Atos

Athos

Atos, właściwie Olivier hrabia de la Fère (ur. ok. 1599, zm. 1661) – jeden z bohaterów powieści Alexandre'a Dumasa-ojca: Trzej muszkieterowie, W dwadzieścia lat później, Wicehrabia de Bragelonne; syn Adriena de Sillègue i Marguerite de Domecq. Postać zainspirowana była m.in. Armandem de Sillègue d'Athos d'Autevielle, ur. ok.1615, zm. 21 grudnia 1643 r. w Paryżu.

Cechy postaci

Na osobowość Atosa decydujący wpływ wywiera młodość. W przeciwieństwie do swoich przyjaciół, którzy wywodzą się z ubogiej szlachty, dla której kariera wojskowa lub duchowna stanowi jedyną możliwość zdobycia życiowej pozycji, Atos pochodzi z rodziny arystokratycznej, wielkich magnatów prowincji Berry. Przodkowie Atosa bywali przyjaciółmi królów francuskich – konkretnie Franciszka I, który utraciwszy własną szpadę w bitwie przeciwko Habsburgom we Włoszech, posługiwał się rapierem podanym mu przez przodka Atosa. W dowód przyjaźni i wdzięczności król podarował temuż przodkowi wspaniałą szpadę, którą Atos otacza wielka czcią). Atos uzyskuje nie tylko znakomite wychowanie żołnierskie, ale także głęboką wiedzę w wielu dziedzinach, od znajomości języków (jedyny mówi biegle zarówno po łacinie, jak i po angielsku czy hiszpańsku), naukach ścisłych (jest m.in. przygotowany do służby w marynarce), po umiejętności potrzebne wyłącznie arystokracji (sztuka polowania z sokołami, znajomość heraldyki, manier itd., czym potrafi zadziwić nawet Ludwika XIII, kochającego formy towarzyskie). W konsekwencji charakter Atosa przejawia dwie zasadnicze cechy. Oto z jednej strony hrabia de la Fère jest osobą absolutnie szlachetną, pozbawioną całkowicie materializmu, co w późniejszych częściach sagi o muszkieterach przybiera zresztą groteskowe formy. Atosa nie interesują pieniądze, nie tyle wydaje je lekko, co po prostu dostojnie rozdaje w sposób naturalny dla człowieka, któremu z urodzenia nigdy nie przyszło martwić się o środki finansowe. Gdy przychodzi mu klepać biedę, tak jak i pozostałym kolegom (kwestia ekwipunku na wyprawę do la Rochelle), kładzie się na tapczanie i postanawia nie wychodzić z domu, dopóki pieniądze same go nie znajdą. Robi to flegmatycznie i dostojnie, i rzeczywiście, pieniądze znajdują się same. Rzucić sakiewkę pełną złota zdobytą na przeciwniku pokonanym w pojedynku lokajom własnych przeciwników przychodzi mu tak łatwo, że wspominający go w późniejszych czasach Planchet wykrzykuje z respektem: ,,Hrabia siał złotem jak burza gradem!" (chociaż pozbawiony był środków do życia). Atos, jako wielki pan, potrafi także ocenić zdarzenia, które przerastają zwykłego szlachetkę. Kiedy d'Artagnan w zapale chce jechać do księcia Buckinghama podczas oblężenia Rochelle, Atos natychmiast zwraca mu chłodno uwagę, że usługi dla Anglika podczas wojny równałyby się zdradzie. Jest to zatem osoba, której nieobce jest poczucie honoru narodowego i umiejętność oceny sytuacji politycznej. Atos posiada także znakomite cechy dowódcze. Jednakże hrabia generalnie nie wykorzystuje własnych wielkich zdolności, które mogłyby mu zapewnić świetną karierę. Żyje ciągle poczuciem własnej wielkości, a gdy d'Artagnan ofiarowuje mu patent porucznika muszkieterów oznajmia spokojnie : ,,Dla Atosa to za dużo, dla hrabiego de la Fère za mało". Tym sposobem nie osiąga niczego. Atos jest człowiekiem, na którego przyjaciele zawsze mogą liczyć. Osobiście niezwykle odważny, nie ma potrzeby wspominać, że jest doskonałym szermierzem i strzelcem. Atos jest też naturą delikatną i w stosunku do innych ludzi najbardziej wrażliwym spośród wszystkich czterech przyjaciół. Przejawia się to w licznych sytuacjach, ważniejszych i mniej ważnych. Przykładowo, w początkowych scenach ,,Trzech muszkieterów", gdy d'Artagnan poznaje przyszłych przyjaciół urażając wszystkich trzech przypadkowo podczas pościgu za ,,człowiekiem z Meung". Atos jako jedyny - w przeciwieństwie do Portosa i Aramisa - jest skłonny ostatecznie zaniechać pojedynku z d'Artagnanem, chociaż reaguje ostro na uderzenie go w ranę. Widząc bowiem młokosa, potrafi zapewne zrezygnować z satysfakcji, która (w jego przekonaniu) musiałaby zakończyć się śmiercią młodziana(dopiero d'Artagnan zawraca i sam ponawia spór, na wypowiedziane przez Atosa słowa dotyczące grzeczności). Atosa cechuje także zimna krew, żaden z pozostałych przyjaciół nie może z nim równać się, jeżeli chodzi o spokój w obliczu niebezpieczeństwa. To samo dotyczy konwersacji z najwyższymi dostojnikami państwowymi, takimi jak kardynał Richelieu, czy z koronowanymi głowami.

Obok powyższych zalet Atosa cechuje jednak jedna zasadnicza wada, a mianowicie nie mająca granic miłość własnego honoru. Atos nigdy nie uchybi własnemu słowu, choćby miał budzić swojego wierzyciela o piątej nad ranem, by zwrócić mu dług. Z drugiej jednak strony, hrabia przejawia zachowania, które można by nazwać obłędem (gdyby ktoś nie znał jego opanowanej osobowości) jeśli ktoś naraża jego honor na uszczerbek. Najważniejszym przejawem tego jest zachowanie wobec Milady, wówczas własnej żony. Poślubił ją ujęty jej nadzwyczajna urodą, nic zresztą poza tym o niej nie wiedząc. Gdy na polowaniu odkrywa u niej piętno na ramieniu (dodajmy, że nieszczęsna Milady była wówczas nieprzytomna), oszalały z bólu, ogłuszony własną hańbą wykonuje natychmiast wyrok: wiesza własną żonę nieprzytomną na drzewie (jak się później okazuje, nieskutecznie). Zhańbiony tak okrutnie, nie mogąc kontynuować dotychczasowego życia, wyrzeka się rodziny i zaciąga w szeregi zuchów pana de Treville, aby pod opończą prostego muszkietera i przybranym nazwiskiem odpokutować splamienie honoru. W chwili, gdy poznajemy Atosa w ,,Trzech muszkieterach" jest on jeszcze człowiekiem młodym, ma około 36 lat (wynika to z rozmowy z d'Artagnanem w rozdziale Żona Atosa, w którym hrabia stwierdza, że miał w chwili ślubu z Milady lat 25, ona zaś 16. Tymczasem w późniejszej scenie, w której d'Artagnan chroni się w domu Atosa przed pościgiem po ucieczce z domu hrabiny de Winter, przyjaciele określają jej wiek na ok. 28 lat. Przy różnicy lat 9 - Atos miał wówczas zatem ok. 36-37 lat)i świadomość popełnienia zbrodni nie ima się go. Jest wciąż głęboko przekonany, że wyrządzono mu straszną krzywdę i złamano mu życie (,,wielki jak człowiek, który wycierpiał wiele"). Nic we życiu nie jest już w stanie go poruszyć. Jego zgorzknienie przejawia się w dwóch aspektach. Po pierwsze, Atos jest obojętny wobec kobiet. Chociaż jest najpiękniejszy spośród przyjaciół (jego uroda przyprawiała o rozpacz Aramisa, który stale dbał o siebie i używał licznych kremów, podczas, gdy Atos nie używał żadnych i w ogóle nie dbał o siebie, a jak się zaraz okaże, wręcz katował swój organizm), nie ma żadnej kochanki i pogardliwie odrzuca zaloty pań i panien. Po drugie, Atos pije. Piją wprawdzie wszyscy, niemniej jednak szlachetny hrabia przeraża nawet swoich przyjaciół, którzy wszak nie gardzą uciechami światowymi. Atos pije codziennie, często cały dzień (jedynym ograniczeniem jest tutaj służba, której nigdy nie uchybia), a wino jest jego jedyną rozrywką (poza służbą właściwie zajmuję się tylko winem, którego zresztą jest wielkim znawcą). W dodatku upija się na smutno, a swojego służącego, dzielnego Grimauda, oducza mówić. Atos przestaje pić dopiero po odnalezieniu syna, a nie wiedzący o tym d'Artagnan obawia się, że jego przyjaciel stać się musiał już ludzkim wrakiem. Należy także wskazać, że Atos nie unika hazardu, chociaż jest on dla niego jedynie rozrywką, nie zaś źródłem przychodów, i z zimną krwią potrafi grać i przegrywać (bądź wygrywać) o majątek swój, jak i np. d'Artagnana.

Postać Atosa może być jednak właściwie oceniona jedynie przez pryzmat jego zachowań w sytuacjach ekstremalnych. Tam, gdzie w grę wchodzi przyjaźń, wśród najgorszych niebezpieczeństw albo w sytuacjach, gdy pozostali przyjaciele unoszą się egoistycznymi pobudkami, hrabia de la Fère ukazuje swoją prawdziwą wielkość. Potrafi natychmiast poświęcić własne interesy, gdy wymaga tego dochowanie przyjaźni, nigdy nie zawaha się w decydującym momencie, dając przykład i pociągając za sobą pozostałych. Potrafi upominać się o przyjaciół wobec kardynała albo Anny Austriaczki (inna sprawa, że bezskutecznie). Atos jest jedynym spośród przyjaciół, z którym pozostali nigdy nie kłócą się (cała reszta co jakiś czas przeżywa spięcia).

Zarys wydarzeń przedstawionych w cyklu o muszkieterach, w których aktywną rolę odgrywa Atos

Służba królowej

W interesie żony króla, królowej Anny, Atos wraz z Portosem, Aramisem i d'Artagnanem działał przeciwko kardynałowi Richelieu. Raz nawet poszedł za d'Artagnana do więzienia (kardynaliści chcieli aresztować Gaskończyka za to, że uwolnił Konstancję Bonacieux, krawcową i przyjaciółkę królowej), na szczęście szybko wyszedł na wolność. Bierze również udział w akcji "Diamenty królowej". Podczas podróży został oskarżony przez przekupionego karczmarza za fałszerza monet. Walcząc ze strażą miejską zamyka się w piwnicy. Później wraz z wiernym służącym Grimaudem zamykają się tam oboje i wypijają karczmarzowi jego zapasy wina i strzelają do każdego, kto próbuje wejść. Zabiera ich stamtąd d'Artagnan, który ukończył zadanie. Atos będąc pijanym opowiada Gaskończykowi historię swojej miłości, przerabiając ją jednak na opowieść o losach swego znajomego. Później zawiera znajomość z lordem de Winter, grając z nim w kości. Po powrocie do Paryża obserwuje d'Artagnana, który wdał się w romans z Milady de Winter. Raz nawet wraz Portosem i Aramisem sekunduje mu podczas pojedynku z lordem de Winter. Mimo jego ostrzeżeń (Atos bowiem poznał w niej swoją żonę) d'Artagnan nie zakończył romansu i o mało nie zginął, gdy odkrył tajemnicę "napiętnowanej damy". Wychodzi na jaw, że Milady de Winter to nie tylko żona Atosa, ale również szpieg kardynała. Teraz chce się ona zemścić na d'Artagnanie za odkrycie jej tajemnicy. Atos, Portos i Aramis strzegą młodego przyjaciela jak mogą. Wyjeżdżają razem oblegać z wojskami króla twierdzę protestancką, La Rochelle. Podczas oblężenia cała trójka eskortuje kardynała do oberży "Pod Czerwonym Gołębnikiem", gdzie za pomocą rury od pieca podsłuchują rozmowę kardynała z Milady. Kobieta miała zabić księcia Buckingham, by ten nie wspomógł protestantów. W zamian za to Milady zażądała pozwolenia na zabicie d'Artagnana i Konstancji. Kardynał podpisuje dokument. Dochodzi potem do tzw. "sceny małżeńskiej": Atos przychodzi do Milady, grozi jej śmiercią, jeśli zabije d'Artagnana, następnie zabiera jej glejt od kardynała, używając jako argumentu pistoletu. Później podczas brawurowej misji obrony bastionu Św. Gerwazego przed hugenotami Atos oddaje glejt d'Artagnanowi. Gaskończyk chce ratować księcia, ale plan się nie udaje. Uratowanie Konstancji również się nie powodzi - Milady ją zdążyła otruć, nim muszkieterowie przybyli na czas. Rozpoczyna się więc pościg. Atos i jego przyjaciele - Portos, Aramis, d'Artagnan, lord de Winter oraz zabrany po drodze kat z Lille ujęli Milady w przydrożnym zajeździe. Sąd, w którego skład wchodzili, wydał na nią wyrok śmierci. Milady zostaje ścięta przez kata. D'Artagnan zaś ratuje siebie i przyjaciół przed mściwym kardynałem owym glejtem. Zostaje potem porucznikiem, a Atos służy pod jego komendą.

Misja "Raul"

W roku 1630 otrzymuje list od lorda de Winter, który wzywał jego, oraz D'Artagnana, Portosa i Aramisa do hotelu de Treville. Jedzie więc tam z przyjaciółmi (oprócz Aramisa, który był wtedy ranny i kurował się). Po drodze rozdzielają się: d'Artagnan pognał za karocą Aramisa i księżnej de Chevreuse, zaś Portos upił się w karczmie. Atos spotkał w drodze Gerwazego, służącego swego stryja. Dowiedział się od niego, że jego stryj jest umierający i wzywa go do siebie. Hrabia kazał Gerwazemu czekać na siebie, sam zaś ruszył dalej. Po drodze udzielił pomocy hrabinie de Sirle, która zaprosiła go do siebie. Okazało się jednak, że jest ona agentką kardynała (Atos tylko dzięki swej przezorności uniknął wypicia wina z narkotykiem). Hrabia uciekł i dotarł do hotelu de Treville. Od lorda on i d'Artagnan dowiedzieli się o małym chłopcu, Raulu d'Aram, nieślubnym synu Aramisa i księżyn de Chevreuse. Przez przypadek chłopca bierze się za syna królowej Anny i księcia Buckingham. Kardynał chce mieć chłopca, by zniszczyć królową. Atos bierze chłopca z zakonu, gdzie ten przebywał (przedstawia się jako jego ojciec), w przydrożnym zajeździe odsyła chłopca z wiernym Grimaudem, sam zaś zostaje z przyjaciółmi, by walczyć z ludźmi kardynała. Dochodzi do walki. Muszkieterowie zwyciężają, Atos zabija podczas walki (niezbyt honorowo) ich dowódcę, agenta kardynała - hrabiego Montforge (wytrąca mu szpadę i przebija mu gardło). Potem, po wykurowaniu ran, występuje z wojska i osiada na swoich ziemiach w hrabstwie de la Fère, wraz z adoptowanym synem Raulem, który zostaje wicehrabią de Bragelonne.

Fronda i służba u króla Karola I

Atos osiada we wsi Bragelonne z Raulem i żyje w spokoju z dala od polityki. Tak by się przynajmniej wydawało. W roku 1648 r., kiedy wybucha Fronda, przyłączą się do niej przeciwko despotycznej władzy kardynała Julesa Mazarina. Prowadzi działania przeciw kardynałowi i królowej Annie Austriaczce. Wysyła m.in. swego sługę, Grimauda, by podstępem uwolnił z więzienia księcia de Beufort. Także, kiedy przybywa do d'Artagnan z propozycją służby w gwardii kardynała Atos odmawia i wyjeżdża z Raulem do Paryża. Tam zapoznaje go z jego prawdziwą matką, Marią Minchon, księżną de Chevreuse (nie wydaje jednak przed Raulem, że jest ona jego matką). Podczas akcji uwolnienia księcia de Beufort dochodzi do konfrontacji frondystów - Atosa i Aramisa, z ludźmi Mazariniego - d'Artagnanem i Portosem. Przyjaciele zachowują pomimo tego swoją przyjaźń i w tajnym spotkaniu odnawiają ją. Potem Atos i Aramis, namówieni przez lorda de Winter wchodzą na służbę króla Anglii, Karola I Stuarta. Walczą przeciwko Oliverowi Cromwellowi zagrażającemu brytyjskiej monarchii. Podczas służby Atos zostaje odznaczony przez króla. On i Aramis trafiają do niewoli służących Cromwellowi z rozkazu Mazariniego d'Artagnana i Portosa. Z ich pomocą też uciekają. Atos wpada na pomysł, by ratować króla. Cała czwórka muszkieterów podejmuje więc dwie próby uwolnienia króla. Najpierw chcą go uwolnić z rąk straży. Nie wychodzi im to jednak. Nie poddają się i chcą uwolnić króla, wynajmując się do budowy szafotu dla Karola I, jednocześnie szykując pod nim podkop. Likwidują kata, ale niestety, zjawia się śmiałek, który zgadza się ściąć króla. Na oczach Atosa więc odbywa się egzekucja Karola I Stuarta, wykonana notabene przez syna Milady, Mordaunta, który od dawna prześladował muszkieterów. Hrabia de la Fère stoi osobiście pod szafotem i dowiaduje się od umierającego króla, że w zamku Necastle są skarby ogromnej wartości. Atos miał je zdobyć i wspomóc nimi syna Karola I. Atos z muszkieterami chcą złapać Mordaunta, ale ten im ucieka. Na statku "Błyskawica", którym muszkieterowie uciekają do Francji, Mordaunt i jego ludzie dokonują nieudanego zamachu na ich życie: podpalają statek i chcą wysadzić go w powietrze za pomocą ukrytych tam beczek z prochem. Muszkieterowie odkrywają jednak podstęp i uciekają. Zdradziecka załoga ginie, Mordaunt jednak przeżył i poprosił Atosa, by wciągnął go do szalupy ratunkowej. Atos chce to zrobić, wówczas zdradziecki syn Milady wciąga go pod wodę. Hrabia de la Fère zabija go jednak sztyletem i wraca do szalupy. Wszyscy razem wracają do Francji.

Porwanie kardynała

Dalej przyjaciele rozdzielają się. Atos i Aramis dołączają do frondystów i spotykają wdowę po Karolu I. Zwalczają dwóch agentów kardynała, rozgłaszających fałszywe plotki o cudownym ocaleniu króla Anglii. Dochodzi potem do bitwy z wojskami królewskimi. Aramis bierze do niewoli walczącego po tej stronie Raula i Atos namawia go do walki po swojej stronie. Potem odwiedza królową i żąda uwolnienia aresztowanych d'Artagnana i Portosa, za co sam zostaje aresztowany. Wymyka się jednak strażom i na czele frondystów rusza do więzienia odbić przyjaciół. Ci jednak sami sobie poradzili, nawet wzięli do niewoli Mazariniego. Kardynał odzyskał wolność w zamian za ustępstwa wobec buntowników. Atos zaś, stwierdziwszy, że wykonał swoją misję dla kraju, wraca do swej posiadłości Bragelonne.

Restauracja dynastii Stuartów w Anglii

Atos nigdy jednak nie przestał myśleć o królu Karolu I. Także, kiedy w roku 1660 przybył do niego syn króla, Karol II Stuart, zaoferował mu swą pomoc i powiedział o skarbach w zamku Newcastle. Razem udali się do Anglii. Atos zyskał pomoc dowódcy angielskiego, przeciwnika Karola II, który pozwolił mu na wydobycie beczek (rzekomo z rodzinnymi pamiątkami), a nawet wyposaża Atosa w dalszą podróż. Dowódca zostaje jednak uwięziony przez d'Artagnana i jego ludzi, który w przebraniu przybyli do Anglii wspomóc młodego monarchę. Atosa oskarżono o porwanie dowódcy, musiał więc zamknąć się w szopie i bronić się przed Anglikami, aż do powrotu dowódcy z d'Artagnanem. Atos i d'Artagnan wrócili na służbę Karola II i owymi skarbami przyczynili się do odzyskanie przez niego władzy w kraju. Hrabia de la Fère otrzymał nawet najwyższe wyróżnienie w Anglii. Atos przyjął je, ale odmówił wysokiemu urzędowi i wraz z d'Artagnanem wrócił do Francji.

Reszta życia

Raul de Bragelonne dąży do sławy na paryskim dworze. Ojciec z zadowoleniem śledzi jego karierę, młody wicehrabia kieruje jednak swe uczucia w niewłaściwą stronę, co sprowadza kłopoty i na niego, i na ojca. Atos nie popiera miłości Raula do panny Luizy, późniejszej metresy Ludwika XIV. Podczas prywatnej rozmowy mówi wyraźnie królowi, co o nim myśli. Za wstawiennictwem d'Artagnana Atos unika dożywotniego osadzenia w Bastylii. Było to tak: Atos wraca do domu. Przyjeżdża po niego d;Artagnan z rozkazem aresztowania go. Proponuje przyjacielowi ucieczkę, ale ten odmawia. Gaskończyk wpada jednak na pomysł. Odwozi Atosa do Bastylii jako gościa gubernatora i po krótkiej rozmowie z królem zdobywa ułaskawienie. Wracającego karetą Atosa atakują dwaj ludzie. Okazują się to Raul i Portos, którzy myśleli, że Atos ma być wywieziony i zabity. Do walki nie dochodzi, lecz Raul ostatecznie musi opuścić ojczyznę, gdyż nie czuję się na siłach żyć w mieście, gdzie ukochana go zdradziła. Atos udziela jeszcze pomocy uciekającym z kraju Portosowi i Aramisowi, następnie odwozi Raula na Wyspę Św. Małgorzaty, gdzie Raul miał przyłączyć się do oddziału ruszającego do Afryki. Spotykają tam d'Artagnana, który pełnił tymczasowo funkcję gubernatora więzienia na wyspie. W jego więzieniu przebywał właśnie zakuty w żelazną maskę brat bliźniak Ludwika XIV. Atos żegna syna, wraca do domu i podupada na zdrowiu. Na wieść o śmierci Raula w walkach w Afryce, hrabia de la Fère umiera. Zostaje pochowany wraz ze swoim synem na rodzinnej ziemi.

Atos w filmie

Postać tę zagrali m.in.: Oliver Reed, John Malkovich, Kiefer Sutherland, Matthew Macfadyen (Trzej Muszkieterowie 3D). Najwierniejszy obraz Atosa oddał ten pierwszy w trylogii filmowej Richarda Lestera: "Trzej muszkieterowie", "Czterej muszkieterowie" i "Powrót muszkieterów".