Autobusy miejskie w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Autobus typu Ikarus 260 (przewoźnik: MZA) na linii 154
Autobus typu Solaris Urbino 18 (przewoźnik: MZA) na linii 137
Autobus typu Jelcz M121M (przewoźnik: MZA) na linii 147
Autobus typu Solaris Urbino 12 (przewoźnik: MZA) na linii N14 oczekujący na jezdni północnej Dworca Centralnego
Pętla "Osiedle Górczewska"
Autobusy odjeżdżają z pętli przy Dworcu Centralnym

Miejska komunikacja autobusowa w Warszawie składa się z 259 linii o łącznej długości ok. 2600 km. Obsługuje je ok. 1800 autobusów należących do 5 przewoźników.

Podobnie jak cała komunikacja miejska, linie autobusowe administrowane są przez Zarząd Transportu Miejskiego (ZTM), podlegający miejskim władzom samorządowym. ZTM ustala trasy i rozkłady, a także wydaje bilety i organizuje ich kontrolę. Przewozy wykonywane są przez firmy wyłaniane przez ZTM w drodze przetargów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

W 1920 roku podjęto decyzje o powstaniu Wydziału Ruchu Autobusowego przy Tramwajach Warszawskich. Na początku linie obsługiwały piętrowe autobusy marki Saurer. W czasie obrony Warszawy w 1920 roku służyły do obsługi wojskowej. W 1921 roku uruchomiono trzy linie. Prawdziwy rozkwit spółka przeżywała pod koniec lat dwudziestych XX wieku, pojawiło się wiele nowych połączeń, uruchomiona została nowa zajezdnia przy ul. Łazienkowskiej. W 1938 roku wprowadzono nowoczesne wzory znaków przystankowych, stosowane aż do 1988 roku. Po wybuchu II wojny światowej autobusy liniowe wyjechały na ulice miasta już 10 września 1939 roku. 28 września 1939 roku ponownie zawieszono kursowanie autobusów, by wznowić ich działanie dopiero 3 października 1939 roku. Od listopada 1939 roku zaczęła się regularna likwidacja taboru, wojnę przetrwał tylko jeden wóz.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja autobusowa pojawia się ponownie w kwietniu 1945 roku. W 1948 r. na tymczasową zajezdnię autobusów miejskich MZK zaadaptowano jedną z Hal Mirowskich. Jeszcze w latach 40. zajezdnię przeniesiono w inne miejsce. W skład taboru wchodziły wówczas wozy ciężarowe, które powoli wymieniano na zagraniczne wozy otrzymane w darach od europejskich miast. Znaczna liczba francuskich Chaussonów utrzymywała się w ruchu do lat 60. XX w.

W 1951 roku na ulice wyjechały węgierskie Ikarusy 601 z nowej zajezdni przy ulicy Inflanckiej w śródmiejskiej części Muranowa. Rok 1962 przyniósł Warszawie nowe przegubowe wozy marki Jelcz. Pierwszy nocny autobus pojawił się na ulicach Warszawy w 1963 roku, w tym samym roku przybywają nowe zajezdnie: "Redutowa" na Woli i "Woronicza" na Mokotowie. Rok 1964 naznaczył się jako rok "kasowników", w tym właśnie roku zlikwidowano konduktorską sprzedaż biletów.

W 1969 roku zostaje oddana do użytku zajezdnia "Ostrobramska" na Pradze-Południe, a rok później "Kleszczowa" na Włochach oraz "Chełmska" na Mokotowie – z przebranżowienia wybudowanej w 1959 roku zajezdni trolejbusowej. W 1972 roku na komunikacyjnej mapie stolicy pojawia się zajezdnia "Pożarowa" na Targówku. W 1973 na ulice Warszawy wyjechał licencyjny 2-drzwiowy autobus Jelcz Berliet PR100, a w końcu 1975 tabor został wzbogacony o 3-drzwiową wersję Jelcz PR110. W 1979 na regularną trasę wyjechały pierwsze przegubowe Ikarusy zabierające 150 pasażerów i początkowo obsługiwały linię "192" z Dworca Południowego na Ursynów Południowy.

W roku 1985 roku oddana do użytku zostaje zajezdnia "Stalowa" na Pradze-Północ. W 1988 roku następuje zmiana wzorów znaków przystankowych związana z wpisaniem znaków jako informacyjnych do kodeksu drogowego, jak we wszystkich krajach socjalistycznych.

1 marca 1994 roku następuje reorganizacja stołecznego transportu. Miejskie Zakłady Komunikacyjne w Warszawie zostają podzielone na:

W listopadzie 1994 roku zostaje wprowadzony do eksploatacji pierwszy niemiecki niskopodłogowy Neoplan N4020. Rok 1995 przynosi decyzje o likwidacji zajezdni "Piaseczno" i "Pożarowa". Rok 1999 stał pod znakiem nowoczesnych i niskopodłogowych autobusów Solaris Urbino 15. W 2002 do Solarisów dołączają autobusy marki MAN. Rok 2003 przynosi likwidację zajezdni "Inflancka". W 2005 roku wprowadzono do eksploatacji autobusy Solaris Urbino 18 z klimatyzacją. W roku 2006 zlikwidowana zostaje zajezdnia "Chełmska".

Przewoźnicy[edytuj | edytuj kod]

Obecnie przewozy na zlecenie ZTM świadczą:

Tylko pierwsza z tych firm jest własnością miasta stołecznego Warszawy. Pozostałe są w sensie organizacyjnym całkowicie niezależne od ratusza i nazywane są ajentami.

Dnia 01.05.2008 r. wygasła umowa między ZTM a Veolia Transport Warszawa. Firma ta pod nazwami Rapid Bus, Connex i Veolia Transport Warszawa funkcjonowała w stolicy od 1.12.1993 r. Posiadała łącznie 59 autobusów marek Solaris (Urbino 12, Urbino 15) oraz Mercedes.

Obecnie przewoźnicy wyłaniani są w drodze przetargów, w których zainteresowane podmioty deklarują oczekiwaną stawkę za wozokilometr świadczonych usług przy danych parametrach pojazdu i długości trwania kontraktu. Jeżeli liczba ofert spełniających kryteria formalne przetargu jest większa niż trzy, wówczas ZTM organizuje aukcję elektroniczną.

Numeracja linii (stan na 06.06.2013)[edytuj | edytuj kod]

Większość należących do ZTM linii autobusowych ma trzycyfrowe numery (wyjątki to linie o oznaczeniach Cxx, E-x, L-x, Lxx, Nxx, Z-x i Zxx). Pierwszy znak numeru oznacza rodzaj linii:

  • 1xx – linie zwykłe (90 linii w ruchu)
    kursują codziennie przez cały dzień
  • 2xx – linie zwykłe (19 linii w ruchu)
    kursują codziennie przez cały dzień;
    do 29 lutego 2008 zakres ten przeznaczony był dla linii cmentarnych (obecnie Cxx), specjalnych (obecnie 9xx) i zastępczych (obecnie Z-x)
  • 3xx – linie zwykłe okresowe (18 linii w ruchu)
    kursują w dni powszednie w godzinach szczytu lub przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych;
  • 4xx – linie przyspieszone okresowe (8 linii w ruchu)
    kursują w dni powszednie w godzinach szczytu lub przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych. Zatrzymują się jedynie na wybranych przystankach;
  • 5xx – linie przyspieszone (19 linii w ruchu)
    kursują codziennie przez cały dzień. Zatrzymują się jedynie na wybranych przystankach;
  • 6xx – zakres wolny
    Po przeprowadzeniu reformy linii nocnych w nocy z 31 maja na 1 czerwca 2007 numeracja linii nocnych uległa zmianie z 6xx na Nxx;
  • 7xx – linie strefowe zwykłe (41 linii w ruchu)
    kursują codziennie przez cały dzień (przeważnie) między 1. i 2. strefą biletową. Zazwyczaj jedna z pętli usytuowana jest w ważnym węźle przesiadkowym;
  • 8xx – linie strefowe okresowe (3 linie w ruchu)
    kursują w dni powszednie w godzinach szczytu albo przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych między 1. i 2. strefą biletową. Najczęściej jedna z pętli usytuowana jest w ważnym węźle przesiadkowym;
  • 9xx – linie uzupełniające, specjalne i dodatkowe (aktualnie jeździ linia 900 i tylko jedna)
    Uruchamiane na specjalne okoliczności (np. linia 900 która dowoziła zainteresowanych na Międzynarodowy Piknik Lotniczy w Góraszce);
    W latach 1991-1992 w ten sposób były oznaczone linie podmiejskie prywatnych przewoźników obsługujące rejony południowo-zachodniej aglomeracji warszawskiej
  • Cxx – linie cmentarne (nie ma stałych linii w rozkładzie)
    kursują jedynie w okresie dnia Wszystkich Świętych, zapewniając dojazd do stołecznych nekropolii;
  • E-x – linie ekspresowe okresowe (4 linie w ruchu)
    kursują w dni powszednie, w godzinach szczytu z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych. Trasy tych linii obejmują bardzo mało przystanków. Autobusy kursujące na liniach ekspresowych mają zezwolenie na jazdę poza wyznaczoną trasą, ale w ramach ustalonych przystanków;
  • L-x i Lxx - linie podmiejskie lokalne uzupełniające (18 linii w ruchu)
    kursują tylko między miejscowościami podwarszawskimi, dając możliwość przesiadki na linie strefowe. Nie kursują na terenie Warszawy (z wyjątkiem linii L-7, która od 1 kwietnia 2014 roku zatrzymuje się również w Warszawie).
  • Nxx – linie nocne (42 linie w ruchu)
    Po przeprowadzeniu reformy linii nocnych w nocy z 31 maja na 1 czerwca 2007 numeracja linii nocnych uległa zmianie (z 6xx na Nxx), powstały też dwie linie obwodowe i jedna lokalna, (które nie przejeżdżają przez Dworzec Centralny), a także nocne linie podmiejskie;
  • Z-x i Zxx – linie zastępcze (nie ma stałych linii w rozkładzie)
    Linie te wprowadzane na czas remontów oraz wyłączeń z ruchu na danym odcinku komunikacji szynowej.

Tabor[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w Warszawie usługi w zakresie transportu publicznego świadczy czterech pzewoźników. Każdy z nich ma prawo wyboru marki i modelu pojazdów w ramach ograniczeń narzuconych przez Zarząd Transportu Miejskiego.

Nazwa przewoźnika Typ Autobusu Handicap reverse blue background.svg Liczba
ITS Michalczewski MAN Lion's City G Handicap reverse blue background.svg 55
MAN NL223 Handicap reverse blue background.svg 55
PKS Grodzisk Mazowiecki Scania CN270UB Handicap reverse blue background.svg 106
Autosan H7 "Solina" Handicap reverse blue background.svg 2
Mobilis Solaris Alpino 8,6 Handicap reverse blue background.svg 23
Solaris Urbino 10 Handicap reverse blue background.svg 53
Solaris Urbino 12 Handicap reverse blue background.svg 84
Solaris Urbino 18 Handicap reverse blue background.svg 50
Autosan H7 "Solina" Handicap reverse blue background.svg 21
Jelcz M083C Libero Handicap reverse blue background.svg 33
MZA Warszawa Jelcz M121I Handicap reverse blue background.svg 54
Jelcz M121M Handicap reverse blue background.svg 36
MAN NG 313 Handicap reverse blue background.svg 100
MAN NG 313 Lion's City G Handicap reverse blue background.svg 3
MAN NG 363 Lion's City G Handicap reverse blue background.svg 70
MAN NM 223.3 Handicap reverse blue background.svg 15
Mercedes Conecto G Handicap reverse blue background.svg 60
Neoplan N4020 Handicap reverse blue background.svg 6
Neoplan N4020TD Handicap reverse blue background.svg 32
Solaris Urbino 10 Handicap reverse blue background.svg 36
Solaris Urbino 12 Handicap reverse blue background.svg 156
Solaris Urbino 15 Handicap reverse blue background.svg 165
Solaris Urbino 18 Handicap reverse blue background.svg 429
Solaris Urbino 18 Hybrid Handicap reverse blue background.svg 4
Solbus Solcity 10 Handicap reverse blue background.svg 20
Solbus Solcity 12 Handicap reverse blue background.svg 25
Wszystkie pojazdy 1790
Udział pojazdów niskowejściowych i niskopodłogowych 100%

Począwszy od roku 2005 wprowadzany był system specjalizacji zajezdni MZA, polegający na skupianiu w nich autobusów jednej marki:

Ze względu na ograniczenia związane z liczebnością i jakością posiadanego taboru, pełna specjalizacja nie jest możliwa, dlatego w zajezdniach znajdują się także inne modele pojazdów. Widać również odejście od tego schematu, obserwując sposób rozdysponowania siedemdziesięciu Solarisów Urbino 12 (2008) czy stu Solarisów Urbino 18 (2009).

Wszystkie autobusy, niezależnie od przewoźnika, pomalowane są w barwy miejskie i posiadają czteroznakowy numer boczny (cztery cyfry na pojazdach MZA oraz litera A i trzy cyfry na pojazdach ajentów: A0xx, A1xx, A3xx i A7xx – Mobilis, A2xx i A4xx – ITS, A5xx i A6xx – PKS Grodzisk)[2].

Historyczne - wysoko, a niskopodłogowe[edytuj | edytuj kod]

Wysokopodłogowy Ikarus 280 w Warszawie

Do 1994 w autobusach warszawskich dominowały autobusy wysokopodłogowe, bez niskopodłogowych. W listopadzie 1994 roku na ulice wyjechał pierwszy oficjalnie niskopodłogowy - Neoplan 4020. Jednak dopiero w styczniu 1997 roku pojawiły się kolejne cztery niskopodłogowe Jelcze M121M, z dostawy 50 zamówionych 12-metrowych, niskopodłogowych autobusów(zrealizowana do marca 1997 roku). Dwa (z trzech) wejść znajdowały się na tym samym poziomie co podłoga. Dodano także oznaczenie w rozkładach jazdy realizowanych przez nie kursów - litera „n”, a następnie kwadracik. Po ok. dekadzie w 2006 osiągnięto 49,9 procentowy udział niskiej podłogi wśród autobusów obsługujących stołeczne linie. W 2007 68,6%, w 2008 74,8% w 2009 78,9%. w 2010 roku osiągnięto poziom 84,7 proc. autobusów niskopodłogowych, w 2011 89,7%, w 2012 96,1%. [3]

Powodem wykorzystywania Ikarusów w latach 90 i w XXI wieku były ich zalety:

  • otwierane okna
  • miękkie fotele
  • duża pojemność wersji 280(brak bloku silnika na wysokości podłogi)
  • niskie zużycie paliwa -spalanie dwa razy mniejsze, niż w nowoczesnych niskopodłogowcach
  • niższe koszty biletów - m.in. wyeliminowanie taboru wysokoopodłogowego było przyczynkiem do podwyżki cen biletów
  • niski koszt zakupu i utrzymania(tanie części)

Z w/w powodów ostatniego zakupu partii tych wysokoopodłogowych autobusów dokonano w 1997 roku, choć pierwszy przegubowy ikarus pojawił się w Warszawie, w roku 1978. W praktyce były w lepszym stanie, nowsze i mniej zużyte(nowoczesne niskopodłogowe pojazdy są mniej trwałe) od części niskopodłogowych. Z powodu zmiany polityki i nastawienia na niskopodłogowe MZA wyprzedaje Ikarusy po 6 i ~7000 PLN(280). Część sprzedano do MPK Częstochowa. [4][5][6][7] [8][9]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Liczba przystanków warszawskiej komunikacji miejskiej wynosi blisko 1400[10].
  • Najkrótszymi dziennymi liniami autobusowymi na dzień 24 czerwca 2010 były linie: 394 (Ursus Ratusz – Ursus Niedźwiadek) - 2,1 km, 124 (Okęcie – Paluch); 153 (Rembertów-Kolonia – Mokry Ług) – obie liczą 4,7 km, najdłuższymi zaś: 720 (Wiatraczna - Rzakta) – ok. 35km. oraz 733 (Młochów – Okęcie p. Krakowiany, Parole) – długość ponad 33 km. Najkrótsze linie nocne to: N32 (Dw. Centralny – Port Lotniczy) oraz N38 (Dw. Centralny – Okęcie) – trasa obydwu liczy ok. 7,7 km. Linia nocna o najdłuższej trasie to N63, która w drodze z Legionowa przez Chotomów do Dw. Centralnego pokonuje 39,2 km.
  • Najdłuższą w historii linią autobusową była, nieistniejąca już linia nocna 601, której trasa – w drodze z Woli Grzybowskiej na Stare Bemowo – z powodu remontu w Rembertowie i objazdów w dn. 3 VI – 20 VII 2005 liczyła ok. 46,1 km.
  • Najczęściej kursującymi autobusami są/były: 508 (Nowodwory - Metro Marymont) oraz strefowa linia 709 (Metro Wilanowska – PKP Piaseczno) – do Warszawy w szczycie porannym nawet co 2-3 minuty; najdłużej pasażerowie muszą czekać na autobus linii: 730 - 180 minut (w soboty i niedziele),720 - 150 minut (w soboty i niedziele), 245 (Olszynka - Os. Dudziarska) – 100 minut i 700 (Dw. Centralny - Konstancin-Jeziorna (Pańska))- ok. 80 minut.
  • Jedna linia strefowa ma swoje obie pętle w Warszawie, a większość trasy poza miastem. Jest to linia 715 (Okęcie – Metro Wilanowska). Do 1 marca 2011 roku podobny układ miała linia 712 (Metro Młociny – Os. Górczewska)
  • Cztery linie strefowe mają swoją pętlę w centrum Warszawy. Są to: 700 (Dw. Centralny - Konstancin-Jeziorna (Pańska)), 718 (Metro Ratusz Arsenał - Marki (Czarna Struga)), 738 (Metro Ratusz Arsenał - Radzymin (Os. Victoria)) i 805 (Metro Ratusz Arsenał - Marki (Pustelnik))
  • Są linie zwykłe, które mają swoje pętle poza miastem, np. 190 (CH MARKI w Markach pod Warszawą), albo takie linie, których fragment trasy przebiega poza miastem, lecz obie pętle mają w mieście, np. 145 i 199 (przez podwarszawskie Ząbki); 139 (przez Bielawę); 173 (przez Sulejówek); 177, 178 (przez gminę Michałowice) oraz ponownie 177 (przez Opacz). Wynika to z umowy pomiędzy gminą a Zarządem Transportu Miejskiego, dotyczącej podziału kosztów komunikacji miejskiej pomiędzy pasażerów (mieszkańców gminy) oraz samorząd.
  • Przystanek "Pomnik Syreny" dla linii 185 znajduje się w środku tunelu Wisłostrady. Ze względu na nieznośny hałas, pasażerowie raczej wykorzystują ten przystanek przy wysiadaniu – czas od wyjścia z pojazdu, do wyjścia na powierzchnię (około 30 sekund), wystarczy by dostać przykrego szumu w uszach.
  • Istnieją przystanki, w różnych dzielnicach, o takiej samej nazwie (na nieszczęście dla niezorientowanych), np. "Czarnieckiego" na Żoliborzu oraz w Wesołej, "Zagłoby" w Ursusie oraz na Grotach. Przypadek szczególny to dwa przystanki o nazwie "Sobieskiego" na trasie linii 710, jeden na Wilanowie a drugi w Konstancinie.
  • W obrębie jednego "zespołu przystankowego" (grupy przystanków o tej samej nazwie wokół jednego miejsca, np. ronda czy skrzyżowania) autobusy czasem zatrzymują się dwa razy – np. przed rondem i za rondem.
  • Linia 702 jest tą, która pojawia się najwcześniej rano na przystanku: o 03:32 na przystanku "Edisona".
  • Linia 508 była tą, która pojawiała się najpóźniej w nocy na przystanku: o 00:58 na przystanku "Nowodwory".
  • Linia 123 jest tą, która ma pętle najbliżej siebie – Dworzec Wschodni (Lubelska) na Pradze Płd. i Dworzec Wschodni (Kijowska) na Pradze Północ; pętle znajdują się po obydwu stronach dworca, pokonanie tego dystansu zajmuje autobusom tej linii ok. 45 minut.
  • Linia 900 jest tą, która pokonuje swoją trasę w najkrótszym czasie, przejazd z pętli Poetów do przystanku Chlubna zajmuje około 3 minuty (przystanek Dom Samotnej Matki jest przystankiem technicznym).
  • Po ostatniej reformie linii nocnych kilka podmiejskich miejscowości jest obsługiwanych przez linie nocne, podczas gdy nie posiadają one dziennej komunikacji publicznej z Warszawą, realizowanej przez ZTM, jak Zielonka, Kobyłka i Wołomin (N62).
  • Są linie, które mają takie same krańce, ale różne przebiegi np. E-8 i 508 (Metro Marymont – Nowodwory), 710 i 739 (Metro Wilanowska – Piaseczno >Szkolna<), 703 i 721 (Okęcie – Kosów), 723 i 736 (Żerań FSO – Legionowo Mickiewicza), 411 i 502 (Metro Politechnika - Stara Miłosna), 116 i 180 (Chomiczówka - Wilanów); 504, N34 oraz N37 (Osiedle Kabaty - Dworzec Centralny)
  • W dniach 5 i 6 kwietnia 2008 roku, z powodu remontu południowej jezdni Al. Jerozolimskich na odcinku od Dworca Centralnego do Ronda Dmowskiego, z przystanku Metro Świętokrzyska 03, który stał na trasie objazdu, odjeżdżało 31 linii autobusowych : 102, 105, 118, 125, 127, 131, 150, 155, 158, 174, 175, 178, 501, 502, 505, 506, 507, 512, 514, 517, 519, 521, 525, N11, N13, N21, N41, N44, N61, N63, N71.
  • Linią o najwyższym numerze była 980, uruchomiona z okazji 65. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego, aby dowozić ludzi na cmentarz Powązki (Wojskowy). Kursowała z Placu Trzech Krzyży przez Królewską na Powązki (Cm.Wojskowy), między 13.15, a 21.00, według określonego rozkładu.
  • Tzw. przystanki graniczne dla linii strefowych(dziennych i nocnych) z reguły są ulokowane na granicy Warszawy z innymi miastami. Wyjątkiem od tej zasady jest przystanek Kołłątaja w Ząbkach dla linii nocnej N62, który z braku posiadania przystanku na granicy miasta, ma przystanek graniczny ulokowany jeszcze kilka kilometrów przed wyjazdem z I strefy biletowej[11]
  • Podobna sytuacja panuje na granicznych stacjach kolejowych. Stacja PKP "Ząbki" zalicza się do II strefy biletowej, chociaż miejscowość Ząbki leży w strefie I. Zaś stacje, które są położone w głębi I strefy biletowej, a mimo to są przystankami granicznymi to:
    • PKP WARSZAWA FALENICA
    • PKP WARSZAWA REMBERTÓW (tylko dla pociągów jadących w kierunku Zielonki)
    • PKP WARSZAWA URSUS NIEDŹWIADEK
    • PKP WARSZAWA JEZIORKI
    • PKP WARSZAWA ZACISZE-WILNO[12]
  • Autobusy MAN Lion's City G o numerach #3382, #3383 i #3384 są pomalowane w barwy ZKM Gdańsk.
  • Linia lokalna L-7 zatrzymuje się również w Warszawie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  1. KM Łomianki nowym przewoźnikiem warszawskiego ZTM-u - transport-publiczny.pl.
  2. Przegubowiec :: Przegubowiec — Komunikacja miejska w Warszawie
  3. http://www.ztm.waw.pl/informacje.php?i=826&c=98&l=1
  4. http://tvnwarszawa.tvn24.pl/print/informacje,news,ikarusy-juz-tylko-w-szczycie-i-w-nocy,24506.html
  5. http://www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/wez-ikarusa-za-6-tysiecy,170246.html
  6. http://warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,34862,14038561.html
  7. http://komunikacja.czest.cz/?p=1042
  8. http://www.zw.com.pl/artykul/586458.html?print=tak
  9. http://omnibussimulator.pl/Temat-IKARUS-pokolenia-Autobusow
  10. Liczba przystanków znajdujących się na terenie Warszawy, które zostały wypisane na oficjalnej stronie ZTM na dzień 23.08.2013 wynosi 1394.
  11. Schemat linii strefowych (podmiejskich) ZTM
  12. Schemat linii strefowych (podmiejskich) ZTM

Przypisy