As (moneta)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

As (skr. od łac. assarius) – moneta z brązu, podstawowa jednostka monetarna starożytnego Rzymu, emitowana od początku III wieku przed n.e.[1]. Pierwotnie odlewany (aes grave), odpowiadał wadze ówczesnego rzymskiego funta (libra), tj. 272,88 g[2], i jako tzw. as libralny dzielił się na 12 uncji. Z biegiem czasu (szczególnie po wprowadzeniu monet srebrnych) pięciokrotnie ulegał stopniowej redukcji. Natomiast w okresie cesarstwa funkcjonował jedynie jako miedziana moneta zdawkowa.

W okresie Republiki[edytuj | edytuj kod]

As uncjalny z końca III wieku p.n.e. (26,65 g)

W najdawniejszym Rzymie określenie to oznaczało przede wszystkim pewną całość jako jednostkę, zwłaszcza płatniczo-wagową, równą funtowi miedzi. Dopiero prawdopodobnie w pierwszym dziesięcioleciu III w. p.n.e. as stał się rzeczywistą monetą, początkowo odlewaną w kształcie krążków, a następnie wybijaną stemplem.

Wyprowadzony z późniejszego cięższego funta as libralny miał ok. 290/289 r. p.n.e. wagę 327,45 g, tj. 288 skrupułów[3], po roku 220 – już tylko 236 g, a podczas II wojny punickiej (218-201 p.n.e.) ustawą Lex Flaminia zredukowany został do tzw. stopy uncjalnej (as uncialis), czyli do wagi 1/12 libry (27,3 g). Ok. 89 r. p.n.e. na mocy ustawy Lex Papiria poddano go dalszej redukcji do 1/24 funta (stopa półuncjalna), tym samym obniżając wagę monety do 13,64 g.

Oprócz monet jednoasowych emitowano też ich frakcje (części): 1/2, 1/3, 1/4, 1/6, 1/12 asa. Istniały również jego wielokrotności, a więc as podwójny (dupondius), potrójny (tressis, tripondius), popiątny (quincussis) czy nawet decussis (10 asów o wadze 700-720 g)[4]. W 79 r. p.n.e. w ogóle zaprzestano bicia monet z brązu, co wznowiono dopiero po reformie monetarnej Augusta.

Republikański assarius miał po stronie licowej (awers) podwójne oblicze boga Janusa (łac. Janus bifrons), a na odwrotnej (rewers) dziób okrętu (rostrum)[5] wraz z oznaczeniem wartości „I”. Srebrny denar miał z początku równowartość 10, później 16 asów.

W okresie Cesarstwa[edytuj | edytuj kod]

Za czasów rozwiniętego cesarstwa bito 3 nominały monet „brązowych”, a najmniejszą z nich był właśnie wybijany z miedzi as o normatywnej wadze 2/5 uncji, czyli 10,92 g. Na awersie nosił podobiznę panującego władcy (w wieńcu laurowym lub bez), na rewersie – podobne przedstawienia figuralne (alegoryczne, propagandowe) jak na innych monetach cesarskich, z obowiązkowo umieszczanym w polu oznaczeniem S C. Początkowa średnica tej monety – ok. 25-27 mm, ulegała wraz z wagą stopniowemu zmniejszeniu. Neron przejściowo wprowadził as z mosiądzu (orichalcum) o wadze 7 gramów. Postępy dewaluacji rzymskiego pieniądza sprawiły, że w późniejszym okresie cesarstwa drobna moneta rozmienna stała się nominałem zbędnym. Ostatnie asy wypuszczano za rządów Waleriana i Galiena (253-268)[6]. Później na krótko miał je przywrócić Aurelian w ramach reformy monetarnej 274 roku[7] i sporadycznie mogły być emitowane aż do czasów pierwszej tetrarchii (295-305 n.e.)[8].

Assarion (6,53 g) miasta Lampsakos (Myzja) z czasów cesarza Waleriana

Nominał ten pod nazwą assarion (gr. ’ασσάριον) należał do emitowanych przez liczne miasta prowincjonalne (zwłaszcza handlowe), mające prawo bicia własnej monety rozmiennej – głównie we wschodniej części cesarstwa, gdzie powszechnie posługiwano się greką. Stąd i wyłącznie greckie napisy na tych monetach, najczęściej też datowanych według własnego kalendarza („ery” obowiązującej w danej prowincji/krainie lub mieście).

Również i tam istniały podziałki oraz wielokrotności assariona oznaczane mającymi wartość liczb literami Α, Β, Γ, Δ, Ε (tj. 1, 2, 3, 4, 5), lub nawet wyższymi. Ślad tego określenia zachował się także w Nowym Testamencie, gdzie odnotowano ceny „dwóch wróbli za asa” (Mt 10,29) względnie „pięciu wróbli za dwa asy” (Łk 12,6)[9]. Według aktualnych ustaleń assariony miały w prowincjach nieco inną relację względem srebrnego denara niż wynikało to z oficjalnej taryfy cesarskiej: liczono ich bowiem 18 za denar, „srebrnym asem” nazywając dla odróżnienia (tylko jako monetę obrachunkową) nominał wymieniany w stosunku 1:16[10].

Przypisy

  1. Według aktualnie obowiązujących ustaleń (G. G. Belloni, La moneta romana, Firenze 1993; por. A. Sadurska, Archeologia starożytnego Rzymu, Cz. I, Warszawa 1965); w starszej literaturze podawano II poł. IV w. p.n.e.
  2. W rzeczywistości był to funt latyński albo oskijski (przejęty od południowoitalskich Osków).
  3. Skrupuł (łac. scrupulum, l. mn. scripula) to najmniejsza u Rzymian jednostka wagi równa ok. 1,137 g. Współcześnie ślad jego pozostał w angloamerykańskich jednostkach handlowych i aptekarskich: scruple równym 0,59 i 20 g.
  4. Zachowany w bardzo nielicznych egzemplarzach; quincussis znany w zaledwie jednym egz. (H. Kahnt, Das große Münzlexikon..., dz. cyt. poniżej, s. 86, 374).
  5. Dla propagandowego podkreślenia rosnącej potęgi Rzymu na morzach. Podobnie znaczącą wymowę mógł mieć wizerunek Janusa jako bóstwa kojarzonego z wypowiedzeniem i prowadzeniem wojny (por. Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian [Janus]).
  6. B. R. Kankelfitz, Römische Münzen von Pompejus bis Romulus, Augsburg 1996.
  7. Według P.-J. Callu, La politique monetaire des empereurs romains de 238 à 311, Paris 1969, s. 139-140.
  8. Brak jednak pewności co do prawidłowego określenia tego nominału i jego miejsca wśród pozostałych (H. Kahnt, dz. cyt. poniżej, s. 30). Samo istnienie asa od czasów Aureliana kwestionowane przez znaczną część badaczy – por. Robert Göbl w Moneta Imperii Romani t. 47 (Die Münzprägung des Kaisers Aurelianus (270/275), Wien 1993, s. 45).
  9. Bibel-Lexikon (hrsg. von H. Haag), Leipzig 1970, kol. 1185; C. C. Chamberlain, Guide to Numismatics, London 1965, s. 10 [Assarion].
  10. Ruprecht Ziegler, Kaiser, Heer und städtisches Geld, Wien 1993, s. 27n., 157.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło as w Wikisłowniku

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Helmut Kahnt, Das große Münzlexikon von A bis Z, Regenstauf 2005
  • Gian Guido Belloni, La moneta romana, Firenze 1993
  • Andrzej Kunisz, Numizmatyka rzymska [w] Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t. I, Warszawa 1982 (s. 269-304)
  • Władimir W. Zwaricz, Numizmaticzeskij słowar’, L’wow 1980 (s. 18)
  • Remo Capelli, Manuale di numismatica, Milano 1962
  • Gian Guido Belloni, Le monete romane dell'età repubblicana, Milano 1960