Atanazy Brzeski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Atanazy Brzeski
święty mnich męczennik (prepodobnomuczenik)
Aphanasiy of Brest.jpg
Data urodzenia ok. 1596
Brześć
Data śmierci 5 września 1648
Herszony
Patron Diecezji lubelsko-chełmskiej PAKP
Szczególne miejsca kultu Lublin
Galeria ilustracji w Wikimedia Commons Galeria ilustracji w Wikimedia Commons

Atanazy Brzeski (Atanazy Filipowicz, białorus. Апанас Філіповіч, Афанасій Філіповіч); (ur. ok. 1596 w Brześciu lub w okolicach, zm. 5 września 1648 k. wsi Herszony[1] lub Arkadia) – święty prawosławny, ihumen monasteru św. Szymona w Brześciu.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Brześciu lub w okolicach tego miasta w ostatniej dekadzie XVI wieku. Jego imię i nazwisko świeckie nie są znane, podobnie jak status społeczny jego rodziny. Jarosław Charkiewicz uważa, że najprawdopodobniej byli oni rzemieślnikami, zaś synowi przekazali głębokie przywiązanie do religii prawosławnej. Przyszły święty kształcił się w szkole prowadzonej przez bractwo prawosławne, gdzie – obok przedmiotów ogólnokształcących – nauczył się języka cerkiewnosłowiańskiego, języka greckiego oraz czytał teksty Ojców Kościoła. Następnie ukończył kolegium jezuickie w Wilnie. Gruntowne wykształcenie pozwoliło mu uzyskać posadę wychowawcy na dworze Lwa Sapiehy. Nieoczekiwanie dla wszystkich w 1627 porzucił jednak to zajęcie i wstąpił do monasteru Świętego Ducha w Wilnie, otrzymując imię zakonne Atanazy. Wieczyste śluby mnisze przyjął od niego archimandryta Józef Bobrykowicz[2].

Przeniesiony przez przełożonego do monasteru w Orszy, a następnie do monasteru Międzygórskiego, wrócił w 1632 do klasztoru w Wilnie, skąd wyjechał z kolei do monasteru Dubowskiego pod Pińskiem, którego przełożonym miał zostać. Swoje obowiązki sprawował przez trzy lata. Następnie monaster został zlikwidowany, a jego majątek przekazany jezuitom. Atanazy osobiście apelował o zmianę decyzji, jednak bez skutku. Został następnie pierwszym przełożonym monasteru w Kupiatyczach[3], gdzie dowiedział się od mnicha Makarego dowiedział się o ukazie metropolity Piotra Mohyły zezwalającym na przeprowadzenie zbiórki pieniędzy na odnowę prawosławnego życia zakonnego w Pińsku. Atanazy udał się wówczas do Moskwy, mając nadzieję na uzyskanie wsparcia cara dla prawosławnych w Polsce. Misja zakończyła się powodzeniem, a szacunek, jaki zyskał wówczas mnich, sprawił, że został w 1640 wybrany na ihumena monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu. Nielegalne przekroczenie przez niego granicy rosyjskiej i sam fakt udania się do cara sprawiło, że w Polsce Atanazy zaczął być postrzegany jako szpieg moskiewski[4].

W Brześciu Atanazy stał się jednym z przywódców ruchu przeciwników unii brzeskiej. Walcząc z rozszerzaniem się jej wpływów, dwukrotnie podróżował do Warszawy – w 1641 i w 1643. W czasie drugiego wyjazdu uzyskał audiencję u króla, którego prosił o natychmiastową kasatę unii. W rezultacie został osadzony w areszcie domowym, a pozostający pod naciskiem władz sąd cerkiewny odebrał mu, czasowo zresztą, święcenia kapłańskie. Sąd w Kijowie cofnął jednak ten wyrok i pozwolił ihumenowi na powrót do Brześcia. Atanazy udał się jednak z powrotem do Warszawy. Pragnął po raz kolejny apelować o likwidację unii; w tym celu sporządził w więzieniu szereg tekstów polemicznych, krytykujących Kościół łaciński. Osobno pisał do samego króla. Został jednak ponownie uwięziony i odesłany do Kijowa, gdzie zmuszono go do pozostania w Ławrze Peczerskiej. Atanazy uporządkował wówczas swoje pisma, tworząc obszerny zbiór pt. Diariusz.

Po śmierci metropolity Piotra Mohyły 1 stycznia 1647 Atanazy wrócił razem z biskupem łuckim Atanazym Puzyną do Brześcia. Tam 1 lipca 1648 został aresztowany za agresywną postawę wobec unii, powtórzono również wobec niego zarzuty o szpiegostwo na rzecz Rosji[4]. Do końca podsądny twierdził, że „unia jest przeklęta przez Boga”. Wobec takiej postawy został bez wyroku sądu zastrzelony w lesie pod wsią Herszony 5 września tego samego roku. Jego ciało miał przypadkowo odnaleźć miejscowy chłopiec.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Kult Atanazego Brzeskiego rozwinął się spontanicznie natychmiast po jego śmierci. Jego relikwie, umieszczone w soborze św. Symeona Słupnika w Brześciu, a następnie w monasterze w Leśnej, stanowiły ważny cel pielgrzymek. Już w 1666 istniał spisany przez nieznanego autora żywot Atanazego, nazywanego świętym mnichem męczennikiem.

Po likwidacji monasteru w Leśnej relikwie św. Atanazego znajdowały się w monasterze w Provemont. W 1996, na prośbę arcybiskupa lubelskiego i chełmskiego Abla, metropolita Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego poza granicami Rosji Witalis zgodził się przekazać relikwie do Lublina, co miało miejsce 27 października 1996. Święty Atanazy jest patronem diecezji lubelsko-chełmskiej[5].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. J. Charkiewicz, Święci ziemi białoruskiej, Bratczyk, Hajnówka 2006, ISBN 83-88325-76-0
  2. Tomasz Hodana, Moskiewskie wizje Atanazego Filipowicza, [w:] Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów – obywateli Rzeczypospolitej (na podstawie piśmiennictwa końca XVI– połowy XVII stulecia), (seria: Studia Ruthenica Cracoviensia, tom 4), Kraków: Wydawnictwa „Scriptum” Tomasz Sekunda, 2008, s. 178-192, ISBN 978-83-60163-37-5.
  3. Tomasz Hodana, Moskiewskie wizje Atanazego Filipowicza. O postrzeganiu Rosji przez prawosławnych mieszkańców Rzeczypospolitej w dobie mohylańskiej, „Slavica Wratislaviensia”, tom CXLVIII, pod red. K. Galon-Kurkowej, Wrocław 2009, s. 15–28.


Przypisy

  1. W polskiej literaturze hagiograficznej pojawiają się nazwy Hermanowicze, Herszanowicze, Herbowicze, co prawdopodobnie jest zniekształceniem nazwy białoruskiej. Por. http://autary.iig.pl/janowicz/kn_terra3.htm
  2. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 38. ISBN 978-83-7431-150-2.
  3. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 100-103. ISBN 978-83-7431-150-2.
  4. 4,0 4,1 P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 97-98. ISBN 83-242-0361-3.
  5. Patron diecezji – święty męczennik Atanazy Brzeski