdy trzeba, wkładają maski i mówią kwestie mężczyzn".[43]

Rok 2005 przyniósł także inscenizację Ptaków zatytułowaną Po ptakach i będącą uwspółcześnioną interpretacją komedii Arystofanesa. Spektakl zrealizowany dzięki Stowarzyszeniu Teatralnym "Chorea" w Łodzi wyreżyserowali Jessica Cohen, Jim Ennis i Tomasz Rodowicz. W przedstawieniu operowano teatralnymi skrótami, aby zwrócić uwagę na konsekwencje fanatyzmu. Spektakl wzbogacono o starożytne pieśni, a finałowe małżeństwo zaprezentowano jako ceremonię sankcjonującą gwałt.[44]

Najszerzej komentowaną inscenizacją komedii Arystofanesa ostatnich lat był Sejm kobiet, który został wyreżyserowany przez Mikołaja Grabowskiego w Narodowym Starym Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie. Premiera odbyła się 6 stycznia 2007 r. Reżyser przeniósł siermiężną wizję demokracji ateńskiej w czasy współczesne, wprowadził aluzje do współczesnej Polski (pojawiło się nazwisko Kuby Wojewódzkiego), usiłował zharmonizować tonacje poważne i komiczne oraz zastosował konwencje musicalowe. Użyto także fragmentów Płci i charakteru Ottona Weiningera, filozoficzno-mizoginicznej publikacji z początku XX w.[45] Poprzez komedię Arystofanesa Grabowski sformułował tezę, że demokracja jest matką totalitaryzmu, który tutaj staje się seksualno-ekonomicznym komunizmem.[46]

Wykaz dzieł[edytuj | edytuj kod]

Z 44 utworów Arystofanesa zachowało się 11:

Niezachowane komedie z określonym rokiem powstania:

Spośród niezachowanych utworów Arystofanesa znane są rozliczne ich fragmenty (liczba dochodzi do 1000)[49].

Polskie przekłady utworów Arystofanesa[edytuj | edytuj kod]

  • Bogusław Butrymowicz
    • Żaby, Chmury, Acharnejczycy, Rycerze, Pokój i Ptaki (inne komedie zaginęły w czasie wojny i nie zostały opublikowane)
  • Józef Jedlicz
    • Ptaki
  • Stefan Srebrny
    • Rycerze, Osy, Bojomira, Lizystrata, Sejm kobiet, Plutos
  • Artur Sandauer
    • Chmury, Ptaki, Żaby
  • Edmund Cięglewicz
    • Żaby, Chmury, Gromiwoja (tj. Lizystrata), a niedrukowane Babie koło (tj. Sejm kobiet) wystawiono w 1920 w jednym z teatrów warszawskich
  • Janina Ławińska-Tyszkowska
    • Acharnejczycy, Rycerze, Chmury, Osy, Pokój, Ptaki, Lizystrata, Thesmoforie, Żaby, Sejm kobiet, Plutos

Przypisy

  1. W literaturze przedmiotu można znaleźć twierdzenia, że ojciec poety otrzymał działkę na wyspie Eginie, gdzie Arystofanes mógł się urodzić, zwłaszcza że w Acharnejczykach nazywa wyspę swoją ojczyzną. Por. Janina Ławińska-Tyszkowska: Demokracja ateńska i jej wielki prześmiewca, w: Arystofanes: Komedie. T. 1, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001, s. 15.
  2. 2,0 2,1 Ławińska-Tyszkowska 2001 ↓, s. 15.
  3. 3,0 3,1 Ławińska-Tyszkowska 1997 ↓, s. 299.
  4. Ławińska-Tyszkowska 2001 ↓, s. 16.
  5. Ławińska-Tyszkowska 2001 ↓, s. 17.
  6. Borowski 2008 ↓, s. 85.
  7. Borowski 2008 ↓, s. 78.
  8. Borowski 2008 ↓, s. 81.
  9. Borowski 2008 ↓, s. 82.
  10. 10,0 10,1 Henderson 1991 ↓, s. 1.
  11. Ruffell 2002 ↓, s. 140.
  12. Dane 1984 ↓, s. 75.
  13. Slater 2002 ↓, s. 51.
  14. Sommerstein 2005 ↓, s. 76.
  15. Sommerstein 2005 ↓, s. 76-78.
  16. 16,0 16,1 Dworacki 2010 ↓, s. 146.
  17. 17,0 17,1 Kostek 2011 ↓, s. 54.
  18. Ławińska-Tyszkowska 2001 ↓, s. 11.
  19. 19,0 19,1 Habash 2002 ↓, s. 1.
  20. 20,0 20,1 Rothwell 2007 ↓, s. 136.
  21. Kostek 2011 ↓, s. 56.
  22. Borowski 2008 ↓, s. 76-77.
  23. Borowski 2008 ↓, s. 77.
  24. Borowski 2008 ↓, s. 77-79.
  25. 25,0 25,1 Ruffell 2002 ↓, s. 138.
  26. Ruffell 2002 ↓, s. 138-139.
  27. Turasiewicz 1997 ↓, s. 34.
  28. Turasiewicz 1997 ↓, s. 35.
  29. Dobrov 2001 ↓, s. 4.
  30. Dobrov 2001 ↓, s. 8.
  31. Kostek 2011 ↓, s. 51-62.
  32. Turasiewicz 1998 ↓, s. 89-112.
  33. 33,0 33,1 Kostek 2012 ↓, s. 66.
  34. Kostek 2012 ↓, s. 67.
  35. Kostek 2012 ↓, s. 68-69.
  36. Kostek 2012 ↓, s. 69-70.
  37. Kostek 2012 ↓, s. 72-73.
  38. Borowski 2012 ↓, s. 53.
  39. 39,0 39,1 Borowski 2012 ↓, s. 54.
  40. Borowski 2012 ↓, s. 55.
  41. Borowski 2012 ↓, s. 55-56.
  42. Elżbieta Baniewicz: Narodowy - smutek artysty, "Twórczość" 2002 nr 11/12.
  43. Henryka Wach-Malicka: Sny o kobiecej potędze, "Dziennik Zachodni" 2005 nr 213.
  44. Leszek Karczewski: Upierzeni fanatyzmem, "Gazeta Wyborcza - Łódź" 2006 nr 131.
  45. Joanna Targoń: Arystofanes nie do śmiechu, "Gazeta Wyborcza - Kraków" 2007 nr 6.
  46. Joanna Derkaczew: Mizoginia Jazz Club, "Gazeta Wyborcza" 2007 nr 6.
  47. 47,0 47,1 Jedna z dwóch sztuk została wystawiona na Lenajach, druga – na Dionizjach
  48. Fragmenty takich komedii, jak Biesiadnicy, Rolnicy, Statki handlowe, Proagon, Amfiaraos i Gerytades zostały opublikowane w tomie Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz: Komedia grecka. Od Epicharma do Menandra, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.
  49. Bartol, Danielewicz, s. 183.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Yvonne Borowski. Słowo i język w komedii arystofanejskiej. „Collectanea Philologica”. 11, 2008. ISSN 1733-0319. 
  • Yvonne Borowski. Transwestyci (?) w Thesmoforiach Arystofanesa. „Collectanea Philologica”. XIV, 2012. ISSN 1733-0319. 
  • J.A. Dane. Aristophanic Parody: Thesmophoriazusae and the Three-Actor Rule. „Theatre Journal”. 1, 1984. 
  • Gregory W. Dobrov: Figures of Play. Greek Drama and Metafictional Poetics. Oxford & New York: Oxford University Press, 2001. ISBN 0195116585.
  • Sylwester Dworacki: O parabazie u jej antycznych źródeł. W: Anna Krajewska, Danuta Ulicka, Piotr Dobrowolski (red.): Dramatyczność i dialogowość w kulturze. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2010, seria: Badania Interdyscyplinarne UAM. ISBN 978-83-232-2103-6.
  • Martha Habash. Dionysos' Roles in Aristophanes' Frogs. „Mnemosyne”. LV/1, 2002. 
  • Jeffrey Henderson: The Maculate Muse. Obscene Language in Attic Comedy. New York: Oxford University Press, 1991. ISBN 0195066855.
  • Szymon Kostek. Seksualność w służbie ateńskiego pokoju, czyli próba genderowej lektury Lizystraty Arystofanesa. „Collectanea Philologica”. XIV, 2012. ISSN 1733-0319. 
  • Szymon Kostek. Zmierzch komedii staroattyckiej? Wybrane problemy Plutosa Arystofanesa. „Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae”. XXI/2, 2011. ISSN 0302-7384. 
  • Janina Ławińska-Tyszkowska. Arystofanesa Naprawa Rzeczypospolitej. „EOS”. 84/2, 1997. 
  • Janina Ławińska-Tyszkowska: Demokracja ateńska i jej wielki prześmiewca. W: Arystofanes: Komedie. T.1: Acharnejczycy, Rycerze, Chmury, Osy, Pokój. Prószyński i S-ka, 2001, seria: Biblioteka Antyczna. ISBN 83-7255-104-9.
  • Kenneth S. Rothwell: Nature, Culture, and the Origins of Greek Comedy. A Study of Animal Choruses. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 2007. ISBN 0521860660.
  • Ian Ruffell. A Total Write-off. Aristophanes, Cratinus, and the Rhetoric of Comic Competition. „The Classical Quarterly”. 52/1, 2002. 
  • Niall W. Slater: Spectator Politics. Metatheatre and Performance in Aristophanes. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2002. ISBN 0812236521.
  • Alan H. Sommerstein: Nephelokokkygia and Gynaikopolis: Aristophanes' Dream Cities. W: M. H. Hansen (red.): The Imaginary Polis. Symposium, January 7–10 2004. The Royal Danish Academy of Sciences and Letters, 2005, seria: Acts of the Copenhagen Polis Centre. ISBN 978-87-7304-310-3.
  • Romuald Turasiewicz:. Funkcja mitu w komedii Arystofanesa. „Prace Komisji Filologii Klasycznej”. 25, 1997. 
  • Romuald Turasiewicz:. Ptaki Arystofanesa - problemy interpretacyjne. „Prace Komisji Filologii Klasycznej”. 27, 1998. 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Arystofanesa

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg