Augustyn Wróblewski

Augustyn Wróblewski herbu Ślepowron (ur. 20 lipca 1866 roku w Wilnie, zm. po 1913 roku) – polski chemik i biochemik, autor przełomowych prac w zakresie fermentacji drożdżowej, teoretyk i propagator anarchizmu, działacz organizacji socjalistycznych, działacz społeczny, publicysta, docent w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

Wraz z Marcelim Nenckim i Jakubem Parnasem zaliczany jest do grona najwybitniejszych polskich biochemików; razem z Edwardem Abramowskim uważany za jednego z klasyków polskiej myśli anarchistycznej.

Życiorys

Był synem Eustachego i Emilii z Beniowskich, bratem Tadeusza. Ukończył szkołę realną w oddziale chemicznym w Wilnie, po czym rozpoczął w 1884 roku studia w Instytucie Technologicznym w Petersburgu, skąd relegowany za działalność polityczną w duchu socjalizmu przeniósł się na politechnikę ryską. Włączywszy się tam w działalność II Proletariatu, ponownie został usunięty z uczelni, a następnie wcielony do karnego batalionu stacjonującego w Taszkencie. Po zwolnieniu z wojska podjął studia w Szwajcarii w Bernie i Zurychu, które ukończył w 1894 roku doktoratem z biochemii. W tym samym roku uzyskał asystenturę w Uniwersytecie Jagiellońskim, a w roku 1901 po przeprowadzeniu habilitacji objął stanowisko docenta. Jego kariera naukowa została przekreślona, kiedy rok później został niesłusznie uznany za paranoika i umieszczony w zakładach leczniczych – w krakowskim szpitalu św. Łazarza, a następnie w Tworkach. Po opuszczeniu w 1903 roku szpitala wyjechał do Szwajcarii i Wiednia, poddając się na własne życzenie badaniom psychiatrycznym, które potwierdziły, że jest umysłowo zdrowym. Z pomocą adwokata i posła socjalistycznego Zygmunta Marka, uzyskał w listopadzie 1904 roku sądowy werdykt potwierdzający jego pełne zdrowie psychiczne i znoszący ubezwłasnowolnienie. Pomimo korzystnego orzeczenia, nie uzyskał jednak zgody na powrót na uczelnię, w efekcie czego poświęcił się wówczas głównie pracy społecznej i publicystycznej.

Pierwsza strona jednego z numerów redagowanej przez Wróblewskiego „Sprawy Robotniczej”.

W 1902 roku Wincenty Lutosławski założył stowarzyszenie „Eleuteria”, szerzące zupełną wstrzemięźliwość od alkoholu, w działalność którego silnie zaangażował się, a po niedługim czasie przejął nad nim kierownictwo, Wróblewski. W 1905 roku rozpoczął on wydawanie kilku pism propagujących abstynencję, wartości etyczne i racjonalizm – „Przyszłość”, traktowaną zrazu jako organ „Eleuterii”, „Przyszłość dla Ludu” i „Czystość” (z początku jako dodatek do „Nowego Słowa”), a dwa lata później ukazała się pierwsza jego praca publicystyczna – adresowana do chłopstwa, ilustrowana broszura Oszukaniec – Alkohol. W tym też czasie prowadził w Kongresówce i w Galicji odczyty na tematy etyczne i antyalkoholowe, z pojedynczymi prelekcjami jeździł również do Finlandii, Petersburga i Wiednia. W okresie rewolucji 1905 roku prowadził też w Królestwie odczyty nawołujące do bojkotu służby wojskowej, co przypłacił karą aresztu i grzywny.

Około roku 1911 Wróblewski przeszedł ewolucję światopoglądową i z socjalisty, jakim był dotychczas, stał się rzecznikiem anarchizmu i syndykalizmu. Wydał szereg prac teoretycznych, w których definiował swoje przekonania, odwołując się głównie do myśli Tołstoja i Kropotkina; doprowadził do powstania w Krakowie kilku kółek anarchistycznych, a z początkiem 1912 roku rozpoczął tamże edycję wolnomyślicielskiego „Przyrodniczego Poglądu na Świat i Życie” oraz anarchistycznej „Sprawy Robotniczej”. Skupił wokół siebie liczne grono współpracowników m.in. późniejszego posła i działacza komunistycznego Stanisława Łańcuckiego, cenionego literata międzywojnia Jana Wiktora czy, później znanego etnografa, Tadeusza Seweryna. Utrzymywał też kontakty z działaczami ruchu anarchistycznego za granicą, m.in. z Pierre'em Ramusem, Raphaelem Friedebergiem oraz Józefem Zielińskim.

Działalność polityczna Wróblewskiego spotkała się z ostrą reakcją władz galicyjskich, cenzura konfiskowała numer za numerem obu pism, a on sam został na kilka tygodni aresztowany. Uwolniony za kaucją, a następnie uniewinniony przez sąd od zarzutu obrazy majestatu, wyjechał latem 1913 roku do Paryża. Tam przeżył załamanie nerwowe i został umieszczony w jednym z paryskich szpitali. Dalsze jego losy, data i miejsce jego śmierci są nieznane.

Praca naukowa

Jego największa aktywność przypadała na lata 1894-1901. W pewnym okresie Wróblewski był największym konkurentem Eduarda Buchnera, niemieckiego biochemika, który w 1907 roku otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za badania nad procesem fermentacji drożdżowej.

Wróblewski wysnuł tezę, że fermentacja drożdżowa jest katalizowana przez szereg "aktywnych białek", czyli enzymów i udowodnił korzystny wpływ anionów fosforanowych na przebieg reakcji enzymatycznych. Odkrycie to było punktem wyjścia do prac laureata nagrody Nobla w dziedzinie chemii, Arthura Hardena oraz Williama Younga, którzy w 1906 roku udowodnili, że reszta fosforanowa przyłącza się do wielu substancji organicznych i w ten sposób stymuluje przebieg reakcji chemicznych.

Recepcja

Nie powstała dotąd monografia poświęcona Augustynowi Wróblewskiemu, a jego życie, działalność i poglądy były jedynie przedmiotem nielicznych artykułów oraz referatów naukowych. Postać Wróblewskiego pojawia się jednak też na łamach kilku dzieł literackich jak Zakopanoptikon Andrzeja Struga i Słówka Boya-Żeleńskiego, a Wiesław Wohnout poświecił mu swój wstęp do książki jego żony, gdzie pisał o nim:

Dziś mało kto pamięta to nazwisko. Ale w okresie Młodej Polski było ono głośne, zwłaszcza wśród młodzieży postępowej i socjalistycznej – w Warszawie, Krakowie, Wilnie, a także – okresami – w Zurychu i Paryżu wśród nowatorów i reformatorów społecznych i obyczajowych. Biolog-chemik dr Augustyn Wróblewski był czas jakiś asystentem profesora Napoleona Cybulskiego i docentem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prekursor eugeniki i higieny, propagator antyalkoholizmu […], antyklerykał i wolnomyśliciel, a przy tym wielbiciel Słowackiego i nieco mistyk – bujny ten człowiek wywierał wedle wiarygodnych świadectw ogromny wpływ na swoje środowisko. Uporczywą aktywnością, nieliczeniem się z trudnościami, fanatycznym dążeniem do perfekcjonizmu – a być może też swymi dziwactwami – zdobył na pewien czas rozgłos.

W 2011 roku nakładem Ośrodka Myśli Politycznej wyszedł wybór pism Wróblewskiego, poprzedzony krótkim wstępem biograficznym autorstwa redaktora antologii, Radosława Antonówa.

Strona tytułowa książki Wróblewskiego Czerwona Religia, będącej projektem ponadwyznaniowego i ateistycznego systemu etyczno-religijnego, powiązanego z wizją organizacji społeczeństwa w duchu wartości lewicowych.

Najważniejsze publikacje

Prace naukowe:

• Zur Kenntniss des Pepsins. „Z. Physiol. Chemie”, 1895. 
• Podręcznik do ćwiczeń chemiczno-fizjologicznych dla słuchaczy medycyny i lekarzy. Kraków: nakładem T. Wróblewskiego, 1897. 
• Ueber die chemische Beschaffenheit der Diastase. „Z. physiol. Chem.”, 1897. 
• Ueber die loesliche Staerke. „Ber. deut. chem. Ges.”, 1897. 
• O soku wyciśniętym z drozdży. „Rozpr. Wydz. mat.-przyr. AU”, 1901. 
• Ueber den Buchner'schen Hefepresssaft. „J. Prakt. Chem.”, 1901. 

Prace publicystyczne:

• Porywy w dal kierunkową. 13 Października. Warszawa: nakładem „Czystości”, 1909. 
• Listopadówka. 29 Listopada. Kraków: nakładem funduszu pozostałego po „Czystości”, 1911. 
• Czerwona Religia. Paryż: nakładem „Czystości”, 1912. 
• Przyrodniczo-naukowa teoria moralności. Szkic na tle odczytu na XI Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich. Kraków: nakładem „Czystości”, 1912. 
• Monizm. Sprawozdanie z Kongresu Monistów. Kraków: nakładem Komitetu organizującego Towarzystwo zwolenników przyrodniczego poglądu na świat, 1912. 
• Manifest człowieczeństwa. Kraków: nakładem Księgarni Literackiej, 1912. 
• Krzywda. Szkice psychologiczne. Kraków: nakładem autora, 1913. 

Zobacz też

Anarchizm w Polsce

Bibliografia

• Radosław Antonów: Wstęp. W: Augustyn Wróblewski: Anarchista z rozpaczy. Wybór pism. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej, 2011. 
• Ignacy Zenon Siemion. Sława i zniesławienie. O życiu i pracach Augustyna Wróblewskiego. „Analecta”. XI (1-2), s. 251-297, 2002. 
• Jadwiga Wróblewska: Listy z Polski. Londyn: B. Świderski, 1960. 

Odnośniki zewnętrzne

• A. Wróblewski: Bojkot monopolów w Królestwie. [dostęp 2012-02-16].
• A. Wróblewski: Manifest człowieczeństwa. [dostęp 2012-02-16].
• A. Wróblewski: O moralności. [dostęp 2012-02-16].