Attis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Attis
Ilustracja
Typowe wyobrażenie Attisa z tympanonem (zbiory watykańskie – Muzeum Chiaramonti)
Inne imiona Attys, Atys
Bóg
wegetacji
Czczony w starożytnym Bliskim Wschodzie, państwie rzymskim
Matka Nana

Attis (także Attys, Atys, gr. Ἄττις lub Ἄττης bądź Ἄτυς) – starożytne bóstwo wegetacji, mityczny towarzysz i kochanek bogini Kybele przedstawiany w postaci młodego pasterza.

W mitologii[edytuj | edytuj kod]

W wierzeniach starożytnych był synem nimfy Nany, która urodziła go zjadłszy owoce migdałowca. Pauzaniasz w swym dziele[1] przytacza opartą na podaniach frygijskich, znacznie poszerzoną wersję mitologiczną, według której faktycznym rodzicem Attisa miał być dwupłciowy demon (hermafrodyta) Agdistis; bogowie, obawiając się go, podstępem we śnie pozbawili męskich genitaliów – w miejscu, gdzie upadły, wyrósł migdałowiec, którego owoc spożyła przypadkiem Nana, córka boga rzeki Sangarios (łac. Sangarius)[2]. Urodziła dziecko, które porzuciła i którym zaopiekował się kozioł, a później zajęli się przybrani rodzice. Kiedy Attis dorósł, jego boska uroda zwróciła uwagę Agdistisa, który jako Kybele zakochał się w pięknowłosym młodzieńcu. Wówczas jego przybrani rodzice wysłali go do pobliskiego Pesynuntu, gdzie poślubić miał córkę króla (według niektórych podań był nim Midas). W momencie gdy zabrzmiała pieśń godowa, niespodzianie pojawiła się Kybele-Agdistis i zesłała na oblubieńca obłęd, wskutek czego Attis pozbawił się męskości pod drzewem sosny. Z krwi jego wyrosły kwiaty (inna wersja mówi o zamienieniu się w drzewo figowe), lecz bogini ubłagała Zeusa, by ciało Attysa nigdy nie ulegało rozkładowi i później wskrzesiła go, ażeby odtąd jako jej małżonek (lub kochanek) stał się symbolem wiecznie odradzającej się przyrody.

Ten prawdopodobnie pierwotny mit został w okresie rozwiniętego już kultu w świecie grecko-rzymskim zastąpiony złagodzoną i uszlachetnioną wersją, zgodnie z którą Kybele zakochała się w pięknym pasterzu, wybierając go na swego kapłana i wymuszając na nim śluby czystości. Kiedy jednak jej wybrany zakochał się w nimfie rzecznej, dotknęła go szaleństwem i wówczas dokonał samookaleczenia (kastracji). Odzyskawszy świadomość zapragnął popełnić samobójstwo, ale litościwa bogini zamieniła go w sosnę (lub jodłę).

Po opanowaniu Frygii przez Lidów na rodzimą warstwę mitologiczną nałożył się dodatkowo kontekst lidyjski, znany z przekazu Arnobiusza z Sikki[3]. Wedle niego Attys jako syn frygijskiego króla Kalaosa, sam będąc eunuchem wprowadził kult Kybele w Lidii i nauczył jej mieszkańców orgiastycznych obrzędów, co zjednało mu szczególne łaski bogini. Wzbudziło to zazdrość i gniew Zeusa, który zesłał dzika[a] niszczącego zasiewy – w końcu uśmiercił on wielu Lidów wraz z Attysem, z którego krwi zrodziły się fiołki[4]. Herodot zaś przytacza już zhistoryzowaną wersję tego mitu, która czyni z Attysa syna lidyjskiego Krezusa, zabitego przypadkowo przez Adrasta podczas polowania na dzika[5].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Medalion z Attisem z rzymskiej willi w Chiragan (Francja)

Nazwę bóstwa wywodzi się z frygijskiego attis (piękny młodzieniec, piękniś) bądź też od słowa attagus (kozioł). Podobnie jak Wielka Macierz Bogów Kybele, Attis przypuszczalnie był miejscowym bóstwem małoazjatyckim, przejętym przez najeźdźczych Frygów z nadaniem mu własnych cech mitologicznych. Za pierwotne miejsce jego kultu uznaje się górę Dindymon[b], skąd oddziaływał on na leżące pod jej osłoną duże frygijskie miasto handlowe Pesynunt (Pessinus, Pessinunte) – według świadectwa Strabona znane dobrze z kultu Kybele[c]. Również samą górę, nazywaną też Agdistis i uważaną za swoiste uosobienie, w starożytności utożsamiano z istotą demoniczną kojarzoną właśnie z Wielką Macierzą.

W szerszym kontekście religioznawczym mit o Attisie i Kybele należy do najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych na Bliskim Wschodzie, wykazując bezsprzeczne podobieństwa z tamtejszymi mitami o Tammuzie i Isztar, Dumuzi i Inanie, Adonisie i Afrodycie, a nawet o hetyckim Telepinu. Bogowie umierający i cudownie powracający do życia związani byli w tamtejszych kulturach z wegetacją, płodnością i żniwami. Wiara w coroczny powrót sił przemagających śmierć i moce ciemności dawała ufność co do urodzajności kolejnego roku, a świeże pędy roślin kojarzono z wieczną młodością bóstwa wynurzającego się ze świata podziemnego. Okazując mu cześć wyznawcy wyrażali też potrzebę upewnienia się, iż po letniej suszy niszczącej urodzaj, zapewnią sobie plony w kolejnej porze zbiorów. Ponadto mity te łudziły wyznawców obietnicą szczęśliwego życia pozagrobowego, wymownie ukazując możliwość odniesienia zwycięstwa nad śmiercią i dając nadzieję na trwanie rodzaju ludzkiego w przyszłych pokoleniach[6].

Kult[edytuj | edytuj kod]

Kapłan bóstwa składający ofiarę (relief z Ostii)

Początki czci oddawanej Attisowi w rejonie góry Dindymon stwierdzono już ok. 1250 r. p.n.e. Poprzez Lidię (a przede wszystkim przez Pergamon w Myzji) kult przeniknął w VII wieku p.n.e. do greckich kolonii w Azji Mniejszej, a stamtąd dalej na zachód. W IV wieku p.n.e. był już utrwalony w świecie greckim, szczególnie zaś popularny w Macedonii. Pod koniec III w. p.n.e. dotarł do Rzymu, gdzie z porady ksiąg Sybillińskich wkrótce został oficjalnie przyjęty. W początkach cesarstwa korzystał z protekcji panujących, zwłaszcza Kaliguli i Klaudiusza. Różnorodne znaleziska z Herkulanum pozwalają przypuszczać, iż kult bóstwa cieszył się tam znaczną popularnością już podczas katastrofalnego wybuchu Wezuwiusza w 79 roku. W II stuleciu n. e. Attis był w cesarstwie ogólnie uznanym bóstwem solarnym, którego święto zawsze połączone było ze świętem bogini.

Każdej wiosny obchodzono pięciodniowe uroczystości ku czci bóstwa, uosabiającego płody ziemi, które giną z nastaniem zimy i odradzają się wiosną. Wystawiano wówczas dramat śmierci i wskrzeszenia Attisa. W obchodach tych, oprócz tłumów wiernych, uczestniczyli kapłani bóstwa – tzw. gallowie, oraz towarzyszący im dendroforowie i korybanci. Pierwszy dzień miał charakter żałobny: wyrwane z korzeniami drzewo (sosnę lub jodłę) uosabiające boga przynoszono z gaju obok świątyni Kybele i spowite we wstęgi z kwiatami, obnoszono po ulicach. Drugiego dnia kapłani wprawiali się ekstatycznymi tańcami w trans, a następnie (w trzecim dniu) dokonywali samokastracji, spryskując swą krwią ołtarz i posąg bóstwa; czwartego dnia świętowano jego powrót do życia, piąty był jedynie dniem odpoczynku. Podczas obchodów dokonywano też rytualnych zaślubin Kybele z Attisem, którego rolę odtwarzał wyższy rangą kapłan bogini (archigallos).

W marcu uroczystości ku czci bóstwa odbywały się w dwóch terminach. Najpierw, 22 marca wspomiane quatriduum urodzin, ofiary, śmierci i zmartwychwstania bóstwa, czyli cannophoria, dendrophoria, sanguis (sanguinaria) i hilaria. Następnie procesja do rzeki Almo, gdzie 28 marca kąpano wizerunek Wielkiej Matki[7]. W sto lat po dekretach Klaudiusza dotyczących tych obchodów kult uświetniono dodatkowym obrzędem, zwanym taurobolium, a poprzez skrapianie krwią zabitego byka (jak w kulcie Mitry) symbolizującym oczyszczenie z grzechów[d].

Znacznie silniejsze podstawy niż w kojarzeniu z Mitrą miało łączenie Attysa z innym frygijskim bóstwem – lunarnym Menem, również mającym wpływ na wegetację. Potwierdzałaby to nie tylko inskrypcja z Ostii, nazywająca go Attis Menotyrannus, lecz i neofrygijskie napisy nagrobne mówiące o obecności Attysa w świecie podziemnym w roli pana i sędziego – przypisywanej też Menowi[8]. Na gruncie małoazjatyckim religioznawcy dopatrują się także powiązań Attysa z czczonym w Tarsie cylicyjskim Sandanem.

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Prowincjonalne wyobrażenie Attisa z obszaru Hiszpanii

W sztuce przedstawiano go na ogół jako młodzieńca w charakterystycznej czapce frygijskiej i spodniach albo w perskich nogawicach zwanych anaxyrides, otwartych z przodu tak, by odsłaniały jego okaleczenie. Rzymianie często wyobrażali go jako pasterza, z laską w ręku, czasem niosącego na ramionach jagnię, niekiedy grającego na fujarce lub syrindze, nierzadko z bębenkiem (tympanon). Wystające spod czapki promienie słoneczne (względnie kłosy zboża) symbolizowały go jako bóstwo wiosennej wegetacji i odradzającego się życia. Spośród atrybutów zwierzęcych zazwyczaj towarzyszył mu kogut (gallus) albo lew typowy dla kultu Kybele jako ciągący jej rydwan.

W sztuce rzymskiej nierzadkie są wyobrażenia Attisa swobodnie stojącego (bądź opartego o kolumnę) z założonymi rękami i skrzyżowanymi nogami. Przedstawienie takie, pochodzące z połowy II w. n.e., znajduje się również w zbiorach warszawskiego Muzeum Narodowego (nr inw. MNW 199337)[e]. W rzymskiej sztuce prowincjonalnej (Germania, Galia) wyobrażenia jego przybierały niekiedy formy groteskowe.

W twórczości epok[edytuj | edytuj kod]

Temat tragedii i ofiary bóstwa obficie wykorzystywano literacko już w epoce antyku. Katullus wśród swych pieśni poświęcił mu osobny epyllion zatytułowany Attis (Pieśń LXIII). Do postaci tej sięgali również inni autorzy, np. Owidiusz w Kalendarzu (Fasti IV, 221-246) i w Przemianach (X, 103), czy później Nonnos z Panopolis w obszernym eposie Dionysiaca (Historia Dionizosa XXV, 311 nn.) oraz – w ujęciu filozoficznym – cesarz Julian Apostata. W weneckim Pałacu Dożów znajduje się sarkofag z Attisem i Kybele dekorowany znaną płaskorzeźbą. W sztuce XV-wiecznej uwiecznił go Donatello rzeźbą w brązie, wyobrażając uskrzydlonego w dwojakiej postaci jako Amora-Attisa.

Uwagi

  1. Według Pauzaniasza miałoby to wyjaśniać, dlaczego zamieszkujący później te ziemie (i Pesynunt) celtyccy Galaci nie jadali wieprzowiny, natomiast wśród Rzymian odpowiednio uzasadniało fakt, iż wiodący orgiastyczne obrzędy kapłani (zwani właśnie gallami) koniecznie musieli być rzezańcami.
  2. Dzisiejsza Murat Dağı w rejonie Gediz w prowincji Kütahya. Znana też jako Dindymus, np. u Pliniusza (Naturalis historia V, 142) czy u Sekstusa Propercjusza (III 22,3).
  3. Strabon wyraźnie umiejscawiał Pesynunt pod Dindymon, zauważając, iż w świątyni tego miasta Kybele wciąż czczona była pod imieniem Agdistis (Geographia XII 5,3).
  4. Co było jedną z przyczyn, dla których później oba bóstwa często utożsamiano ze sobą.
  5. Datowane na ok. 162 r. n.e., stanowiło zapewne podstawę stołu. Ten typ przedstawienia figuralnego jako tzw. dadoforos znany jest bardziej w kulcie Mitry i stanowi dodatkowe świadectwo późniejszego utożsamiania obydwu bóstw. Zob. Wiktor Andrzej Daszewski: The so called «Attis Statue» from the National Museum in Warsaw. W: "Bulletin du Musée National de Varsovie", vol. 4 (1963), s. 65-66,71.

Przypisy

  1. Periegesis tes Hellados VII, 17, 10-12 (w wyd. polskim W świątyni i w micie (księgi I, II, III, i VII), tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska. Wrocław: Ossolineum, 1973).
  2. Według innych wersji mitu był podrzutkiem lub synem króla (Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu, dz. cyt. poniżej, s. 42).
  3. Adversus nationes, V, 5-7.
  4. A. M. Kempiński, Encyklopedia mitologii..., dz. cyt. poniżej, s. 60.
  5. Dzieje I, 34-45.
  6. Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu, dz. cyt., s. 50-51.
  7. Jérôme Carcopino: Życie codzienne w starożytnym Rzymie w epoce rozkwitu cesarstwa. Warszawa: PIW, 1966, s. 198.
  8. A. M. Kempiński, Encyklopedia mitologii..., jak wyżej.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maria Jaczynowska: Religie świata rzymskiego. Warszawa: PWN, 1987
  • Maciej Popko: Religie starożytnej Anatolii. Warszawa: Iskry, 1980
  • Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu. Minikompendium. Warszawa: Wyd. RTW, 2004
  • Andrzej M. Kempiński: Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich. Warszawa: Iskry, 2001
  • Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum 2008
  • Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008
  • Maarten J. Vermaseren: Cybele and Attis. London: Thames and Hudson, 1977

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]