Athos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Άγιο Όρος
Ἅγιον Ὄρος

Autonomiczna Republika Góry Athos
Położenie Athos
Państwo  Grecja
Język urzędowy grecki (ponadto w klasztorach: koine, cerkiewnosłowiański, rosyjski, serbski, gruziński, bułgarski, rumuński²)
Stolica Karies
Status terytorium Okręg autonomiczny
Głowa terytorium Ewangelos Wenizelos¹
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe

335,63 km²
0%
Liczba ludności (2001)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

2 262
6,7 osób/km²
Grecy, Gruzini, Rosjanie, Serbowie, Bułgarzy, Rumuni
Jednostka monetarna Euro (EUR)
Budowa klasztoru Wielka Ławra Flag of Palaeologus Emperor.svg Cesarstwo Bizantyńskie
963
Religia dominująca Prawosławie
Strefa czasowa UTC +2 – zima
UTC +3 – lato
Mapa Athos
¹ - grecki minister spraw zagranicznych.
² - każdy klasztor posługuje się własnym językiem urzędowym.
Góra Athosa
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Iviron Aug2006.jpg
Kraj  Grecja
Typ mieszany
Spełniane kryterium I, II, IV, V, VI, VII
Charakterystyka #454
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1988
na 12. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Grecji
Mapa lokalizacyjna Grecji
Góra Athos
Góra Athos
Ziemia 40°09′25,99″N 24°19′35,00″E/40,157220 24,326390Na mapach: 40°09′25,99″N 24°19′35,00″E/40,157220 24,326390
Commons in image icon.svg
Góra Athos
Jeden z klasztorów Athos – Simonos Petra

Autonomiczna Republika Góry Athos, Athos[1], także Święta Góra (nowogr. Άγιο Όρος, grec. staroż. Ἅγιον Ὄρος – Agion Oros) – dalsza od nasady część górzystego półwyspu Athos, w Grecji, posiadająca status okręgu autonomicznego, zamieszkiwanego wyłącznie przez mnichów prawosławnych. Bliższa nasady część półwyspu Athos stanowi terytorium o standardowym statusie administracyjnym.

Athos stanowi wschodni cypel Półwyspu Chalcydyckiego, ze szczytem o tej samej nazwie.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

  • Długość ok. 50 km[2]
  • Szerokość ok. 10 km[2]
  • Powierzchnia 360 km²[2]

Athos ma w obrębie Grecji status okręgu autonomicznego – oddzielnego departamentu, którego czołowi urzędnicy pobierają państwowe pensje, identyczne z tymi w pozostałych departamentach Grecji. Działa Poczta Grecka oraz kilka państwowych urzędów. Istnieją drogi publiczne (jednak o powierzchni niepokrytej asfaltem). Zarząd sprawowany jest przez zamieszkujących na miejscu mnichów. Athos oddzielony jest od reszty półwyspu granicą lądową, strzeżoną policyjnie. Wjazd odbywa się jedynie drogą morską, przez przystań promową w Uranupoli, pod zauważalnym nadzorem greckich służb specjalnych. Oficjalnym portem półwyspu jest miasteczko Dafni. Duża liczba przystani lokalnych dostępna jest tylko dla stałych mieszkańców.

Turyści na terenie Athosu mogą przebywać maksymalnie 3 dni. Po upływie tego czasu mogą ubiegać się o przedłużenie pobytu o dodatkowe kilka dni, w biurze w stolicy Athos – Karyes. Obowiązuje skromny, stonowany ubiór (w praktyce – klasyczna odzież turystyki kwalifikowanej). Pobyt ma charakter pielgrzymki religijnej. Poza akredytowanymi specjalistami, turyści nie mogą posiadać sprzętu fotograficznego. Wymagane są wizy pobytowe, które uzyskuje się bardzo szybko. Wniosek można złożyć na miejscu – w granicznym miasteczku Uranupoli, w Salonikach lub telefonicznie. Wyznawcy innych religii niż prawosławie mogą przebywać na Athos w liczbie łącznej nie większej niż 10 osób na dobę[3][potrzebne źródło].

Od 1060 na terenie półwyspu nie mogą przebywać kobiety (nawet zwierzęta hodowlane na półwyspie są tylko płci męskiej)[4]. Zakaz ten nosi nazwę grecką avaton[5]. Statki i łodzie, na których pokładzie znajdują się kobiety (np. statki turystyczne, bazujące w Uranupoli), nie mogą zbliżyć się do linii brzegowej na odległość mniejszą niż 500 metrów[6].

W Athosie mnisi żyją w surowych warunkach, nierzadko w odosobnieniu. Trudnią się rolnictwem, handlem oraz konserwacją substancji materialnej swych bardzo rozległych klasztorów.

Podobnie jak przed wiekami, niektóre z klasztorów to także poważni udziałowcy na krajowych i międzynarodowych rynkach finansowych (zwłaszcza znany jest w Grecji przykład klasztoru Vatopedi)[potrzebne źródło].

Region uzyskuje też coroczną dotację z budżetu państwa. Do 2010 wynosiła ona 2,25 mln euro, następnie zmniejszona do 1,45 mln[7].

Mieszkańcy Athos mogą mieszkać indywidualnie. Wtedy sami troszczą się o życiowe i mieszkaniowe potrzeby. Ze statków wycieczkowych można zauważyć, że część indywidualnych zabudowań ma charakter wygodnych rezydencji[potrzebne źródło], podczas gdy inne to skromne pustelnie. Na Athos regularnie wypoczywają osobistości europejskich państw, w tym także domów królewskich[potrzebne źródło]. Konserwacja zabytków Athos finansowana jest w 75% z funduszy Unii Europejskiej[potrzebne źródło]. Aktualnie prowadzone są więc rozległe prace budowlane[potrzebne źródło].

W przeszłości liczba mnichów sięgała 20 000 (XV wiek)[4]. Mnisi prawosławni na Athosie bardzo gorliwie czczą Matkę Bożą.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okoliczności powstania republiki mnichów[edytuj | edytuj kod]

Według legendy twórcą pierwszego klasztoru na Athosie był Konstantyn Wielki, jednak nie istnieją żadne dokumenty, które potwierdzałyby istnienie życia monastycznego w tym miejscu już w tym okresie[8]. Nie ma również jednoznacznych dowodów na to, jakoby mnisi mieszkali na półwyspie przed okresem ikonoklazmu. Najprawdopodobniej pierwsi asceci osiedlili się na tym obszarze, wykorzystując jego geograficzne odosobnienie, pod koniec VIII stulecia[9]. Bardziej zorganizowana wspólnota monastyczna uformowała się na Athosie przed rokiem 843, w którym delegacja mnichów z Athos brała udział w uroczystości oficjalnego przywrócenia kultu ikon w Konstantynopolu[10]. Czterdzieści lat później mnisi zostali zwolnieni z podatków na mocy dekretu cesarza Bazylego I. Ten sam dokument nadawał im wyłączną własność ziemi na półwyspie[11]. W tym samym okresie uformowała się wspólna administracja klasztorów Athosu – rada tworzona przez mnichów różnych, żyjących niezależnie od siebie wspólnot. W dekretach Leona VI i Romana I z 908 i 934 pojawiają się już odniesienia do starożytnej rady starców[11]. W 985 w dokumentach klasztoru Iwiron znajduje się opis funkcjonowania rady mnichów określanej jako wielki środek (gr. Megali Messi)[11]. Jej siedziba mieściła się w Karies, zaś przewodniczący nosił tytuł protosa. Podstawowym zadaniem rady było interweniowanie w razie sporów między monasterami[11].

Za początek zorganizowanego na większą skalę życia monastycznego na Athos uważa się powstanie w 963 Wielkiej Ławry (oryg. gr. Meghisti – największa). W pierwszych latach istnienia był to jedynie niewielki budynek z kilkoma celami i kaplicą. Z myślą o przyszłej wspólnocie monastycznej twórca Wielkiej Ławry, Atanazy z Athosu, opracował zbiór reguł porządkujących życie codzienne zakonników, które miało koncentrować się na pracy na roli oraz modlitwie[12].

Do maja 964 do Atanazego dołączyło 80 mnichów. Wówczas cesarz Nicefor II Fokas nadał Wielkiej Ławrze status najważniejszego klasztoru na górze, podlegającego jedynie sądownictwu cesarskiemu i otrzymującemu co roku wsparcie materialne w postaci zapasów ziarna oraz 244 złotych monet[13]. Przywileje uzyskane przez klasztor Atanazego doprowadziły do sporu między nim a przełożonymi istniejących już wcześniej monasterów na górze. Zarzucili oni Atanazemu niszczenie pierwotnej tradycji klasztorów, które utrzymywały się z własnej pracy mnichów i – poprzez stosowanie surowej ascezy – ograniczały do minimum swoje wydatki. W celu zażegnania sporu cesarz Jan I Tzimiskes wysłał na Athos mnicha Eutymiusza z klasztoru Studion, który przez kolejne kilka miesięcy prowadził rozmowy łącznie z 56 przełożonymi działających na Athosie wspólnot. Efektem rozmów było zawarcie porozumienia i opracowanie wspólnej reguły, jaką odtąd miały kierować się wszystkie monastery na górze, określonej jako Typikon[14]. Stanowił on nie tylko szczegółowy opis zasad życia w poszczególnych wspólnotach, ale i regulował stosunki między nimi. Oryginał Typikonu, spisany na trzymetrowym pasie koziej skóry, jest do dnia dzisiejszego przechowywany w archiwach Athos, a jego postanowienia stanowią podstawę prawa obowiązującego w republice mnichów[15].

Rozwój monasterów między X a XII wiekiem[edytuj | edytuj kod]

Wzrost liczby mnichów osiedlających się na Athosie w X wieku doprowadził do dalszego wzrostu liczby klasztorów. W latach 979–980, na skutek przekroczenia dopuszczalnej na mocy Typikonu liczby mieszkańców Wielkiej Ławry, dla mnichów pochodzących z Iberii powołano klasztor Iwiron[16]. W momencie śmierci Atanazego kroniki athoskie mówią o 46 klasztorach o różnej liczebności. Jednak ze wspólnot, które uformowały się w tym okresie, nieprzerwaną działalność do dnia dzisiejszego prowadzą – oprócz Wielkiej Ławry – jedynie cztery: Iwiron, Watopedi, Esfigmentu i Kseropotamu[17]. W XI stuleciu powstały natomiast klasztory Chilandar, Karakallu, Dochiariu i Ksenofontos. Po ich powołaniu liczba zakonników była szacowana na 6 tys. Mnisi żyli nie tylko w największych wspólnotach, ale również w tworzonych przy nich skitach lub też żyli jako anachoreci[18]. Rozwój wspólnoty doprowadził w 1045 do opracowania zmienionej wersji Typikonu, czemu patronował cesarz Konstantyn IX Monomach[18]. W dokumencie tym po raz pierwszy Athos została określona jako Święta Góra, która to nazwa jest używana, jako nieoficjalna, do dnia dzisiejszego[19]. Cały XII wiek był dla Athosu okresem stabilnego rozwoju. Dokumenty z początku XIII wieku mówią o uformowaniu się na górze 300 niezależnych klasztorów, jednak zdaniem K. Kokkasa są to informacje przesadzone[20].

Upadek i odbudowa świetności Athosu[edytuj | edytuj kod]

Animacja trójwymiarowa szczytu Athos

Po zdobyciu Konstantynopola przez uczestników IV krucjaty Górę Athos uznano za część królestwa Tesaloniki i podporządkowano kontroli katolickiego biskupa Sebasty. Z jego polecenia w sąsiedztwie góry został wzniesiony zamek, którego załoga dokonała szeregu samowolnych napaści na ziemie zamieszkane przez mnichów. Biskup Sebasty nakłaniał ich również do zbiorowego przejścia na katolicyzm[21]. Zakonnicy zwrócili się ze skargą do papieża Innocentego III, który w kwietniu 1210 wydał kolejno dwie bulle w tej sprawie. Potępił w nich działalność żołnierzy finansowanych przez biskupa Sebasty i odebrał mu nadzór nad Athosem. W lutym 1214 papież potwierdził dawne przywileje mnichów i wyraził podziw dla prowadzonego przez nich życia[22].

W 1274 mnisi z Athos weszli w otwarty konflikt z cesarzem Michałem VIII Paleologiem, który podpisał unię lyońską między Kościołami katolickim i prawosławnym. Jedynie monastery Wielka Ławra i Kseropotamu na pewien czas wyraziły poparcie dla cesarza, z czego zresztą ostatecznie się wycofały. Pozostałe klasztory od początku protestowały przeciwko decyzji władcy[23]. Według tradycji ustnej przekazywanej na Athosie, w odwecie wojska bizantyjskie dokonały najazdu na klasztory Zografu, Iwiron i Watopedi, zabijając co najmniej 26 mnichów. K. Kokkas uważa jednak, że planowych represji wobec Athosu nie było, zaś grabieże klasztoru były efektem niesubordynacji niektórych oddziałów[24]. Znacznie bardziej tragiczne okazały się dla klasztorów napady zbuntowanych najemników katalońskich, którzy wystąpili z opłacającej ich armii bizantyjskiej w 1305, zaś od 1307 do 1309 przeprowadzili szereg ataków o charakterze łupieżczym na monastery Athosu. Efektem było całkowite zniszczenie szeregu wspólnot oraz masowy rabunek tych, które przetrwały[25]. Częściowa odbudowa świetności Athosu była możliwa dzięki wsparciu cesarza Andronika II, który opłacił renowację wielu zniszczonych monasterów. Cesarz ten podjął również decyzję o podporządkowaniu dotąd całkowicie autonomicznych wspólnot patriarsze Konstantynopola[25].

W XIV wieku mnisi z Athosu przyczynili się do rozpowszechnienia techniki modlitewnej hezychazmu, związanej z tradycją Ojców Pustyni. Po dłuższych kontrowersjach w 1351 została ona przyjęta jako element duchowości prawosławnej. Rola mnichów z Athos w rozpowszechnieniu hezychazmu stała się jednym z fundamentów ponownego wzrostu znaczenia prestiżowego Świętej Góry[26].

Panowanie serbskie[edytuj | edytuj kod]

W 1345 półwysep Athos znalazł się pod kontrolą serbską. Natychmiast po tym fakcie król serbski Stefan Urosz IV Duszan ogłosił rozciągnięcie swojej władzy także na Athos, co miało wyrażać się w wymienianiu jego imienia w czasie tradycyjnej modlitwy za władze. Zgodził się w odpowiedzi na uznanie wcześniejszych przywilejów klasztorów oraz wolności osobistej zakonników. W 1347, już jako car, Stefan IV Duszan osobiście przyjechał na Athos, przekazując monasterom szereg cennych darów[27]. Prestiż wizyty był tak wielki, że mnisi zgodzili się na czasowe uchylenie zakazu wstępu kobiet na górę i pozwolili, by carowi towarzyszyła jego żona Jelena[28]. Serbowie zachowali częściowy patronat nad monasterami nawet po tym, gdy zostali wyparci z tych obszarów. Kolejni władcy Serbii opłacili powstanie klasztorów Simonopetra oraz Gregoriu, a także objęli stałą opieką już istniejący Chilandar; wszystkie te monastery były pierwotnie zdominowane przez mnichów serbskich[28].

Okres walk bizantyjsko–tureckich[edytuj | edytuj kod]

W 1350 Athos ponownie znalazł się w granicach Bizancjum[28]. Po 33 latach obszar góry został z kolei podbity przez Turków, mimo podjętych wcześniej starań o obronę klasztorów (wznoszenie murów obronnych). Na zakonników nałożono wysoki okup, jednak władze tureckie nie ingerowały w ich życie[29]. Powrót do Bizancjum nastąpił w 1402. Cesarz Manuel II Paleolog podjął natychmiastowe starania na rzecz poprawy sytuacji wspólnoty. W czerwcu 1406 opublikował nową, po raz kolejny zmodyfikowaną wersję Typikonu. Był to ostatni dokument wydany przez władcę bizantyjskiego dotyczący Athosu. W 1430, po zdobyciu przez Turków Tesalonik, mnisi uznali władzę sułtana[30].

Panowanie tureckie[edytuj | edytuj kod]

XVI–XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Ugodowa postawa mnichów w stosunku do Turków skłoniła sułtana Murada II do potwierdzenia przywilejów, jakie klasztory otrzymały od cesarzy bizantyjskich. Również jego następca Mehmed II Zdobywca potwierdził pełną kontrolę zakonników nad półwyspem i wolność wyznawania przez nich prawosławia. Selim I Groźny rozszerzył nawet zakres przywilejów mnichów. Sułtani wycofali jedynie zwolnienie klasztorów z płacenia podatków[31]. W XVI i XVII wieku stosunki między sułtanatem a Athosem uległy jednak stopniowemu pogorszeniu. Podatki płacone przez zakonników zostały podniesione, zaś w 1568 klasztory Wielka Ławra, św. Dionizego, Watopedi, Filotheu, Kutlomusiu i Pantokrator musiały wykupić część ziemi użytkowanej do tej pory, co znacznie pogorszyło ich sytuację materialną[32]. Wobec upadku wielkich monasterów wzrosła liczba mnichów żyjących indywidualnie, w pustelniach i utrzymujących się na własną rękę z uprawy wyznaczonych działek ziemi. Ponadto w 1574 mnisi zdecydowali podnieść znaczenie zgromadzeń zakonników w stosunku do władzy archimandrytów i ihumenów[32].

W latach 1626–1647 Kościół łaciński podjął starania na rzecz zlokalizowania w kompleksie monasterów Athos jednego klasztoru katolickiego. W latach 1627–1628 na górze, za zgodą jej prawosławnych mieszkańców, przebywali dwaj mnisi katoliccy. Rokowania z radą mnichów Athos prowadził jezuita Izaak Aultry, który zajmował się też gromadzeniem funduszy na budowę nowego klasztoru. Według ogłoszonych w 1650 planów miał on zostać wzniesiony w sąsiedztwie Wielkiej Ławry. Śmierć Aultry'ego i sprzeciw rady mnichów Athos uniemożliwił jednak realizację tych zamiarów[33].

XVIII stulecie stało się okresem znaczącej poprawy sytuacji klasztorów Athos. Zaczęły one bowiem otrzymywać pomoc finansową ze strony carów rosyjskich oraz władców Mołdawii i Wołoszczyzny. W ciągu tego wieku mnisi otrzymali nie tylko wsparcie pieniężne umożliwiające im renowację podupadłych klasztorów, ale i liczne nadania ziemskie poza granicami Athos[34]. Ponadto w połowie stulecia patriarcha Konstantynopola Cyryl V postanowił podjąć działania na rzecz podniesienia poziomu wykształcenia mnichów z Athos. W 1748 przy klasztorze Watopedi powstała Akademia, w której studenci uczyli się języka greckiego, logiki, filozofii oraz teologii. Początkowo otwarta jedynie dla mnichów, uczelnia z czasem dopuściła świeckich studentów. Akademia przestała jednak istnieć już w 1760, po pożarze jej zabudowań[35].

W latach 1780 i 1783 doszło do kolejnych zmian ustroju administracyjnego Athos. Gabriel IV w dwóch zmodyfikowanych Typikonach ograniczał wpływy największych klasztorów (Wielkiej Ławry, Watopedi oraz Iwironu) poprzez ustanowienie zasady reprezentacji wszystkich monasterów w organach zarządzających całym półwyspem: Świętej Komisji oraz Radzie Centralnej[36]. W 1789 na Athosie powstała pierwsza drukarnia[37].

XIX wiek i okres dominacji rosyjskiej[edytuj | edytuj kod]

Zakonnicy Athos spontanicznie poparli wybuch wojny o niepodległość Grecji, a kilkuset z nich porzuciło klasztory, by dołączyć do oddziałów greckich. W związku z tym od 1822 Turcy rozpoczęli ekspedycje karne przeciwko Athos. W samym roku 1822 spalone zostały klasztory Esfigmenu i Wielka Ławra, zaś pozostałe monastery – splądrowane. Na terenie półwyspu zlokalizowano trzytysięczny stały garnizon, którego żołnierze pozostawali w monasterach do 1830, żyjąc na koszt mnichów. Dodatkowo podatki, które płaciły klasztory, zostały podwojone. Do wycofania się wojsk tureckich wielu zakonników uciekło z Athos razem ze szczególnie cennymi ikonami i relikwiami[38]. Dopiero po roku 1830 zakonnicy zaczęli powracać na górę. Od 1833 odnotowano również znaczący wzrost mnichów narodowości serbskiej, bułgarskiej oraz rosyjskiej[39].

Na dalszy rozwój monasterów Athosu szczególny wpływ miała ta ostatnia grupa, której wzrost liczebny był inspirowany przez władze carskie. Rosjanie od 1829 posiadali nieograniczony dostęp do półwyspu na mocy traktatu w Andrianopolu. W związku z tym carowie traktowali zdobycie kontroli nad Athosem jako środek dla zdobycia stałej bazy w basenie Morza Śródziemnego[40]. Nakłady finansowe władz carskich, przeznaczane na remonty istniejących monasterów i budowę nowych pozwoliły na znaczącą rozbudowę rosyjskiego (pierwotnie greckiego) klasztoru św. Pantelejmona oraz otwarcie skitów rosyjskich: św. Andrzeja, Nea Thebais oraz Chromitsa[41]. Wsparcie rosyjskie było tym istotniejsze dla funkcjonowania Athosu, że od 1863 mnisi stracili majątki ziemskie w Mołdawii i na Wołoszczyźnie[42]. W związku z szybkim rozwojem klasztoru św. Pantelejmona mnisi rosyjscy otrzymali w 1875 1 głos w dwudziestoosobowym Świętym Zgromadzeniu zarządzającym całą górą[40]. Powstanie nowych monasterów o rosyjskim charakterze blokował jednak typikon Athos, według którego nie należało zwiększać liczby istniejących głównych 20 klasztorów[41]. W związku z tym działania władz carskich były ukierunkowane na jak największy wzrost prestiżu klasztoru św. Pantelejmona oraz skitów rosyjskich. Symbolicznym tego wyrazem było zlokalizowanie skitu św. Andrzeja w bezpośrednim sąsiedztwie stolicy półwyspu tak, by jego wieże górowały nad siedzibą Świętego Zgromadzenia[43].

Mnisi rosyjscy na Athosie stale podkreślali swoją odrębność narodową od zakonników greckich oraz wierność Imperium Rosyjskiemu[44]. W 1895 ich łączna liczba wynosiła 1000 osób[45], w 1902 już 3469, co dawało Rosjanom przewagę liczebną nad Grekami (3276 mnichów). W momencie wyzwolenia Tesalonik i wcielenia Athosu do Grecji 2 listopada 1912 na 3207 zakonników greckich przypadało 3615 Rosjan[41]. W związku z liczebną dominacją Rosjan w 1913 wysunęli oni żądania przekazania im klasztoru Iwiron (powstałego jako gruziński)[41]. Jeszcze w 1914 rosyjski Świątobliwy Synod Rządzący bezskutecznie negocjował z patriarchą konstantynopolitańskim Joachimem III w sprawie możliwości nadania trzem rosyjskim skitom statusu monasterów[46].

Tendencję do dalszego wzrostu wpływów Rosjan na Athosie odwrócił dopiero upadek caratu i rewolucja październikowa, która oznaczała koniec finansowania przez rząd rosyjski wszelkich inicjatyw prawosławnych za granicą[47]. Według danych z 2010 liczba mnichów rosyjskich na Athosie spadła w ciągu XX wieku do ok. 100 osób. Rosyjski Kościół Prawosławny ponownie wyraża jednak chęć wzmocnienia swojej obecności w klasztorach Świętej Góry[48].

Od 1902 rozpoczęto częściową elektryfikację klasztorów Athosu, rozpoczętą przez monaster Watopedi[37].

W granicach Grecji[edytuj | edytuj kod]

Formowanie się sytuacji prawnej Athosu[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu Świętej Góry przez flotę grecką przedmiotem dyskusji stał się przyszły status obszaru zamieszkanego przez mnichów. Rosja wysunęła propozycję uczynienia Athosu strefą neutralną pod honorową opieką krajów, w których prawosławie było religią dominującą. Koncepcja ta została jednak odrzucona przez rząd grecki, pragnący zachować grecki charakter Athosu[49]. W 1913 na mocy traktatu w Bukareszcie została uznana grecka dominacja na górze, zaś 3 października 1913 Święte Zgromadzenie zaakceptowało przyszły status Athosu jako niezależnej prowincji na terytorium Grecji[49].

W latach 1916–1919 obszar Athosu, podobnie jak cała Grecja północna, znajdował się pod kontrolą angielsko-francuską jako strefa neutralna. W styczniu 1917 doszło do ataku oddziału francusko-rosyjskiego na monastery Watopedi, św. Pantelejmona oraz Zografu, uzasadnionego podejrzeniem o współpracę zakonników z Niemcami. Część mnichów została zmuszona do opuszczenia półwyspu, zaś żołnierze opieczętowali skarbiec Athosu[42]. Ostatecznie państwo greckie odzyskało kontrolę nad górą na mocy traktatów w Neuilly i Sevrès[50]. W 1927 konstytucja Grecji uszczegółowiła status prawny wspólnoty[51].

II wojna światowa i wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 1941, po niemieckiej inwazji na Grecję, Athos znalazł się pod osobistą opieką Adolfa Hitlera, do którego zakonnicy wystosowali prośbę o uszanowanie szczególnego statusu góry. W rezultacie wojska niemieckie nigdy nie weszły na półwysep poza punktem obserwacyjnym założonym na jego południowo-wschodnim krańcu[52]. Niemiecka protekcja uchroniła Athos przed przymusową bułgaryzacją. Po zakończeniu wojny grupa mnichów bułgarskich i rosyjskich została skazana na rok więzienia za współpracę z hitlerowcami[5].

W kwietniu 1944, po wyparciu Niemców z regionu, Athos zajęli partyzanci z ELAS, którzy wycofali się z półwyspu po pięciu miesiącach[5]. W czasie greckiej wojny domowej, głównie w roku 1948, kilka klasztorów doznało szkód ze strony oddziałów Demokratycznej Armii Grecji (DSE). Partyzanci wielokrotnie atakowali chroniące Athos posterunki policji, by następnie rabować klasztorom zapasy żywności, odzieży, materiałów medycznych, sprzęt łączności itp. W rok później góra oficjalnie przeszła ponownie pod zarząd rządowy[5].

II poł. XX i XXI w.[edytuj | edytuj kod]

W 1950 klasztory Athosu zamieszkiwało 1950 zakonników, co skłaniało wielu obserwatorów do pesymistycznej oceny przyszłości republiki mnichów[53]. W 1963 miały miejsce uroczyste obchody tysiąclecia istnienia Athos[53]. Mimo ogromnego prestiżu uroczystości, jeszcze do 1971 utrzymał się malejący wskaźnik ilości powołań. W 1968 na górze stale przebywało 1268 osób. W 2005 liczba ta była szacowania na 1400 zakonników[53]. Spis ludności Athosu z 2001 wymienia 2262 stałych mieszkańców góry, nie wskazując jednak, ilu z nich było mnichami, ilu zaś – świeckimi pracownikami. W 2011 liczba ta spadła do 1830 osób[54].

Według danych z początku XXI w. zauważalny jest spadek liczby mnichów żyjących w 20 głównych monasterach Athosu, gdyż zakonnicy przenoszą się do mniejszych, podległych im wspólnot, nierzadko doprowadzając do reaktywacji tych z nich, które były od pewnego czasu porzucone[55]. Napływający do klasztorów nowi kandydaci na mnichów pochodzą nie tylko z krajów tradycyjnie prawosławnych, mających związki ze Świętą Górą (Grecja, Serbia, Bułgaria, Rosja), ale i z obszarów, gdzie prawosławie jest religią mniejszości narodowych lub konwertytów oraz gdzie działają misje tego wyznania: Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii, Niemiec, Peru, krajów afrykańskich[55]. W 2007 ponad 1/4 wszystkich zakonników Athosu posiadała wyższe wykształcenie, zaś tylko niecałe dwa procent nie ukończyło żadnej szkoły[55].

Ostatnia wersja konstytucji greckiej z 1975 w wyczerpujący sposób reguluje status Athosu jako obszaru autonomicznego pod władzą rządu Grecji i religijną jurysdykcją patriarchy Konstantynopola (nie zaś autokefalicznego Greckiego Kościoła Prawosławnego). Półwyspem zarządzają organy powoływane przez 20 autonomicznych klasztorów; zabroniona jest wszelka modyfikacja ich liczby oraz relacji między nimi (hierarchiczna kolejność monasterów). Wszyscy mnisi podejmujący życie na Athosie są automatycznie uznawani za osoby narodowości greckiej. Nie ma natomiast możliwości zamieszkania na półwyspie dla osób niebędących wyznawcami prawosławia. Szczególny status Athosu reguluje artykuł 105 konstytucji Grecji[56].

Athos nie jest podłączony do krajowej sieci energetycznej, jednak w monasterach są wykorzystywane urządzenia elektryczne, na ograniczoną skalę również samochody, łodzie motorowe oraz komputery[37]. Od 1997 na terenie półwyspu znajduje się antena telefonii komórkowej[37]. Stopień wprowadzania na Athos nowych urządzeń technicznych pozostaje jednak przedmiotem dyskusji we wspólnocie[37].

Struktura republiki mnichów[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na wielką wartość historyczną i kulturalną Athos został wpisany na listę światowego dziedzictwa kulturalnego UNESCO.

Święta Wspólnota[edytuj | edytuj kod]

Centralny zarząd Athosu jest sprawowany przez Świętą Wspólnotę (Święte Zgromadzenie, gr. Iera Koinotis). Jego siedzibą jest Karies. Święta Wspólnota liczy 20 przedstawicieli klasztorów Athos i spotyka się na posiedzeniach dwa razy w tygodniu. Decyzje dotyczące całej społeczności podejmowane są większością głosów. Święta Wspólnota nie stanowi organu nadrzędnego wobec poszczególnych monasterów, lecz zajmuje się mediacją między nimi w razie konfliktów oraz koordynuje współpracę między nimi. Jej organem wykonawczym jest Święta Komisja[57].

Klasztory[edytuj | edytuj kod]

Wspólnotę góry Athos tworzy 20 monasterów, wymienianych zawsze w stałej kolejności. Liczba ta i hierarchia mają charakter stały[58]. Są to[58]:

Wszystkie monastery Athos wzniesione są według stałego planu architektonicznego, którego celem jest zapewnienie klasztorom bezpieczeństwa. Centralnym punktem kompleksu zabudowań każdego klasztoru jest główna świątynia – katholikon. Budynki mieszkalne i użytkowe są wzniesione wokół dziedzińca otaczającego katholikon oraz otoczone murami. Całość jest rozplanowana na rzucie trapezu lub równoległoboku[58]. Wjazd na teren monasteru jest możliwy przez jedyną bramę, która jest dodatkowo umocniona i zamykana każdorazowo w momencie zachodu słońca[59]. Część klasztorów posiada dodatkowo wysokie wieże obronne[59].

Każdy z monasterów jest kierowany przez przełożonego, którego w tajnym głosowaniu wybiera cała wspólnota mnichów. Urząd ten zwyczajowo pełniony jest dożywotnio. W zarządzaniu klasztorem przełożonemu pomaga rada starców (gr. gerontia)[60].

Mniejsze jednostki życia monastycznego[edytuj | edytuj kod]

Oprócz 20 monasterów, na Athosie działają mniejsze wspólnoty mnichów lub też miejsca, w których mogą żyć zakonnicy-pustelnicy. Ilość wspólnot nieposiadających statusu monasterów nie jest ograniczona i ulega stałej zmianie[61]. Zależnie od ilości zamieszkujących je mnichów posiadają one status:

  • skitów (w 2005),
  • kaliwii (z gr. chaty),
  • kelii (z gr. cele),
  • katism (z gr. chaty),
  • hezychasterii (pustelni)[61].

Skity[edytuj | edytuj kod]

Skity Athos dzielą się na cenobityczne i idiorytmiczne. Skit cenobityczny jest zarządzany na zasadach analogicznych, jak główne monastery. Skit idiorytmiczny ma formę zespołu mniejszych kaliwii, w których mnisi zamieszkują w małych grupach, od 6 do 12 osób. Tego rodzaju skitem zarządza dikaios, wybierany przez zgromadzenie zakonników na okres 1 roku[62].

W 2005 na Athosie działały następujące skity (wymieniono w kolejności chronologicznej powstania)[63]:

Mianem kelli określane są wspólnoty liczące do 12 zakonników, położone w oddaleniu od większych klasztorów lub skitów. Nie posiadają one przełożonego, a jedynie ojca duchowego, starca, którego przewodnictwo nie jest sformalizowane. Kellie są samowystarczalne ekonomicznie, muszą jednak pozostawać pod zarządem jednego z 20 klasztorów[64].

Katisma jest budynkiem umieszczonym w znacznym oddaleniu od innych wspólnot, zamieszkiwanym przez jednego mnicha, który otrzymał dożywotnie zezwolenie przełożonego macierzystego klasztoru na prowadzenie życia w odosobnieniu[65]. Hezychasterię od katismy odróżnia jeszcze większy poziom ascezy i maksymalne ograniczanie pożywienia i kontaktu z innymi, jakie narzucają sobie żyjący w nich mnisi[65].

Reguła życia mnichów[edytuj | edytuj kod]

Podstawą reguły obowiązującej na Athos pozostają wytyczne założycieli klasztorów z X wieku. Podobnie jak w wypadku innych chrześcijańskich wspólnot monastycznych, za filary życia zakonnika uważa się czystość, ubóstwo i posłuszeństwo[66].

Warunkiem przyjęcia do jednego z klasztorów Athos jest ukończenie 18 lat, uregulowanie kwestii stanu cywilnego oraz kwestii spadkowych oraz wyrażenie nieprzymuszonej woli dołączenia do wspólnoty monastycznej. Nowicjusze są zobowiązani do zerwania wszystkich związków ze światem świeckim. Zwyczajowy okres próby, poprzedzający złożenie ślubów wieczystych, trwa dwa lata[67].

Wszystkie monastery Athos posiadają identyczny, ściśle uregulowany rozkład dnia:

  • 4.00 – modlitwy poranne oraz nabożeństwo jutrzni,
  • ok. 7.00 – posiłek,
  • do godz. 12.00 – praca na rzecz monasteru,
  • 12.00–15.00 – odpoczynek,
  • ok. 15.00 – praca na rzecz monasteru,
  • ok. 17 – nieszpory, bezpośrednio po nabożeństwie – posiłek, następnie kompleta i czas na samodzielne modlitwy w celach[68].

Działalność społeczna zakonników[edytuj | edytuj kod]

Góra Athos jest ogromnym ośrodkiem pielgrzymkowym, do którego przybywa każdego roku kilka tysięcy gości[55].

W II poł. XX wieku zwiększyła się również skala zaangażowania mnichów z Athos poza monasterami: mnisi występują na publicznych spotkaniach z wiernymi, publikują pisma religijne, zbiory pouczeń duchowych oraz książki poświęcone bieżącym problemom Kościoła i społeczeństwa, jak również oferują osobom świeckim stałą opiekę duchowną[55].

Mnisi z Athosu tradycyjnie utożsamiają się z najbardziej konserwatywnymi nurtami w teologii prawosławnej, czego wyrazem jest m.in. ich postawa antyekumeniczna. W 2006, po spotkaniach Benedykta XVI z patriarchą konstantynopolitańskim Bartłomiejem oraz arcybiskupem Aten i całej Grecji Christodulosem mnisi Athos przesłali do jednego z dzienników greckich list otwarty, w którym pisali m.in.:

Quote-alpha.png
Papież nie wycofał się ze swoich heretyckich nauk i polityki, lecz, przeciwnie, wyraźnie promuje Unię z zachowaniem dogmatów o prymacie i nieomylności papieża, uczestniczy we wspólnych modlitwach międzywyznaniowych oraz dąży do ustanowienia pan-religijnej hegemonii Rzymu (…) W związku z tym dialogowi teologicznemu nie powinny towarzyszyć wspólne modlitwy ani uczestnictwo we wspólnej liturgii, ani żadne inne działania, które mogłyby sprawiać wrażenie, że Kościół prawosławny uznaje Kościół katolicki za pełnoprawny, a papieża za prawowitego Biskupa Rzymu[69].

Szczególnie radykalne stanowisko antyekumeniczne przyjęła w 1972 wspólnota klasztoru Esfigmenu, jednego z monasterów Athosu. W odpowiedzi na wycofanie przez patriarchę Atenagorasa anatemy rzuconej na Kościół zachodni, mnisi z Esfigmenu wypowiedzieli mu posłuszeństwo i ogłosili zerwanie związku z pozostałymi klasztorami na górze. Nie opuścili jednak budynków klasztoru i pozostają w nich także po tym, gdy w 2002 patriarcha konstantynopolitański Bartłomiej ogłosił ich wykluczenie ze wspólnoty Kościoła Prawosławnego[69]. Jako swoją dewizę zbuntowana wspólnota przyjęła hasło Prawosławie albo śmierć[69].

Przypisy

  1. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicam i Polski: Protokół z IX posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicam i Polski, które odbyło si ę w dniu 9 kwietnia 2003 roku (pol.). [dostęp 2013-12-21]. s. 6.
  2. 2,0 2,1 2,2 UNESCO: Advisory Body Evaluation (ang.). 1988. [dostęp 2013-12-21]. s. 9.
  3. W marcu 2010, w Uranupoli informowano także, że w przypadku innych religii potrzebny jest również list referencyjny z konsulatu danego kraju w Grecji
  4. 4,0 4,1 Trudy Ring, Robert M. Salkin, Sharon La Boda: International Dictionary of Historic Places: Southern Europe. Taylor & Francis,, 1995, s. 459. ISBN 9781884964022. [dostęp 2013-12-21].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 118.
  6. Paul Hellander, Kate Armstrong: Greece. Lonely Planet, 2006, s. 328, seria: Lonely Planet Country Guide Series. ISBN 9781740597500. [dostęp 2013-12-21].
  7. Informacja o naradzie i decyzji Rady Ministrów w tej sprawie, maj 2012, www.newsbeast.gr
  8. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 77.
  9. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 80.
  10. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 80–81.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 81.
  12. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 82–83.
  13. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 83.
  14. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 84–85.
  15. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 85.
  16. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 86.
  17. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 86–87.
  18. 18,0 18,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 87.
  19. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 88.
  20. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 89.
  21. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 91.
  22. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 92.
  23. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 94.
  24. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 94–95.
  25. 25,0 25,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 98.
  26. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 101.
  27. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 102.
  28. 28,0 28,1 28,2 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 104.
  29. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 105.
  30. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 105–106.
  31. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 106.
  32. 32,0 32,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 107.
  33. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 108.
  34. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 108–109.
  35. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 109–110.
  36. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 110.
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 121.
  38. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 110–111.
  39. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 111.
  40. 40,0 40,1 Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721–1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 171.
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 112.
  42. 42,0 42,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 114.
  43. Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 174.
  44. Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 170.
  45. Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721–1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 178.
  46. Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721–1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 188.
  47. Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721–1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. s. 189.
  48. Metropolitan Hilarion: Patriarch Kirill will take the first opportunity to visit Mount Athos
  49. 49,0 49,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 113.
  50. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 114–115.
  51. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 115.
  52. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 116.
  53. 53,0 53,1 53,2 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 119.
  54. Число проживающих на Святой Горе Афон лиц уменьшилась за последние 10 лет почти на 400 человек
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 Athonite monasticism at the dawn of the third millennium
  56. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 115–116.
  57. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 137 i 139.
  58. 58,0 58,1 58,2 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 125.
  59. 59,0 59,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 126.
  60. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 137.
  61. 61,0 61,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 151.
  62. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 152.
  63. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 252–259.
  64. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 154–155.
  65. 65,0 65,1 K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 155.
  66. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 139.
  67. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 146.
  68. K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. s. 150.
  69. 69,0 69,1 69,2 P. Maciejewski, Prawosławie albo śmierć

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • K. Kokkas: Góra Atos. Brama do nieba. Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2005. ISBN 83–7168–953–5.
  • Piotr Paszkiewicz: W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917. Funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1999. ISBN 83-85398-13-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]