Azotyny alkilowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wzór ogólny azotynu alkilu

Azotyny alkilowe (azotany(III) alkilowe), R-ONO – organiczne związki chemiczne, estry kwasu azotawego [azotowego(III)] i alkoholi.

Właściwości chemiczne[edytuj | edytuj kod]

Są one odczynnikami nitrozujacymi. Stosowanymi do C-nitrozowania w pozycji alfa-ketonów, kwasów karboksylowych, nitryli, nitroalkenów oraz orto- i para-nitrotoluenów[1]. Są dość nietrwałe i rozkładają się powoli podczas przechowywania. Powinny być przechowywane w chłodnym i ciemnym miejscu. Produktami rozkładu są: woda, tlenki azotu, odpowiedni alkohol i powstający z niego aldehyd oraz produkty jego polimeryzacji[2] oraz, w przypadku azotynów drugo- i trzeciorzędowych alkoholi, alkeny. Azotyny powinny być zużyte w ciągu kilku dni, a najwyżej kilku tygodni od syntezy[3]. Azotyny alkilowe sprzedawane w sexshopach są stabilizowane antyutleniaczami, np. difenyloaminą, oraz rozcieńczane alkoholem etylowym 1:1, a następnie pakowane w ciemne butelki napełnione azotem.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Azotyny alkilowe rozszerzają naczynia krwionośne, obniżają ciśnienie krwi oraz przyśpieszają akcję serca, działają spazmolitycznie, podobnie do soli kwasu azotawego. Efekt działania utrzymuje się kilka minut. Azotyny ulegają w ustroju rozpadowi z wydzieleniem anionu azotynowego. Ich toksyczność jest również zbliżona do azotynów nieorganicznych, np. azotynu sodu[4]. W większych dawkach powodują utlenianie jonu Fe2+ w hemoglobinie do Fe3+ i powstawanie niebieskiej methemoglobiny nieprzenoszącej tlenu. Objawia się to sinieniem końców palców i ust. W przypadku utlenienia > 50% hemoglobiny następuje śmierć przez uduszenie się. Środki te stosowane są – w zależności od szybkości i czasu rozpadu w organizmie, w atakach dusznicy bolesnej oraz dychawicy oskrzelowej (azotyn amylu oraz azotyn 2-etyloheksylu) oraz w wojsku, w Indywidualnych Pakietach Przeciwchemicznych jako antidotum na zatrucie cyjanowodorem, cyjanem lub cyjankami. Mechanizm działania polega na wiązania ligandu CN z jonem Fe3+ w powstającej methemoglobinie. Azotyn amylu znajduje zastosowanie jako tzw. poppers. Azotyny alkilowe są potencjalnie rakotwórcze ze względu na możliwość nitrozowania grup aminowych do nitrozamin (dotychczas dowiedziono tego tylko w przypadku myszy[5]).

Preparatyka[edytuj | edytuj kod]

Otrzymuje się je działając kwasem azotawym na odpowiedni alkohol w środowisku mocnego kwasu. Reakcja ogólna (R-OH oznacza alkohol):

R-OH + HONO ⇌ R-ONO + H2O

Uzyskany azotyn destyluje się pod zwykłym ciśnieniem.

Temperatury wrzenia wybranych azotynów alkilowych

Przypisy

  1. Jerzy Tadeusz Wróbel, Krystyna Kabzińska, Barbara Achmatowicz: Preparatyka i elementy syntezy organicznej. Warszawa: Państwowe Wydaw. Naukowe, 1983, s. 340. ISBN 83-01-02392-9.
  2. n-butyl nitrite Organic Syntheses, Coll. Vol. 2, p.108 (1943); Vol. 16, p.7 (1936). http://www.orgsynth.org/orgsyn/prep.asp?prep=cv2p0108 Link
  3. Arthur Israel Vogel, Jadwiga Deles, B Furniss: Preparatyka organiczna. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1984, s. 347. ISBN 83-204-0579-3.
  4. Stanisław Rolski Chemia środków leczniczych PZWL 1968, str. 510
  5. Poppers: Large Cancer Increase and Immune Suppression in Animal Tests