Będzin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta nad Czarną Przemszą. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Będzin
Herb Flaga
Herb Będzina Flaga Będzina
Dewiza: Civitas Regi Bendzinensis
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat będziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Data założenia IX wiek
Prawa miejskie 1358 (prawo magdeburskie, wcześniej lokacja na prawie polskim)
Prezydent Łukasz Komoniewski
Powierzchnia 37,37 km²
Wysokość 260-382 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

58 425
1591,77 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 42-500
Tablice rejestracyjne SBE
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Będzin
Będzin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Będzin
Będzin
Ziemia 50°19′26″N 19°07′45″E/50,323889 19,129167Na mapach: 50°19′26″N 19°07′45″E/50,323889 19,129167
TERC
(TERYT)
2401011
SIMC 0937899
Urząd miejski
ul. 11 Listopada 20
42-500 Będzin
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Będzin w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Będzin (niem. Bendzin, ros. Бендзин) – miasto powiatowe położone w południowej Polsce, w Zagłębiu Dąbrowskim, będącym historyczną częścią zachodniej Małopolski, nad rzeką Czarną Przemszą, na Wyżynie Śląskiej, we wschodniej części województwa śląskiego, na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) i konurbacji katowickiej.

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1].

Będzin jest historyczną stolicą regionu Zagłębia Dąbrowskiego. Należy do najstarszych miast (650 lat od nadania magdeburskich praw miejskich) Małopolski i województwa śląskiego. Jest siedzibą władz powiatu będzińskiego (starostwo). Pełni rolę ośrodka handlowego, finansowo-gospodarczego (przemysł, energetyka), administracyjnego i kulturalno-oświatowego regionu.

9 stycznia 2006 prezydent miasta podpisał deklarację utworzenia i przystąpienia do Górnośląskiego Związku Metropolitalnego (GZM) miasta Będzina, jednak miasto ze względów formalnych (nie jest powiatem grodzkim) nie mogło przystąpić do GZM.

Pod względem ekonomicznym Będzin pełni głównie funkcje administracyjne i handlowo–przemysłowe; rozwijają się funkcje turystyczne. Jest ośrodkiem we wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Położenie matematyczno-geograficzne

Wyznaczają go współrzędne geograficzne:

19°03′30″E – 19°11′16″E (rozciągłość równoleżnikowa)
50°22′13″N – 50°18′05″N (rozciągłość południkowa).

Geometryczny środek miasta opisują współrzędne: 19°07′23″E i 50°20′09″N.

Położenie historyczno-geograficzne

Będzin położony jest w odległości 12 km od stolicy województwa śląskiego – Katowic, 5 km od centrum Sosnowca i 4 km od Dąbrowy Górniczej, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego (w skład którego wchodzą m.in. pobliskie miasta: Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Czeladź, Wojkowice, Sławków i Siewierz), w zachodniej Małopolsce na pograniczu z Górnym Śląskiem.

Położenie fizycznogeograficzne

Pod względem regionalizacji fizycznogeograficznej Polski według J. Kondackiego (2002) Będzin leży na obszarze prowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska (341), makroregionu Wyżyna Śląska (341.1) oraz mezoregionów: Wyżyna Katowicka (341.13) i Garb Tarnogórski (341.12).

Wyżyna Katowicka stanowi środkową część Wyżyny Śląskiej. Na węglonośnym podłożu skał karbońskich zalegają dolomity i wapienie środkowego triasu, które w północnej części obszaru tworzą zwarte wyniesienia Garbu Tarnogórskiego.

Pod względem ukształtowania powierzchni w obrębie Wyżyny Katowickiej można wyróżnić kilka regionów, na pograniczu których położony jest Będzin: Płaskowyż Bytomsko-Katowicki o wys. 240–260 m n.p.m., Kotlinę Mysłowicką nad Przemszą i Wysoczyznę Dąbrowską (ponad 300 m n.p.m.).

Natomiast w obrębie Garbu Tarnogórskiego obszar Będzina obejmuje część Garbu Ząbkowickiego i Płaskowyżu Twardowickiego z jego najwyższym wzniesieniem – Górą Świętej Doroty (382 m n.p.m.).

Położenie administracyjne i granice

Pod względem administracyjnym Będzin jest miastem powiatowym (siedziba władz powiatu ziemskiego) województwa śląskiego.

Graniczy z następującymi miastami: Sosnowcem (powiat grodzki) od południa, Dąbrową Górniczą (powiat grodzki) od wschodu, Czeladzią od zachodu i południowego zachodu, na krótkim odcinku na rzece Brynica z Siemianowicami Śląskimi (rejon Boleradza), Wojkowicami od zachodu oraz gminą wiejską Psary (miejscowości: Psary, Gródków, Sarnów i Preczów) od północy.

Długość granic Będzina: 37,62 km[2].

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Wysokość n.p.m. i rzeźba terenu
najwyższa: 382 m (Góra Świętej Doroty w Grodźcu)
najniższa: ok. 255 m (dolina Czarnej Przemszy w Małobądzu).

Miasto ma urozmaiconą rzeźbę terenu z najwyższymi wzniesieniami: Góra św. Doroty (Dorotka) (382 m n.p.m.), Parcina (354 m), góra Kijowa (Kamionka) (345,5 m), Wzgórza Małobądzkie (308 m) ze wzniesieniem Syberki (ok. 300 m), wzniesienia Warpia (297 m) oraz Góra Zamkowa (285 m).

Przez miasto na długości ok. 8 km przepływa Czarna Przemsza wraz z Pogorią i Potokiem Psarskim. Cały obszar miasta leży w zlewni Przemszy w dorzeczu Wisły.
  • Całkowita powierzchnia miasta: 37,08 km² (10% powierzchni powiatu będzińskiego), z tego:
użytki rolne: 48%
użytki leśne: 5%

Przyroda i jej ochrona[edytuj | edytuj kod]

Pomniki przyrody

Na terenie miasta znajdują są 94 drzewa uznane w latach 1992-1994 za pomniki przyrody, w tym 46 drzew pojedynczych oraz aleja kasztanowa, składająca się z 48 drzew; ochroną objęto 18 gatunków drzew i krzewów; większość pomnikowych okazów znajduje się w parku Ciechanowskich w Grodźcu.

Obszary chronionego krajobrazu

Uchwałą Rady Miejskiej w Będzinie z 23 VI 1993 powołano na terenie miasta trzy obszary chronionego krajobrazu o charakterze wyspowym, mające na celu zachowanie krajobrazów o wysokich wartościach ekologicznych i estetycznych oraz przywrócenia właściwej jakości środowisku naturalnemu i wykorzystaniu go do celów rekreacyjno-turystycznych:

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe (proponowane)
  • „Góra Kijowa” (tzw. Kamionka) w Grodźcu – bogactwo form rzeźby, zjawiska krasowe i erozyjne, mozaika lasów liściastych, muraw kserotermicznych, łąk, zarośli śródpolnych, upraw rolnych;
  • „Park Gzichowski” przy pałacu Mieroszewskich na Gzichowie – 2,62 ha, zabytkowy park założony na początku XIX w.; drzewostan częściowo pochodzący z XX w. – najstarsze okazy to ponad stuletnie jesiony (180-, 160- i 130-letni), 170-letni dąb szypułkowy i grupa 30 jesionów i lip pochodzących z XIX w.; w parku zachowane barokowe figury Bachusa i Flory z piaskowca z 1718 r. autorstwa Georga Leonharda Webera (ok. 1670/75 – ok. 1732), rzeźbiarza świdnickiego związanego z Wrocławiem;
  • „Park Ciechanowskich” w Grodźcu – 5,69 ha, park założony w XIX w. z wieloma pomnikowymi drzewami (m.in.: jesion wyniosły, buk pospolity, grab pospolity), objętymi ochroną prawną;
  • „Na północ od KWK Grodziec” – występowanie starych zwałowisk i wyrobisk pogórniczych oraz cennych przyrodniczo zbiorowisk łąkowych.
Użytki ekologiczne (planowane i proponowane)
  • „Łęg na Gzichowie” (dolina Potoku Brzozowickiego z rozlewiskami) – rejon osiedla przy ul. Namiarkowej – łęg olszowo-jesionowy, lęgowiska 11 gatunków ptaków;
  • „Dolina Potoku Psarskiego” (Łagisza) – unikatowe wilgotne łąki kruszczykowo-mieczykowych z roślinami chronionymi oraz stanowiska lęgowe 3 gatunków ptaków;
  • „Łagisza-Odkrywkowa” – łąka storczykowa;
  • „Łąki w Starej Łagiszy” przy ulicy Dąbrowskiej (Łagisza) – dobrze rozwinięte zespoły roślinności wilgotnych łąk z gatunkami prawnie chronionymi oraz 3 gatunkami ptaków lęgowych;
  • „Łagisza-Bory” – występowanie storczyków, podlegających całkowitej ochronie prawnej, ochrona 7 gatunków ptaków lęgowych;
  • „Łąki nad Brynicą” – wilgotne łąki nadrzeczne ze stanowiskami lęgowymi 6 gatunków ptaków;
  • „Warpie” – pozostałości dawnej eksploatacji, charakterystyczne formy powierzchni ziemi, roślinność kserotermiczna;
  • „Grodziec” – tereny cenne florystycznie (murawy kserotermiczne) i ornitologiczne (14 gatunków lęgowych);
  • „Park Rozkówka” w (Grodziec) – 28,9 ha, stanowiska storczyka kruszczyka błotnego oraz innych chronionych gatunków roślin, cenny zespół ptaków.
Inne obiekty o znacznych walorach przyrodniczych
  • park „Koszelew” (Warpie) – 4,92 ha, 33 gatunki i odmiany drzew (gł. klony pospolite, kasztanowce białe, brzozy brodawkowate i topole), z których najstarsze osiągają 60 lat;
  • park (lasek) „Małpi Gaj” (Gzichów/Brzozowica) – 9,12 ha, bogate zasoby dendroflory;
  • park leśny przy willi Ciechanowskich w Grodźcu – 1,89 ha, założony pod koniec XIX w., gł. stare buki.

Będzin jest statutową siedzibą biura Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego (utworzony 1 stycznia 2000 r., ul. Krasickiego 25), zarządzającej 8 parkami krajobrazowymi.

Dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice Będzina na mapie

Będzin dzieli się na 8 zasadniczych dzielnic:

  • Grodziec (wraz z Boleradzem, Pekinem, Hutą, Bagieńcem, Osówką, Za Górą, Parciną, Jasieniem i in. dawnymi osadami) (od 1975, w latach 1951-1975 miasto) – 1274 ha
  • Gzichów (w jego składzie: Brzozowica, osiedle Zamkowe i osiedle „Namiarkowa”) (od 1915) – 563 ha
  • Ksawera (wraz z Koszelewem, Zieloną i osiedlem Podskarpie) (od 1923) – 172 ha
  • Łagisza (w jej składzie: tzw. Stara Łagisza, Glinice, Jazowe, Pustkowie, Bory, Podłosie i Niepiekło) (od 1973, w latach 1967-1973 miasto) – 863 ha
  • Małobądz (w jego składzie osiedla: 27 Stycznia i Górki Małobądzkie) (od 1915) – 400 ha; wyodrębniło się osiedle Syberka
  • Śródmieście (wraz ze Starym Miastem (Stary Będzin), Nowym Będzinem, Mrowcami, Podjaziem) – 153 ha
  • Warpie (w jego składzie tzw. Kamionka oraz osiedla mieszkaniowe: Warpie–Wschód i Nowe Warpie w budowie) (od 1923) – 283 ha

W latach 1977-1992 dzielnicą były również Wojkowice – obecnie ponownie samodzielne miasto

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Istnieją trzy teorie pochodzenia nazwy „Będzin”:

  • pierwsza wywodzi je od imienia osobowego Będa lub Będzan,
  • według legendy miano nadać miał miastu (a przy okazji również i okolicznym miejscowościom) – sam Kazimierz III Wielki (według innych wersji Kazimierz I Odnowiciel). Król miał wyrazić się podczas lustracji nadprzemszańskiego grodu iż: Tam rosną dąbrowy, tam sosnowy, tutaj będziem My, tam Pogoń, a tam czeladź nasza, a jeżli tu mało będzie miejsca to reszta stanie za górą,
  • trzecia niezależnie od legendy jako źródło nazwy podaje słowo być. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880-1906 notuje nazwę miasta Będzin oraz staropolskie Będzyń podając jako źródłosłów nazwy odmianę słowa byćbądź. Słownik wskazuje również podobieństwo do nazwy sąsiedniej wioski Małobądź, która została wchłonięta przez miasto i obecnie jest dzielnicą Będzina o nazwie Małobądz[3].

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Bandzyn wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[4]. Wymienione są w niej również obecne dzielnice miasta, które wówczas były osobnymi miejscowościami wchłoniętymi przez miasto w procesach urbanizacyjnych: jak Małobądz wymieniony jako Malobandz oraz Łagisza jako Lagyscha.

W swojej historii miasto nazywane też było: Banden, Bandin, Bandzien, Bondin, Bandzen, Bandzin, Bądzin, Bendzin oraz przez okupantów niemieckich (1939-1945) Bendsburg.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Będzina.
Zamek w Będzinie (widok od strony alei Kołłątaja)
Widok na zamek w Będzinie i synagogę na początku XX w.
Stary Rynek w Będzinie. Stan pocz. XX w.
fragment XIV-wiecznych murów miejskich w Będzinie

Początki osadnictwa na terenie Będzina sięgają pradziejów. W IX w. na miejscu obecnego zamku na nadprzemszańskim wzgórzu wzniesiono gród obronny, który strzegł prastarego szlaku handlowego z Kijowa przez Kraków na Śląsk i do Norymbergi. Najstarsza wzmianka o wsi Będzin pochodzi z 1301 r. W latach czterdziestych XIV w. powstaje miasto na prawie polskim (na pewno miasto istniało w 1349 r.). Kazimierz Wielki na miejscu grodu wzniósł kamienną warownię, a osadę targową 5 sierpnia 1358 r. podniósł do rangi miasta na na prawie niemieckim (prawo magdeburskie) i otoczył ją kamiennymi murami. Pierwszym znanym wójtem był Hinko zwany Ethiopusem. Miasto swój największy rozkwit przeżywało w epoce jagiellońskiej (XVI w.), dzięki licznym przywilejom królewskim (np. prawo składu soli z 1484 r.). W 1560 r. kościół św. Trójcy został zajęty przez arian z Ogrodzieńca. Został on zamieniony na zbór braci polskich, a katolicy zostali zmuszeni do uczęszczania do kościoła św. Stanisława w Czeladzi. Mieszczanie rozpoczęli budowę za murami miasta nowego pw. Tomasza Becketa. Zdewastowany kościół św. Trójcy wrócił do katolików na skutek interwencji królewskiej dopiero w 1564 r. Jego odbudowa trwała aż do 1601 r.

W 1565 r. Zygmunt August zezwolił na organizację pięciu targów rocznie, których tradycja przetrwała do dziś. W 1589 r. na będzińskim zamku toczyły się rokowania polsko-austriackie w związku z roszczeniami Maksymiliana do korony polskiej, zakończone podpisaniem traktatu bytomsko-będzińskiego. W XVI w. istniała tu zorganizowana gmina żydowska z synagogą, łaźnią i kirkutem poza murami miejskimi (ob. Zawale). W 1655 r. miasto i zamek zniszczył najazd szwedzki, Będzin przeżył najpoważniejszy upadek gospodarczy.

Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. Będzin na krótko znalazł się w granicach Prus (w składzie Nowego Śląska), a od 1807 r. należał do Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego.

Pod koniec XVIII w. dzięki odkryciu pod Dąbrową bogatych złóż węgla zaczęło się jego wydobycie. Powstające kopalnie i huty ołowiu przyczyniały się do gwałtownego rozwoju całego regionu, nazywanego Zagłębiem Dąbrowskim. Ponadto w 1858 r. przez Będzin poprowadzono odnogę Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z Ząbkowic do Sosnowca i na Śląsk. Coraz bardziej wzrasta rola ludności żydowskiej w mieście, która stanowiła wówczas większość (nawet do 80%). Podczas I wojny światowej miasto i przemysł zostały mocno zniszczone. Powiększył się jednak obszar Będzina poprzez przyłączenie okolicznych wiosek i osiedli robotniczych (Małobądz, Gzichów z Brzozowicą, Ksawera z Koszelewem). Znaczny rozwój miasta przypada na lata 20. i 30. XX w. (wodociągi, nowy dworzec kolejowy, gimnazjum, liczne budynki użyteczności publicznej). Jednak już 4 września 1939 r. rozpoczęła się niemiecka okupacja Będzina. W nocy z 8 na 9 września Niemcy podpalili synagogę wraz z modlącymi się w niej Żydami. Część z nich ocalił ks. Mieczysław Zawadzki. Administracja nazistowska zmieniła nazwę miasta na Bendsburg. Pod koniec 1942 r. na terenie Warpia (Kamionka) Niemcy utworzyli getto żydowskie dla ludności żydowskiej (ok. 30 tys.), łącząc go z gettem na sąsiedniej Środuli w Sosnowcu. Na początku sierpnia 1943 getto zostało zlikwidowane, a ludność wywieziona do obozów zagłady.

Słynna „Nerka” w Będzinie to jedno z najbardziej skomplikowanych skrzyżowań w Polsce. Łączy jednocześnie pewne funkcje ronda, pętli tramwajowej, węzła samochodowego i skrzyżowania

27 stycznia 1945 r. do Będzina wkroczyła Armia Czerwona. Odbudowano zamek, w którym urządzono Muzeum Zagłębia, powstały nowe duże osiedla mieszkaniowe (Ksawera, Syberka, osiedle Zamkowe na Gzichowie, osiedle Warpie-Wschód, Górki Małobądzkie). W 1973 r. przyłączono miasto Łagisza, a w 1975 Grodziec, w wyniku czego obszar miasta wzrósł trzykrotnie. Po wojnie powstało wiele zakładów przemysłowych, z elektrownią „Łagisza” na czele. Jednak w latach 90. wiele z nich upadło (zakłady obuwnicze, cukiernicze, mięsne i inne).

W latach 1974-1976 powstał nowy węzeł komunikacyjny, w związku z budową w pobliżu Huty Katowice, który jednak przyniósł olbrzymią szkodę układowi urbanistycznemu. Największym zniszczeniom uległo Stare Miasto, m.in. wyburzono dwie pierzeje Rynku.

Będzin jest historyczną stolicą Zagłębia.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Będzin jest ważnym ośrodkiem przemysłowym we wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Przemysł reprezentowany jest głównie przez: hutnictwo metali nieżelaznych (Huta Będzin), przemysł energetyczny (elektrownia „Łagisza” i elektrociepłownia „Będzin”), spożywczy i materiałów budowlanych. Do niedawna rozwijało się także górnictwo węgla kamiennego (Kopalnia Grodziec, kopalnia odkrywkowa „Brzozowica”), przemysł obuwniczy (zakłady ButBędzin, d. Chełmek), cementowy (najstarsza w Polsce Cementownia Grodziec), browarski i in.

Przedsiębiorstwa[edytuj | edytuj kod]

Do najważniejszych zakładów pracy należą:

Handel[edytuj | edytuj kod]

Będzin jest znacznym i znanym w regionie (i poza nim) ośrodkiem handlowym. W dzielnicy Gzichów (pomiędzy ul. Świerczewskiego a Czarną Przemszą) w środy i soboty (godz. 6-14) odbywa się targ – jeden z najstarszych i największych w południowej Polsce. Na obszarze 4,5 ha znajduje się ok. 1500 stoisk i kramów. W ciągu soboty liczba klientów wynosi ponad 10 tysięcy osób (w środy nieco mniej). Od 2006 r. jest w trakcie przebudowy i modernizacji (budowa pawilonów handlowych, sanitariatów, budynku administracyjnego, nawierzchni, kanalizacji, oświetlenia). Zakończenie prac ma nastąpić do 2012 r. Targowiskiem Miejskim zarządza spółka Interpromex, która jest w 100% własnością miasta[2].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Będzin posiada bardzo dogodne połączenie drogowe z resztą kraju – leży na skrzyżowaniu dwóch ważnych tras szybkiego ruchu: drogi krajowej nr 94 z Wrocławia do Krakowa z drogą krajową nr 86 z Katowic do Warszawy, która 11 kilometrów dalej łączy się na węźle Podwarpie z drogą ekspresową (międzynarodową) S1/E75. Przez miasto przebiega także droga wojewódzka nr 910 (al. Kołłątaja – ul. Czeladzka; część dawnego szlaku Kraków-Wrocław).

W odległości 23 km (drogą przez Gródków) znajduje się Międzynarodowy Port Lotniczy w Pyrzowicach

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Przez Będzin przebiegają dwie linie kolejowe:

Pierwszą linię kolejową otwarto w Będzinie w 1859 r. jako odnogę kolei warszawsko-wiedeńskiej. W mieście powstały wtedy dwie stacje: Będzin Miasto i Będzin. W okresie późniejszym powstała trzecia stacja Będzin Ksawera. Na stacjach tych obsługiwana jest komunikacja podmiejska realizowana przez spółkę Koleje Śląskie na trasie:

Dodatkowo na stacji Będzin Miasto zatrzymują się pociągi przyspieszone relacji:

Stacja kolejowa Będzin

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

System komunikacji miejskiej oparty jest na transporcie autobusowym i tramwajowym.

Komunikacja autobusowa[edytuj | edytuj kod]

Połączenia autobusowe (50 linii ponad 100 przystanków KZK GOP) umożliwiają bezpośredni dojazd podróżnych do następujących miast: Bytom, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Katowice, Sosnowiec, Wojkowice, Piekary Śląskie, Siemianowice Śląskie, Siewierz, Sławków oraz do większości miejscowości wiejskich powiatu będzińskiego (Sarnów, Gródków, Psary, Malinowice, Strzyżowice, Toporowice, Góra Siewierska, Mierzęcice, Przeczyce, Bobrowniki, Rogoźnik, Boguchwałowice, Nowa Wieś, Wojkowice Kościelne, Targoszyce, Dobieszowice).

Linie autobusowe: 16, 24, 25, 27, 28, 40, 42, 43, 61, 67, 79, 90, 97, 99, 104, 107, 116, 125, 200, 225, 243, 260, 269, 616, 625, 634, 721, 722, 800, 803, 806, 807, 813, 814, 817, 818; minibusowe: 901, 902, 904, 916, 921, 928.

Tramwaje[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą linię tramwajową (nr 21) otwarto w Będzinie w 1928 r. (od 18 stycznia do Sosnowca, a od 11 lutego do Dąbrowy Górniczej i 31 października przedłużenie jej na Reden).

Przez Będzin przebiegają trasy 5 linii tramwajowych (od 1 III 2009 do 15 VIII 2011 3 linie):

  • 21 – Dąbrowa Górnicza (Tworzeń) – Huta Katowice – Będzin – Sosnowiec – Milowice Pętla
  • 22 – Dąbrowa Górnicza (Tworzeń) – Huta Katowice – Będzin – Czeladź (Kombatantów)
  • 24 – Będzin os. Zamkowe Pętla – Sosnowiec – Konstantynów (Okrzei)
  • 27 – Kazimierz – Sosnowiec – Pogoń Akademiki (od 18:00 do 6:00 większość kursów do przyst. Będzin osiedle Zamkowe Pętla; 16 VIII 2011 przywrócono część kursów w soboty do Dąbrowy Górniczej – Urząd Pracy lub na os. Zamkowe)
  • 28 – Będzin os. Zamkowe (zajezdnia) – Gołonóg Podstacja (zawieszona 1 III 2009 – 15 VIII 2011)

Do 2006 r. kursowała również linia nr 25 (Dąbrowa Górnicza-Kopalnia Paryż – Będzin – Grodziec – Wojkowice – Żychcice) (zlikwidowane torowisko).

Zajezdnia tramwajowa w Będzinie odpowiada również za obsługę linii 26 oraz od 1 V 2010 linii 15, które w godzinach włączenia na trasę i zjazdu do zajezdni kursują na trasach:

  • 15 – Będzin os. Zamkowe Pętla – Sosnowiec Zagórze Pętla
  • 26 – Będzin os. Zamkowe Pętla – Mysłowice Dworzec PKP / Sosnowiec Milowice Pętla

Od 1 marca 2009 r. tramwajowa oferta komunikacyjna została znacznie ograniczona. Miasto zredukowało liczbę kursów linii nr 27 i 28 wykonywanych na oryginalej trasie (z przystanku os. Zamkowe Pętla), a częstotliwość kursowania linii nr 22 została zmniejszona o połowę. Kursy T27 i T28 częściowo przywrócono 16 VIII 2011. Zlikwidowano także linię nr 32 – Czeladź Kombatantów – Będzin – Gołonóg Podstacja Pętla.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Będzina znajduje się 6 obiektów zabytkowych pod ochroną prawną i 80 obiektów zabytkowych pod ochroną konserwatorską, z których do najważniejszych należą:

Śródmieście – Stare Miasto
  • średniowieczny układ urbanistyczny miasta wraz ze Wzgórzem Zamkowym
  • obronny zamek królewski z XIV w. (odbudowany 1952-56)
  • miejskie mury obronne z XIV w. na d. Zaułku i Zawalu
  • kościół parafialny pw. św. Trójcy z XIV w.
  • kościół cmentarny pw. św. Tomasza z Canterbury (Becketa) z XVIII w. i ok. 20 nagrobków (stary cmentarz na Górze Zamkowej)
  • cmentarz żydowski (kirkut) z XVIII/XIX w. na Podzamczu
  • synagoga Mizarachi w kamienicy Wienera (ul. Potockiego 3)
  • żydowski dom modlitwy Cukiermana w tzw. Bramie Cukiermana (al. Kołłątaja 24)
  • Dom Wójtowski (Wjezdny) z 1889 r. z prawdopodobnie XIV-wiecznym gmerkiem Hinko Ethiopusa (Stary Rynek/ul. Czeladzka) (popada w ruinę)
  • gmach dawnego Starostwa Powiatowego z 1911 r. (ob. Getin Banku) (ul. Sączewskiego)
  • gmach Starostwa Będzińskiego (d. tzw. Dom Partii) (pl. Jean-Marie Lustigera)
  • budynek ING Bank Śląski (ul. Sączewskiego/pl. 3 Maja)
  • kolumna upamiętniająca przemarsz wojsk Jana III Sobieskiego w 1683 r. (skwer przy al. Kołłątaja)
  • kamienice w Śródmieściu (ul. Małachowskiego)
  • hale targowe (d. Wiejski Dom Towarowy) przy ul. Modrzejowskiej/Piłsudskiego
  • Dworzec PKP Będzin (Nowy Będzin) z pocz. XX w.
Gzichów
Grodziec
Starostwo Powiatowe w Będzinie
Zabytki techniki

(proponowane na światową listę zabytków techniki i przemysłu, przygotowywaną przez Międzynarodowe Centrum Dokumentacji i Badań Nad Dziedzictwem Przemysłu dla Turystyki w Zabrzu):

  • dworzec kolejowy Będzin-Miasto (1931)
  • stary dworzec kolejowy Będzin (pocz. XX w.)
  • cementownia „Grodziec” (XIX w.)
  • kopalnia węgla kamiennego „Grodziec”
  • dawny browar grodziecki
  • wieża ciśnień w Grodźcu
  • osiedle Marii Konopnickiej (tzw. Pekin) w Grodźcu
  • elektrownia „Łagisza”
  • młyn „Będzin” przy ul. Kościuszki

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

  • Szlaki piesze:
szlak turystyczny czerwony Szlak Husarii Polskiej – 160 km długości: Będzin – Grodziec – Przełajka – Dąbrówka Wielka – Brzeziny Śl. – Bytom – Piekary Śl. – Kozłowa Góra – Tarnowskie Góry – Repty Śl. – Wieszowa – Mikulczyce – Szałsza – Gliwice – Żernica – Nieborowice – Pilchowice – Rudy – Nędza – rezerwat Łężczok – Markowice – Brzezie – Racibórz – Pietrowice Wlk. – Pietraszyn – Krzanowice; na terenie Będzina 10,2 km (dworzec PKP Będzin Miasto – Góra Zamkowa – zespół pałacowo-parkowy w Gzichowie – osiedle Zamkowe – Las Grodziecki – Góra św. Doroty – Grodziec – Rozkówka – do Przełajki)
szlak turystyczny zielony Szlak 25-lecia PTTK – 125 km długości: Chorzów WPKiW – Bytków – Siemianowice Śl. – Czeladź – Grodziec – Łagisza – Zielona – Pogoria – Gołonóg – Kazimierz Górniczy – Ostrowy Górnicze – Balaton – Bory – Maczki – Długoszyn – Sodowa Góra – Jaworzno – Łęg – Brzęczkowice – Słupna – Bolina – Giszowiec – Ochojec – Starganiec – Radoszowy – Załęże – WPKiW; na terenie Będzina 11,4 km (z Czeladzi – Rozkówka – Grodziec park Ciechanowskich – Góra św. Doroty – Łagisza – wzdłuż Czarnej Przemszy – do parku Zielona)
szlak turystyczny niebieski Szlak świerklaniecki – 26 km długości: Grodziec – Strzyżowice – Rogoźnik – Wymysłów – Park Świerklaniecki – jezioro Chechło Nakło – Miasteczko Śl.; na terenie Będzina 3,3 km (Grodziec kościół św. Katarzyny – cementownia – g. Parcina – do Wojkowic i Strzyżowic).
  • Via Regia (Droga św. Jakuba) do Santiago de Compostella przez Górę św. Doroty lub Czeladź (otwarcie odcinka zagłębiowskiego 8 sierpnia 2010).
  • Szlaki i trasy rowerowe:
szlak rowerowy czerwony Trasa T-1 o długości 15 km: dzielnica Gzichów – osiedle Zamkowe – Las Grodziecki – Góra Św. Doroty – Park Rozkówka. Jest częścią trasy rowerowej nr 6 – „Rowerem po Śląsku”: Kraków – Olkusz – Sławków – Strzemieszyce Wielkie – Gołonóg – Łęknica – Zielona – Ksawera (nad Przemszą) – Będzin – Grodziec – Dąbrówka Wielka – Bobrowniki – Piekary Śląskie – Zabrze Mikulczyce – Rudy – Nędza – Racibórz – Krzanowice.
szlak rowerowy żółty Trasa T-2 o długości 11,9 km: Parking przy rondzie „Nerka” – wały przeciwpowodziowe wzdłuż rzeki w kierunku południowym – stacja kolejowa Będzin – wzdłuż torów ul. Kościuszki do Sosnowca – Park Schoena.
szlak rowerowy zielony Trasa T-3 o długości 1,2 km: trasa widokowa wokół Góry Św. Doroty, początek trasy zaczyna się przy punkcie widokowym na końcu ul. Chopina i kończy się w tym samym miejscu.
szlak rowerowy niebieski Trasa T-4 o długości 0,9 km: koniec ul. Chopina pod Górą Św. Doroty – Kościół Św. Doroty – początek ul. Chopina.
szlak rowerowy zielony Trasa T-5 o długości 4,3 km: od granicy z Czeladzią przez Baginiec – ul. A. Mickiewicza – trasa T-1.
szlak rowerowy zielony Trasa T-6 o długości 3,8 km: Cementownia Grodziec – ul. Kijowska – do ul. Kempy. Na ul. Kempy – kamieniołom Cementowni Grodziec – źródełko – ul. Strzyżowicka – Góra Parcina.
szlak rowerowy niebieski Trasa T-7 o długości 7,6 km: Las Grodziecki – Las Łagiski – Niepiekło – Pogoria III – Kuźnica Wrężyńska.
szlak rowerowy czarny Trasa nr 1 o długości 5,4 km: Zamek w Będzinie – Centrum Sportów Letnich i wodnych Pogoria (Zielona), trasa biegnie wzdłuż rzeki Czarna Przemsza, wałami przeciwpowodziowymi.
  • Ścieżki edukacyjne:
Ścieżka edukacyjna zielona.svg ścieżka przyrodniczo-leśna w Lesie Grodzieckim, ok. 1 km długości.
  • Obiekty noclegowe
    • hotel „Cumulus” (Zawodzie)
    • hotel „Allegri” (Małobądz, przy drodze krajowej)
    • hotel „Skarbowiec” (Syberka)
    • Dom Turysty OSiR

Sport[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Sport w Będzinie.
medale Mistrzostw Polski młodzików i juniorów z RKS Grodziec i MKS MOS Będzin

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

sekcja piłki nożnej
sekcja piłki nożnej
sekcja piłki siatkowej (zlikwidowana w 1999r)
sekcja motorowa (zlikwidowana w 1956r)
sekcja piłki siatkowej
sekcja jazdy konnej
sekcja motorowa
sekcja Futbolu Amerykańskiego
sekcja Aikido

Kluby sportowe nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Pałac Mieroszewskich (Gzichów) –
siedziba Muzeum Zagłębia

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum Zagłębia w Będzinie (Zamek Królewski i pałac Mieroszewskich na Gzichowie)
  • Muzeum Historii Będzina „Stary Dworzec” (projekt) (Nowy Będzin)

Galerie[edytuj | edytuj kod]

  • Galeria CZAS
  • Letnia galeria „Strych”
  • Ośrodek Kultury
  • King’s Pub i Galeria

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Kabarety[edytuj | edytuj kod]

  • Kabaret Klinkiernia (zał. 2004 w Grodźcu)
Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

  • Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego (7 filii)
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach Filia w Będzinie

Domy i ośrodki kultury[edytuj | edytuj kod]

  • Ośrodek Kultury (ul. Małachowskiego)
  • Stowarzyszenia artystyczne przy Ośrodku Kultury
    • Stowarzyszenie Twórców Kultury Zagłębia Dąbrowskiego (zał. 1984) – prezes Teresa Orłowska[5][6]
    • Pracowni Malarstwa Sztalugowego (zał. 1996) – instruktor Romuald Korus, artysta plastyk[7][8]
    • Stowarzyszenie Promocji Kultury Zagłębia (zał. 2011) – prezes Mirosława Dudek, artysta malarz[9]
  • Filia Ośrodka Kultury w Grodźcu
  • Powiatowy Młodzieżowy Dom Kultury (Syberka, ul. Powstańców Śląskich)

Chóry[edytuj | edytuj kod]

  • Chór Laetus przy parafii Św. Jadwigi Śląskiej na osiedlu Zamkowym

Zespoły muzyczne[edytuj | edytuj kod]

Imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

  • Politechnika Częstochowska – Wydział Zarządzania. Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny (Warpie)

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Zmiany demograficzne[edytuj | edytuj kod]

(rok – liczba mieszkańców)

  • 1360 – 240 (lokacja miasta)
  • 1510 – 1400 (przywileje handlowe)
  • 1540 – 800 (zaraza)
  • 1629 – 600 (pożar miasta)
  • 1673 – 346 (potop szwedzki)
  • 1789 – 1200 (zwiększony przyrost naturalny)
  • 1803 – 1608
  • 1823 – 2254 (początek uprzemysłowienia)
  • 1835 – 2500 (uprzemysłowienie)
  • 1852 – 3 858
  • 1858 – 4 140
  • 1880 – 5424 (otwarcie kolei żelaznej)
  • 1892 – 10 000 (uprzemysłowienie)
  • 1901 – 30 124 (uprzemysłowienie)
  • 1905 – 36 112
  • 1908 – 42 381
  • 1910 – 50 500
  • 1914 – 36 010 (zagrożenie wojenne)
  • 1918 – 30 259 (I wojna światowa)
  • 1923 – 32 000 (zwiększenie obszaru miasta)
  • 1925 – 41 000 (uprzemysłowienie)
  • 1928 – 43 286
  • 1939 – 52 000
  • 1945 – 25 600 (II wojna światowa, eksterminacja Żydów)
  • 1960 – 39 000 (wyż demograficzny po II wojnie)
  • 1970 – 62 000
  • 1979 – 78 800 (wzrost terytorium w 1973-77 – rekordowa liczba ludności)
  • 1985 – 77 000 (ujemny przyrost rzeczywisty)
  • 1990 – 75 400
  • 1993 – 65 056 (odłączenie Wojkowic w 1992)
  • 1995 – 63 069
  • 1996 – 61 293
  • 1997 – 60 884
  • 1998 – 60 624
  • 1999 – 60 084
  • 2000 – 59 719
  • 2001 – 59 433
  • 2002 – 59 061
  • 2003 – 58 760
  • 2004 – 58 662
  • 2005 – 58 820
  • 2006 – 58 626
  • 2007 – 58 639 (ujemny przyrost nat., dodatnie saldo migracji)
  • 2008 – 58 747
  • 2009 – 58 706
  • 2010 – 59 133
  • 2011 – 59 023
  • 2012 – 58 735
  • 2013 - 58 425

Wykres liczby ludności Będzina:

Struktura demograficzna[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2008 (ludność według faktycznego miejsca zamieszkania – Bank Danych Regionalnych GUS)

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 58 747 100 30 931 52,7 27 816 47,3

wiek przedprodukcyjny: 9068 (15,4%)

wiek produkcyjny: 38 955 (66,3%)

wiek poprodukcyjny: 10 724 (18,3%)

ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym: 50,8

Zgony: 730 (12,4 na 1000 ludności)

Wskaźnik feminizacji: 111,2

Dane z 31 grudnia 2007 (ludność według faktycznego miejsca zamieszkania – Bank Danych Regionalnych GUS)

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 58 538 100 30 865 52,7 27 774 47,3

Wskaźnik feminizacji: 111

Przyrost naturalny: – 237 os; – 4,0/1000 mieszkańców

Saldo migracji: + 193 os.

Gęstość zaludnienia: 1569 os./km²

Honorowi obywatele[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Będzinie (chronologicznie)[edytuj | edytuj kod]

Zmarli w Będzinie (chronologicznie)[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościoły i wyznawcy[edytuj | edytuj kod]

Sanktuarium Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Będzinie

Wśród mieszkańców miasta daje się wyróżnić wyznawców:

W Będzinie żyje też diaspora Kościoła Katolickiego Mariawitów, nie posiadająca świątyni (w Zagłębiu Dąbrowskim w początkach XX w. mariawici prowadzili bardzo aktywną działalność duszpasterską). Wierni z Będzina odprawiają adorację ubłagania 30. dnia każdego miesiąca oraz w ostatni dzień lutego[16].

Kościół Świętej Trójcy w Będzinie

Parafie[edytuj | edytuj kod]

Według administracji Kościoła Rzymskokatolickiego Będzin, należący do diecezji sosnowieckiej, podzielony jest na 11 parafii: 9 w dekanacie Będzin – Przenajświętszej Trójcy:

  • Trójcy Przenajświętszej (Śródmieście) (przed 1308)
  • Niepokalanego Poczęcia NMP (Łagisza) (1924)
  • Św. Barbary (Koszelew) (1 IX 1938 – 5 X 1987 i od 19 VI 1989)
  • Św. Jana Chrzciciela (Małobądz/Śródmieście) (13 X 1957)
  • Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny (Syberka) (1 IV 1981) (z Sanktuarium Polskiej Golgoty Wschodu)
  • Św. Jadwigi Śląskiej (Gzichów – osiedle Zamkowe) (19 I 1985, wikariat terenowy 22 VIII 1983)
  • Najświętszego Serca Pana Jezusa (Ksawera) (5 X 1987)
  • Św. Alberta Chmielowskiego (Warpie, część Śródmieścia) (12 XII 1987, wikariat terenowy 1983)
  • Św. Faustyny Kowalskiej (Górki Małobądzkie) (1 X 2005)

oraz dwie (Grodziec) w dekanacie czeladzkim:

  • Św. Katarzyny (przed 1326) (Grodziec)
  • Bł. Honorata Koźmińskiego (Grodziec – osiedle Marii Konopnickiej, tzw. Pekin) (22 IV 1990, wikariat terenowy 19 IX 1989)

Według administracji Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP Będzin należy do diecezji katowickiej.

Według administracji Kościoła Zielonoświątkowego – Będzin jest siedzibą zboru przy ul. Sienkiewicza 31 (pastor Arkadiusz Wnęk), należącego do Okręgu Południowego.

Według administracji Kościoła Bożego w Polsce, Będzin posiada jedną parafię:

  • Kościół Chrześcijański „Nowe Pokolenie” w Będzinie, ul. Potockiego 3.

Sanktuaria[edytuj | edytuj kod]

  • Sanktuarium Polskiej Golgoty Wschodu na będzińskiej Syberce (kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny)
  • Sanktuarium Matki Bożej Będzińskiej na Koszelewie (z koronowanym 1 VI 2009 r. cudownym obrazem – kopią Czarnej Madonny) (kościół św. Barbary DM)

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Będzin widok ogólny (stan pocz. XX w.)
  • Włodzimierz Błaszczyk: Będzin przez Wieki. Dzieje miasta i jego rozwoju urbanistyczno-przestrzennego od średniowiecza do połowy XX w. na podłożu osadnictwa w starożytności i wczesnym średniowieczu. Poznań 1982.
  • Marian Kantor Mirski: Królewskie miasto Będzin. Opracowanie i przypisy Jan Przemsza-Zieliński. Sosnowiec-Będzin 1996.
  • Jan Przemsza-Zieliński: Przesławne królewskie miasto Będzin i najbliższe okolice od Bobrownik do Żychcic., Sosnowiec 1998.
  • Jan Przemsza-Zieliński: Historia Zagłębia Dąbrowskiego. Sosnowiec 1992-1994.
  • Waldemar Baliński: Kardynał J.M.Lustiger – będzińskie rodowody Lubliniec 2000.
  • Jarosław Krajniewski: Będzińskie spacery, Będzin 1998.
  • Jarosław Krajniewski: Na tropach legendy. Szkice z dziejów Zagłębia, Będzin 2003.
  • Jarosław Krajniewski: Miasteczko Będzin, Będzin 2003.
  • Jarosław Krajniewski: Zamek, Będzin 2005.
  • Jarosław Krajniewski: Szwedzi w Będzinie, Będzin 2005.
  • praca zbiorowa: Będzin 1358-2008 tom I-III, Będzin 2008.
  • Jarosław Krajniewski: Będzin. Początki miasta., Będzin 2008.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]