Ataman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ataman Krasnoszczekow (XVIII w.)
Kozacy
Repin Cossacks.jpg

Ataman, ukr. Отаман (wataman, vataman, otaman) — kozacki przywódca pełniący funkcje polityczne i wojskowe. Także dowódca wojskowy oddzielnego pododdziału mający władzę wojskową lub administracyjno-wojskową, względnie przywódca niezależnego od jakiejkolwiek władzy oddziału niejednokrotnie o charakterze zbójniczym.

Na Siczy, w początkowym okresie istnienia, władzą najwyższą było „koło”, czyli zgromadzenie wszystkich kozaków obecnych na miejscu. Eryk Lassota von Steblau (1550-1616), poseł cesarza Rudolfa II Habsburga, który spędził na Bezawłuku kilka tygodni latem 1594 roku[1], musiał odczytać listy cesarskie w kole, którym zarządzał wówczas ataman nazwiskiem Bohdan Mikoszyński[2]. W okresie późniejszym – tj. w XVII wieku – rolę koła zajęła znacznie mniej demokratyczna Rada Kozacka. Miejscem jej obrad początkowo była Sicz, później zaś Perejesław lub Biała Cerkiew[3].

Ataman był administratorem wybieranym przez Radę do rządzenia w czasie pokoju, przewodniczył jej obradom i kierował przygotowaniami do wypraw wojennych. Pewną odmianą tej funkcji był ataman koszowy, który w czasie pokoju zarządzał majątkiem Siczy i był jej najwyższym sędzią. W czasie wojny mógł być – o ile Rada nie wybrała kogoś innego – głównodowodzącym i otrzymywał uprawnienia dyktatorskie. Posiadał wówczas nieograniczoną władzę:

Wódz taki zwie się w ich języku hetman i jest bardzo samowładny: może ścinać głowy, wbijać na pal tych, którzy w czymś uchybią. Hetmani są nadzwyczaj surowi, nic się tu jednak nie dzieje bez rady wojennej...

— Guillaume Le Vasseur de Beauplan, Opis Ukrainy[4]

Aż do początku XVII wieku nazwy ataman i hetman mieszały się, tym bardziej, że miały podobne brzmienie i być może podobny źródłosłów. Stopniowo jednak atamanem zaczęto nazywać tylko tego, kto sprawował władzę administracyjną w Koszu Siczy Zaporoskiej[5]. W każdym razie od roku 1648 na Siczy powoływano już tylko atamana koszowego[6].

Stanowisko atamana występowało w różnych stopniach i rodzajach władzy - oznaczało dowódcę całości wojsk, bądź tylko jednego oddziału. Atamanem określano także zarządców terytorialnych. W Zaporoskich oddziałach kozaków byli atamani koszowi i kurzenni, w oddziałach Dońskich kozaków - wojskowi , polowi, marszowi - wybierani w oddziałach na czas oddzielnych wypraw. Na Siczy każdy zbieg meldował się u atamana i był zapisywany do danego kurzenia będącego w czasach pokoju jednostką organizacyjną Kapitan armii rosyjskiej Zarulski pisał, że „przyjmują każdego bez badania wiary, praw, ojczyzny i przyczyn dla których porzucił dom[7].

Mienie każdego kurzenia – budynki, konie, pasza, żywność, broń i kasa – było wspólną własnością zarządzaną przez atamana zwanego 'bat'kiem' (ojcem), który organizował nawet posiłki, a na którego dochody składały się „daniny celne” od towarów przywożonych na Sicz (np. wiadro wódki od każdej beczki). Otrzymywał też wynagrodzenie za prowadzone przez siebie sprawy sądowe i podarki od posłów z zagranicy. Prócz tego na Boże Narodzenie i Wielkanoc otrzymywał prezenty od szynkarzy, kupców i rzemieślników, za co musiał ich poić wódką i miodem do chwili, aż sami zrezygnowali z dalszego poczęstunku. Dostawał też pewną część koni schwytanych na stepie[8].

Pod panowaniem rosyjskim, po powstaniu Buławina (1707-1708) atamani Wojsk Dońskich byli wyznaczani przez rząd, a od roku 1723 otrzymywali nazwę atamana nakaźnego (to stanowisko znane było już w XVII wieku i odnosiło się do ludzi, których ataman koszowy wyznaczył do prowadzenia działań w polu[9]). Od 1866 roku ataman taki otrzymywał prawa generał-gubernatora i dowódcy okręgu wojskowego. Tytuł atamana mianowanego nosili generałowie gubernatorzy terytoriów, na których stacjonowały wojska kozackie, albo dowódcy okręgów wojskowych którym te wojska były podporządkowane[10].

Jednostki terytorialne kozaków Dońskich, Amurskich i Usuryjskich, a także oddziały kozaków podporządkowane innym rodzajom wojsk, okręgów wojskowych, stanic i wsi miały także wyznaczanych atamanów. Od 1827 roku tytuł atamana posiadał następca tronu. Został zlikwidowany po 1917 roku wraz z likwidacją stanu kozackiego[11], ale przywrócony jako tytuł honorowy po roku 1990.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Istnieje kilka sprzecznych wywodów dotyczących pochodzenia słowa ataman. W pierwszej, słowo to pochodzi z języka turecko-tatarskiego (Ata – ojciec, man – ja). Nie jest wykluczone też, że termin ten pochodzi od słowa hetman (ang. Headman niem. Hauptmann), a na Ziemie Ukrainne przyszło za pośrednictwem Polski od krymskich Gotów, jako że na ziemiach chanatu krymskich chrześcijan nazywano "gatmanami"[12].

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]