Attis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Typowe wyobrażenie Attisa z tympanonem (zbiory watykańskie – Muzeum Chiaramonti)

Attis (także Attys, Atys, gr. Ἄττις lub Ἄττης bądź Ἄτυς) – starożytne bóstwo wegetacji, mityczny towarzysz i kochanek bogini Kybele przedstawiany w postaci młodego pasterza.

W mitologii[edytuj | edytuj kod]

W wierzeniach starożytnych był synem nimfy Nany, która urodziła go zjadłszy owoce migdałowca. Pauzaniasz w swym dziele[1] przytacza opartą na podaniach frygijskich, znacznie poszerzoną wersję mitologiczną, według której faktycznym rodzicem Attisa miał być dwupłciowy demon (hermafrodyta) Agdistis; bogowie, obawiając się go, podstępem we śnie pozbawili męskich genitaliów – w miejscu, gdzie upadły, wyrósł migdałowiec, którego owoc spożyła przypadkiem Nana, córka boga rzeki Sangarios (łac. Sangarius)[2]. Urodziła dziecko, które porzuciła i którym zaopiekował się kozioł, a później zajęli się przybrani rodzice. Kiedy Attis dorósł, jego boska uroda zwróciła uwagę Agdistisa, który jako Kybele zakochał się w pięknowłosym młodzieńcu. Wówczas jego przybrani rodzice wysłali go do pobliskiego Pesynuntu, gdzie poślubić miał córkę króla (według niektórych podań był nim Midas). W momencie gdy zabrzmiała pieśń godowa, niespodzianie pojawiła się Kybele i zesłała na oblubieńca obłęd, wskutek czego Attis pozbawił się męskości pod drzewem sosny. Z krwi jego wyrosły fiołki (inna wersja mówi o zamienieniu się w drzewo figowe), lecz bogini wskrzesiła go, by odtąd jako jej małżonek (lub kochanek) stał się symbolem wiecznie odradzającej się przyrody.

Ten prawdopodobnie pierwotny mit został w okresie rozwiniętego już kultu w świecie grecko-rzymskim zastąpiony złagodzoną i uszlachetnioną wersją, zgodnie z którą Kybele zakochała się w pięknym pasterzu, wybierając go na swego kapłana i wymuszając na nim śluby czystości. Kiedy jednak jej wybrany zakochał się w nimfie rzecznej, dotknęła go szaleństwem i wtedy dokonał samookaleczenia (kastracji). Odzyskawszy świadomość zapragnął popełnić samobójstwo, ale litościwa bogini zamieniła go w sosnę (lub jodłę).

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Medalion z Attisem z rzymskiej willi w Chiragan (Francja)

Nazwę bóstwa wywodzi się z frygijskiego attis (piękny młodzieniec, piękniś) bądź też od słowa attagus (kozioł). Podobnie jak Wielka Macierz Bogów Kybele, Attis przypuszczalnie był miejscowym bóstwem małoazjatyckim, przejętym przez najeźdźczych Frygów z nadaniem mu własnych cech mitologicznych. Za pierwotne miejsce jego kultu uznaje się górę Dindymon[a], skąd oddziaływał on na leżące pod jej osłoną duże frygijskie miasto handlowe Pesynunt (Pessinus, Pessinunte) – według świadectwa Strabona znane dobrze z kultu Kybele[b]. Również samą górę, nazywaną też Agdistis i uważaną za swoiste uosobienie, w starożytności utożsamiano z istotą demoniczną kojarzoną właśnie z Wielką Macierzą.

W szerszym kontekście religioznawczym mit o Attisie i Kybele należy do najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych na Bliskim Wschodzie, wykazując bezsprzeczne podobieństwa z tamtejszymi mitami o Tammuzie i Isztar, Dumuzi i Inanie, Adonisie i Afrodycie, a nawet o hetyckim Telepinu. Bogowie umierający i cudownie powracający do życia związani byli w tamtejszych kulturach z wegetacją, płodnością i żniwami. Wiara w coroczny powrót sił przemagających śmierć i moce ciemności dawała ufność co do urodzajności kolejnego roku, a świeże pędy roślin kojarzono z wieczną młodością bóstwa wynurzającego się ze świata podziemnego. Okazując mu cześć wyznawcy wyrażali też potrzebę upewnienia się, iż po letniej suszy niszczącej urodzaj, zapewnią sobie plony w kolejnej porze zbiorów. Ponadto mity te łudziły wyznawców obietnicą szczęśliwego życia pozagrobowego, wymownie ukazując możliwość odniesienia zwycięstwa nad śmiercią i dając nadzieję na trwanie rodzaju ludzkiego w przyszłych pokoleniach[3].

Kult[edytuj | edytuj kod]

Kapłan bóstwa składający ofiarę (relief z Ostii)

Początki czci oddawanej Attisowi w rejonie góry Dindymon stwierdzono już ok. 1250 r. p.n.e. Poprzez Lidię (a przede wszystkim przez Pergamon w Myzji) kult przeniknął w VII wieku p.n.e. do greckich kolonii w Azji Mniejszej, a stamtąd dalej na zachód. W IV wieku p.n.e. był już utrwalony w świecie greckim, szczególnie zaś popularny w Macedonii. Pod koniec III w. p.n.e. dotarł do Rzymu, gdzie z porady ksiąg Sybillińskich wkrótce został oficjalnie przyjęty. W początkach cesarstwa korzystał z protekcji panujących, zwłaszcza Kaliguli i Klaudiusza. Różnorodne znaleziska z Herkulanum pozwalają przypuszczać, iż kult bóstwa cieszył się tam znaczną popularnością już podczas katastrofalnego wybuchu Wezuwiusza w 79 roku. W II stuleciu n. e. Attis był w cesarstwie ogólnie uznanym bóstwem solarnym, którego święto zawsze połączone było ze świętem bogini.

Każdej wiosny obchodzono pięciodniowe uroczystości ku czci bóstwa, uosabiającego płody ziemi, które giną z nastaniem zimy i odradzają się wiosną. Wystawiano wówczas dramat śmierci i wskrzeszenia Attisa. W obchodach tych, oprócz tłumów wiernych, uczestniczyli kapłani bóstwa – tzw. gallowie, oraz towarzyszący im dendroforowie i korybanci. Pierwszy dzień miał charakter żałobny: wyrwane z korzeniami drzewo (sosnę lub jodłę) uosabiające boga przynoszono z gaju obok świątyni Kybele i spowite we wstęgi z kwiatami, obnoszono po ulicach. Drugiego dnia kapłani wprawiali się ekstatycznymi tańcami w trans, a następnie (w trzecim dniu) dokonywali samokastracji, spryskując swą krwią ołtarz i posąg bóstwa; czwartego dnia świętowano jego powrót do życia, piąty był jedynie dniem odpoczynku. Podczas obchodów dokonywano też rytualnych zaślubin Kybele z Attisem, którego rolę odtwarzał wyższy rangą kapłan bogini (archigallos).

W marcu uroczystości ku czci bóstwa odbywały się w dwóch terminach. Najpierw, 22 marca wspomiane quatriduum urodzin, ofiary, śmierci i zmartwychwstania bóstwa, czyli cannophoria, dendrophoria, sanguis (sanguinaria) i hilaria. Następnie procesja do rzeki Almo, gdzie 28 marca kąpano wizerunek Wielkiej Matki[4]. W sto lat po dekretach Klaudiusza dotyczących tych obchodów kult uświetniono dodatkowym obrzędem, zwanym taurobolium, a poprzez skrapianie krwią zabitego byka (jak w kulcie Mitry) symbolizującym oczyszczenie z grzechów[c].

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Prowincjonalne wyobrażenie Attisa z obszaru Hiszpanii

W sztuce przedstawiano go na ogół jako młodzieńca w charakterystycznej czapce frygijskiej i spodniach albo w perskich nogawicach zwanych anaxyrides, otwartych z przodu tak, by odsłaniały jego okaleczenie. Rzymianie często wyobrażali go jako pasterza, z laską w ręku, czasem niosącego na ramionach jagnię, niekiedy grającego na fujarce lub syrindze, nierzadko z bębenkiem (tympanon). Wystające spod czapki promienie słoneczne (względnie kłosy zboża) symbolizowały go jako bóstwo wiosennej wegetacji i odradzającego się życia. Spośród atrybutów zwierzęcych zazwyczaj towarzyszył mu kogut (gallus) albo lew typowy dla kultu Kybele jako ciągący jej rydwan.

W sztuce rzymskiej nierzadkie są wyobrażenia Attisa swobodnie stojącego (bądź opartego o kolumnę) z założonymi rękami i skrzyżowanymi nogami. Przedstawienie takie, pochodzące z połowy II w. n.e., znajduje się również w zbiorach warszawskiego Muzeum Narodowego (nr inw. MNW 199337)[d]. W rzymskiej sztuce prowincjonalnej (Germania, Galia) wyobrażenia jego przybierały niekiedy formy groteskowe.

W twórczości epok[edytuj | edytuj kod]

Temat tragedii i ofiary bóstwa obficie wykorzystywano literacko już w epoce antyku. Katullus wśród swych pieśni poświęcił mu osobny epyllion zatytułowany Attis (Pieśń LXIII). Do postaci tej sięgali również inni autorzy, np. Owidiusz w Kalendarzu (Fasti IV, 221-246) i w Przemianach (X, 103), czy później Nonnos z Panopolis w obszernym eposie Dionysiaca (Historia Dionizosa XXV, 311 nn.) albo cesarz Julian Apostata. W weneckim Pałacu Dożów znajduje się sarkofag z Attisem i Kybele dekorowany znaną płaskorzeźbą. W sztuce XV-wiecznej uwiecznił go Donatello rzeźbą w brązie, wyobrażając uskrzydlonego w dwojakiej postaci jako Amora-Attisa.

Uwagi

  1. Dzisiejsza Murat Dağı w rejonie Gediz w prowincji Kütahya. Znana też jako Dindymus, np. u Pliniusza (Naturalis historia V, 142) czy u Sekstusa Propercjusza (III 22,3).
  2. Strabon wyraźnie umiejscawiał Pesynunt pod Dindymon, zauważając, iż w świątyni tego miasta Kybele wciąż czczona była pod imieniem Agdistis (Geographia XII 5,3).
  3. Co było jedną z przyczyn, dla których później oba bóstwa często utożsamiano ze sobą.
  4. Datowane na ok. 162 r. n.e., stanowiło zapewne podstawę stołu. Ten typ przedstawienia figuralnego jako tzw. dadoforos znany jest bardziej w kulcie Mitry i stanowi dodatkowe świadectwo późniejszego utożsamiania obydwu bóstw. Zob. Wiktor Andrzej Daszewski: The so called «Attis Statue» from the National Museum in Warsaw. W: "Bulletin du Musée National de Varsovie", vol. 4 (1963), s. 65-66,71.

Przypisy

  1. Periegesis tes Hellados VII, 17, 10-12 (w wyd. polskim W świątyni i w micie (księgi I, II, III, i VII), tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska. Wrocław: Ossolineum, 1973).
  2. Według innych wersji mitu był podrzutkiem lub synem króla (Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu, dz. cyt. poniżej, s. 42).
  3. Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu, dz. cyt., s. 50-51.
  4. Jérôme Carcopino: Życie codzienne w starożytnym Rzymie w epoce rozkwitu cesarstwa. Warszawa: PIW, 1966, s. 198.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maria Jaczynowska: Religie świata rzymskiego. Warszawa: PWN, 1987
  • Maciej Popko: Religie starożytnej Anatolii. Warszawa: Iskry, 1980
  • Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu. Minikompendium. Warszawa: Wyd. RTW, 2004
  • Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008
  • Maarten J. Vermaseren: Cybele and Attis. London: Thames and Hudson, 1977

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]