Będzin

Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy miasta Będzin. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.

Współrzędne: 50°19'26″N 19°07'45″E / 50.32389, 19.12917

Będzin
Herb Będzina Flaga Będzina
Dewiza: Civitas Regi Bendzinensis
Województwo	śląskie
Powiat	będziński
Gmina • rodzaj	Będzin miejska
Założono	IX wiek
Prawa miejskie	1358 (prawo magdeburskie, wcześniej lokacja na prawie polskim)
prezydent	Radosław Baran
Powierzchnia	37,37 km²
Położenie (punkt)	50° 19' 26 '' N 19° 07' 45 '' E
Wysokość	260-382 m n.p.m.
Ludność (2008) • liczba • gęstość • aglomeracja	58 747 1572 os./km² konurbacja katowicka
Strefa numeracyjna	(+48) 32
Kod pocztowy	42-500
Tablice rejestracyjne	SBE
Położenie na mapie Polski Będzin
TERC (TERYT)	2 243301011
SIMC	0937899
Miasta partnerskie	Tatabánya Iżewsk Koszedary
Urząd miejski ul. 11 Listopada 20 42-500 Będzin tel. 032 267 70 41 do 44; faks 032 267 91 09
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Zamek w Będzinie

Góra Św. Doroty (Dorotka)

Będzin – miasto powiatowe położone w południowej Polsce w Zagłębiu Dąbrowskim, nad rzeką Czarną Przemszą, na Wyżynie Śląskiej, we wschodniej części województwa śląskiego, na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) i konurbacji katowickiej.

Będzin jest 60-tysięcznym miastem powiatowym, historyczną stolicą regionu - Zagłębia Dąbrowskiego. Należy do najstarszych miast (650 lat od nadania magdeburskich praw miejskich) Małopolski i województwa śląskiego. Jest siedzibą władz powiatu będzińskiego (starostwo). Pełni rolę ośrodka handlowego, finansowo-gospodarczego (przemysł, energetyka), administracyjnego i kulturalno-oświatowego regionu.

Prezydent miasta 9 stycznia 2006 podpisał deklarację utworzenia i przystąpienia do Górnośląskiego Związku Metropolitalnego (GZM) miasta Będzina, jednak miasto ze względów formalnych (nie jest powiatem grodzkim) nie mogło przystąpić do GZM.

[edytuj] Geografia

• Położenie matematyczno-geograficzne

Wyznaczają go współrzędne geograficzne:

19°03'30"E - 19°11'16"E (rozciągłość równoleżnikowa)

50°22'13"N - 50°18'05"N (rozciągłość południkowa).

Geometryczny środek miasta opisują współrzędne: 19°07'23"E i 50°20'09"N.

• Położenie historycznogeograficzne

Będzin położony jest w odległości 12 km od stolicy województwa śląskiego – Katowic, 5 km od centrum Sosnowca i 4 km od Dąbrowy Górniczej, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego (w skład którego wchodzą pobliskie miasta: Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Czeladź, Wojkowice, Sławków i Siewierz), w zachodniej Małopolsce na pograniczu z Górnym Śląskiem.

• Położenie fizycznogeograficzne

Pod względem regionalizacji fizycznogeograficznej Polski wg J. Kondackiego (2002) Będzin leży na obszarze prowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska (341), makroregionu Wyżyna Śląska (341.1) oraz mezoregionów: Wyżyna Katowicka (341.13) i Garb Tarnogórski (341.12).

Wyżyna Katowicka stanowi środkową część Wyżyny Śląskiej. Na węglonośnym podłożu skał karbońskich zalegają dolomity i wapienie środkowego triasu, które w północnej części obszaru tworzą zwarte wyniesienia Garbu Tarnogórskiego.

Pod względem ukształtowania powierzchni w obrębie Wyżyny Katowickiej można wyróżnić kilka regionów, na pograniczu których położony jest Będzin: Płaskowyż Bytomsko-Katowicki o wys. 240-260 m n.p.m., Kotlinę Mysłowicką nad Przemszą i Wysoczyznę Dąbrowską (ponad 300 m n.p.m.).

Natomiast w obrębie Garbu Tarnogórskiego obszar Będzina obejmuje część Garbu Ząbkowickiego i Płaskowyżu Twardowickiego z jego najwyższym wzniesieniem - Górą Św. Doroty (382 m n.p.m.).

• Wysokość n.p.m. i rzeźba terenu

najwyższa: 382 m (Góra Św. Doroty w Grodźcu)

najniższa: ok. 255 m (dolina Czarnej Przemszy w Małobądzu).

Miasto ma urozmaiconą rzeźbę terenu z najwyższymi wzniesieniami: Góra Św. Doroty (Dorotka) (382 m n.p.m.), Parcina (354 m), Góra Kijowa (345,5 m), Wzgórza (Górki) Małobądzkie (308 m) ze wzniesieniem Syberki (ok. 300 m), wzniesienia Warpia (297 m) oraz Góra Zamkowa (285 m).

• Hydrografia

Przez miasto na długości ok. 8 km przepływa Czarna Przemsza wraz z Pogorią i Potokiem Psarskim. Cały obszar miasta leży w zlewni Przemszy w dorzeczu Wisły.

• Położenie administracyjne i granice

Pod względem administracyjnym Będzin jest miastem powiatowym województwa śląskiego.

Graniczy z następującymi miastami: Sosnowcem (powiat grodzki) od południa, Dąbrową Górniczą (powiat grodzki) od wschodu, Czeladzią od zachodu i południowego zachodu, Wojkowicami od zachodu oraz gminą wiejską Psary (miejscowości: Gródków, Sarnów i Preczów) od północy.

Długość granic Będzina: 37,62 km.

• Dzielnice zwyczajowe i osiedla

W skład miasta wchodzą następujące dzielnice: Bagieniec, Boleradz, Bory, Brzeziny, Brzozowica, Glinice, Grodziec, Gzichów, Jazowe, Koszelew, Ksawera, Łagisza, Małobądz, Mrowce, Niepiekło, Nowy Będzin, Osówka, Syberka, Podłosie, Pustkowie, Warpie, Zielona, osiedla: 27 Stycznia, Górki Małobądzkie, Namiarkowa, Warpie-Wschód, Zamkowe.

• Całkowita powierzchnia miasta: 37,5 km² (10% powierzchni powiatu będzińskiego), z tego:

użytki rolne: 48%

użytki leśne: 5%

• Pod względem ekonomicznym Będzin pełni głównie funkcje administracyjne i handlowo – przemysłowe; rozwijają się funkcje turystyczne. Jest ważnym ośrodkiem we wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

[edytuj] Przyroda i jej ochrona

• Pomniki przyrody

Na terenie miasta znajdują są 94 drzewa uznane w latach 1992-94 za pomniki przyrody, w tym 46 drzew pojedynczych oraz aleja kasztanowa składająca się z 48 drzew; ochroną objęto 18 gatunków drzew i krzewów; większość pomnikowych okazów znajduje się w parku Ciechanowskiego w Grodźcu.

• Obszary chronionego krajobrazu. Uchwałą Rady Miejskiej w Będzinie z 23 VI 1993 powołano na terenie miasta trzy obszary chronionego krajobrazu o charakterze wyspowym, mające na celu zachowanie krajobrazów o wysokich wartościach ekologicznych i estetycznych oraz przywrócenia właściwej jakości środowisku naturalnemu i wykorzystaniu go do celów rekreacyjno-turystycznych:
  • "Góra Zamkowa" - pow. 6,7 ha; obejmuje wzgórze wraz z zamkiem, parkiem (graby, buki, jesiony, jawory, klony, lipy drobnolistne, dęby szypułkowe, robinia akacjowa, kasztanowiec zwyczajny; siedliska grądowe) i podziemiami; park został założony przez Jana Gręborskiego w 1801 r.
  • "Góra Św. Doroty" - pow. 147,3 ha; wspaniały punkt widokowy o wysokich walorach krajobrazowych; dobrze wykształcone zarośla śródpolne, zwane czyżniami oraz pozostałości muraw kserotermicznych; w drzewostanie dominują brzozy brodawkowate, robinie akacjowe, buki, dęby, jesiony, klony.
  • "Las Grodziecki" - 149,3 ha; kompleks leśny (jesiony, jawory, klony, brzozy, dęby szypułkowe, sosny i świerki w wieku ponad 100 lat) z wilgotnymi łąkami; jedyna ostoja fauny leśnej w mieście (myszołów, jastrząb, strzyżyk, dzięcioł duży, grubodziób, sarny, lisy i dziki)
  • "Góra Parcina" - proponowany; wartości krajobrazowe, roślinność kserotermiczna – łąkowa.
• Zespoły przyrodniczo – krajobrazowe (proponowane)
  • "Góra Kijowa" (Kamionka) - bogactwo form rzeźby, zjawiska krasowe i erozyjne, mozaika lasów liściastych, muraw kserotermicznych, łąk, zarośli śródpolnych, upraw rolnych
  • "Park Gzichowski przy Pałacu Mieroszewskich" - 2,62 ha, park założony na początku XIX w.; drzewostan częściowo pochodzący z XX w. - najstarsze okazy to ponad stuletnie jesiony (180-, 160- i 130-letni), 170-letni dąb szypułkowy i grupa 30 jesionów i lip pochodzących z XIX w.; w parku zachowane barokowe figury Bachusa i Flory z piaskowca z 1718 r. autorstwa J.L. Webera
  • „Park Ciechanowskich" (Grodziec) - 5,69 ha, park założony w XIX w. z wieloma pomnikowymi drzewami (m.in: jesion wyniosły, buk pospolity, grab pospolity), objętymi ochroną prawną.
  • „Na północ od KWK Grodziec” - występowanie starych zwałowisk i wyrobisk pogórniczych oraz cennych przyrodniczo zbiorowisk łąkowych.
• Użytki ekologiczne (planowane i proponowane)
  • „Dolina Potoku Brzozowickiego” (projektowany) - podmokła dolina o dużej bioróżnorodności; walory hydrologiczne, cenne zbiorowiska roślinności wodnej i nawodnej, łęg olchowo – jesionowy, teren lęgowy licznych gatunków ptaków (opracowywana jest dokumentacja)
  • „Dolina Potoku Psarskiego” (Łagisza) - siedliska łęgowe, zbiorowiska szuwarowe, fragment torfowiska niskiego, walory hydrologiczne
  • „Łagisza-Odkrywkowa” – ochrona łąki storczykowej
  • "Łąki, ul. Dąbrowska" (Łagisza) – ochrona dobrze rozwiniętych zespołów wilgotnych łąk
  • "Warpie" - pozostałości dawnej eksploatacji, charakterystyczne formy powierzchni ziemi, roślinność kserotermiczna
  • „Park Rozkówka” (Grodziec) - 28,9 ha, zachowanie stanowiska storczyka kruszczyka błotnego oraz stanowisk innych chronionych gatunków roślin, zachowanie cennego zespołu ptaków.
• Inne obiekty o znacznych walorach przyrodniczych
  • park „Koszelew” (Warpie) - 4,92 ha, 33 gatunki i odmiany drzew (gł. klony pospolite, kasztanowce białe, brzozy brodawkowate i topole), z których najstarsze osiągają 60 lat
  • park „Małpi Gaj” (Gzichów) - 9,12 ha, bogate zasoby dendroflory
  • park leśny przy willi Ciechanowskich w Grodźcu - 1,89 ha, założony pod koniec XIX w., gł. stare buki.
• Będzin jest statutową siedzibą biura Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego (utw. 1 I 2000) (ul. Krasickiego 25), zarządzającej 8 parkami krajobrazowymi.

[edytuj] Dzielnice

Stary Rynek w Będzinie. Stan pocz. XX w.

Dzielnice Będzina na mapie

• Śródmieście - Stare Miasto (Stary Będzin)
• Małobądz (od 1915) (na jej gruntach powstało osiedle Syberka)
• Syberka
• Nowy Będzin
• Gzichów (od 1915) (w jej skład wchodzą: Brzozowica, osiedle Zamkowe)
• Warpie (od 1923 w jej składzie tzw. Kamionka oraz osiedle mieszkaniowe Warpie – Wschód)
• Ksawera (wraz z Koszelewem i Zieloną) (od 1923)
• Łagisza (od 1973, w latach 1967-1973 miasto)
• Grodziec (od 1975, w latach (1951-1975 miasto)
• Wojkowice (w latach 1977-1992) – obecnie samodzielne miasto

[edytuj] Historia

 Osobny artykuł: Historia Będzina.

Widok na zamek w Będzinie i synagogę na pocz. XX w.

fragment XIV-wiecznych murów miejskich w Będzinie

Nazwa "Będzin" pochodzi prawdopodobnie od imienia osobowego Będa lub Będzan, choć piękna (aczkolwiek nieprawdziwa) legenda mówi, jakoby miano nadał miastu (a przy okazji również i okolicznym miejscowościom, czyli swoiście znaczącej części Zagłębia Dąbrowskiego) - sam Kazimierz III Wielki (wg innych wersji Kazimierz I Odnowiciel). Król miał wyrazić się podczas lustracji nadprzemszańskiego grodu iż: Tam rosną dąbrowy, tam sosnowy, tutaj będziem My, tam Pogoń, a tam czeladź nasza, a jeżli tu mało będzie miejsca to reszta stanie za górą.

W swojej historii miasto nazywane też było: Banden, Bandin, Bandzien, Bondin, Bandzen, Bandzin, Bądzin, Bendzin oraz przez okupantów niemieckich (1939-1945) Bendsburg.

Początki osadnictwa na terenie Będzina sięgają pradziejów. W IX w. na miejscu obecnego zamku na nadprzemszańskim wzgórzu wzniesiono gród obronny, który strzegł prastarego szlaku handlowego z Kijowa przez Kraków na Śląsk i do Norymbergi. Najstarsza wzmianka o wsi Będzin pochodzi z 1301 r. W latach czterdziestych XIV w. powstaje miasto na prawie polskim (na pewno miasto istniało w 1349 r.). Kazimierz Wielki na miejscu grodu wzniósł kamienną warownię, a osadę targową 5 sierpnia 1358 r. podniósł do rangi miasta na na prawie niemieckim (prawo magdeburskie) i otoczył ją kamiennymi murami. Pierwszym znanym wójtem był Hinko zwany Ethiopusem. Miasto swój największy rozkwit przeżywało w epoce jagiellońskiej (XVI w.), dzięki licznym przywilejom królewskim (np. prawo składu soli z 1484). W 1565 r. Zygmunt August zezwolił na organizację pięciu targów rocznie, których tradycja przetrwała do dziś. W 1589 r. na będzińskim zamku toczyły się rokowania polsko-austriackie w związku z roszczeniami Maksymiliana do korony polskiej, zakończone podpisaniem w Czeladzi tzw. paktów będzińskich. W XVI w. istnieje już zorganizowana gmina żydowska z synagogą, łaźnią i kirkutem poza murami miejskimi (ob. Zawale). W 1655 r. miasto i zamek niszczy najazd szwedzki, Będzin przeżywa najpoważniejszy upadek gospodarczy.

Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. Będzin na krótko znalazł się w granicach Prus (w składzie Nowego Śląska), a od 1807 r. należał do Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego.

Pod koniec XVIII w. dzięki odkryciu pod Dąbrową bogatych złóż węgla zaczyna się jego wydobycie. Powstające kopalnie i huty ołowiu przyczyniają się do gwałtownego rozwoju całego regionu, nazywanego Zagłębiem Dąbrowskim. Ponadto w 1858 r. przez Będzin poprowadzono odnogę Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z Ząbkowic do Sosnowca i na Śląsk. Coraz bardziej wzrasta rola ludności żydowskiej w mieście, która stanowi większość (nawet do 80%). Podczas I wojny światowej miasto i przemysł zostały mocno zniszczone. Powiększył się jednak obszar Będzina poprzez przyłączenie okolicznych wiosek i osiedli robotniczych (Małobądz, Gzichów z Brzozowicą, Ksawera z Koszelewem). Znaczny rozwój miasta przypada na lata 20. i 30. XX w. (wodociągi, nowy dworzec kolejowy, gimnazjum, liczne budynki użyteczności publicznej). Jednak już 4 września 1939 r. rozpoczyna się hitlerowska okupacja Będzina. W nocy z 8 na 9 września Niemcy podpalają synagogę wraz z modlącymi się w niej Żydami. Część z nich ocalił ks. Mieczysław Zawadzki. Pod koniec 1942 r. na terenie Warpia (Kamionka) Niemcy utworzyli getto żydowskie dla ludności żydowskiej (ok. 30 tys.), łącząc go z gettem na sąsiedniej Środuli w Sosnowcu. Na początku sierpnia 1943 getto zostało zlikwidowane, a ludność wywieziona do obozów zagłady.

27 stycznia 1945 r. do Będzina wkroczyła Armia Czerwona. Odbudowano zamek, w którym urządzono Muzeum Zagłębia, powstają nowe duże osiedla mieszkaniowe (Ksawera, Syberka, osiedle Zamkowe na Gzichowie, osiedle Warpie-Wschód, Górki Małobądzkie i Podskarpie (na Ksawerze) w ostatnich latach. W 1973 r. przyłączono miasto Łagisza, a w 1975 Grodziec, w wyniku czego obszar miasta wzrósł trzykrotnie. Po wojnie powstaje wiele zakładów przemysłowych z elektrownią "Łagisza" na czele. Jednak w latach 90. wiele z nich upada (zakłady obuwnicze, cukiernicze, mięsne i inne). W latach 1974-76 powstaje nowy węzeł komunikacyjny w związku z budową w pobliżu Huty Katowice, który jednak przyniósł poważną szkodę układowi urbanistycznemu.

[edytuj] Gospodarka

Cementownia Grodziec (1857 r.)

KWK Grodziec

Będzin jest ważnym ośrodkiem przemysłowym we wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Przemysł reprezentowany jest głównie przez: hutnictwo metali nieżelaznych (Huta Będzin), przemysł energetyczny (elektrownia "Łagisza" i elektrociepłownia "Będzin"), spożywczy i materiałów budowlanych. Do niedawna rozwijało się także górnictwo węgla kamiennego (Kopalnia Grodziec, kopalnia odkrywkowa "Brzozowica"), przemysł obuwniczy (zakłady ButBędzin, d. Chełmek), cementowy (najstarsza w Polsce Cementownia Grodziec), browarski i in.

[edytuj] Przedsiębiorstwa

Ta sekcja wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie mogą naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, należy też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu. Zobacz też: Zasady tworzenia list.

Do najważniejszych zakładów pracy należą:

• PKE S.A. Elektrownia Łagisza – wybudowana w latach 1960-1970 (produkcja energii elektrycznej, produkcja i przesył ciepła, parowa o mocy 840 MW, opalana węglem kamiennym)
• Elektrociepłownia Będzin S.A. (moc 55 MW) - wybudowana 1913 r., zajmująca się wytwarzaniem i sprzedażą ciepła i energii elektrycznej do miast Zagłębia Dąbrowskiego
• ENION S.A. Będziński Zakład Elektroenergetyczny S.A. – zakład zajmujący się kupnem i przesyłem energii elektrycznej
• Fabryka Przewodów Energetycznych S.A. – założona w 1928 r., jeden z największych w Polsce producentów nieizolowanych przewodów energetycznych (aluminiowych i miedzianych)
• Huta Będzin S.A. – powstała w 1890 r., dostarcza na rynek produkty z metali nieżelaznych – miedzi, mosiądzu i aluminium
• Przedsiębiorstwo Produkcyjno - Usługowe Robót Energo-Elektrycznych Mostostal Będzin Sp. z o.o. – specjalistyczna firma montażowo-budowlana, której korzenie sięgają 1912 r., kiedy rozpoczął działalność Zakład Kotlarski i Budowa Konstrukcji Żelaznych Albiński-Szmidt i S-ka.
• Kreisel – jeden z największych producentów materiałów budowlanych w Polsce
• Metalplast Będzin S.A. – producent płyt PCW i PE
• PTHU Interpromex Sp. z o.o. – firma zajmująca się gospodarką odpadami, utrzymaniem dróg oraz obsługą targowisk i parkingów miejskich
• Centrostal Będzin – producent stali
• SLET Sp. z o.o. - firma zajmująca się zaopatrzeniem w narzędzia i maszyny, najstarsza w regionie firma narzędziowa.

[edytuj] Transport

Będzin posiada dogodne połączenie z resztą kraju – leży na skrzyżowaniu dwóch ważnych tras szybkiego ruchu: drogą krajową 94 z Wrocławia do Krakowa oraz drogą krajowa nr 86 z Katowic do Warszawy, która 11 kilometrów dalej łączy się węźle Podwarpie z drogą ekspresową (międzynarodową) S1E75 . Przez miasto przebiega także droga wojewódzka 910.

W odległości kilkunastu kilometrów znajduje się też Międzynarodowy Port Lotniczy w Pyrzowicach

[edytuj] Kolej

Pierwszą linię kolejową otwarto w Będzinie w 1859 r. jako odnogę kolei warszawsko-wiedeńskiej. W mieście powstały wtedy dwie stacje: Będzin-Miasto i Będzin (na tzw. Nowym Będzinie). Z czasem powstała stacja Będzin-Ksawera. Na stacjach tych obsługiwana jest komunikacja podmiejska pomiędzy Gliwicami a Zawierciem i Częstochową. Będzin ma również bezpośrednie połączenie kolejowe z Wisłą (w styczniu 2009 zlikwidowano połączenie z Łodzią i Bielskiem-Białą).

[edytuj] Komunikacja miejska

System komunikacji miejskiej oparty jest na transporcie tramwajowym i autobusowym.

Połączenia autobusowe (49 linii) umożliwiają bezpośredni dojazd podróżnych m.in. do Sosnowca, Dąbrowy Górniczej, Czeladzi, Wojkowic, Katowic, Siemianowic Śląskich, Piekar Śląskich, Bytomia, Psar, Siewierza, Sławkowa, Mierzęcic, Bobrownik, Ożarowic.

Pierwszą linię tramwajową otwarto w Zagłębiu Dąbrowskim w 1927 r. Przez Będzin przebiegają trasy 6 linii tramwajowych (od 1 III 2009 - 5 linii):

• 21 - Dąbrowa Górnicza (Tworzeń) Huta Katowice - Będzin - Sosnowiec Milowice Pętla

• 22 - Dąbrowa Górnicza (Tworzeń) Huta Katowice - Będzin - Czeladź

• 24 - Będzin Os. Zamkowe Pętla - Sosnowiec Konstantynów (Okrzei)

• 27 - Sosnowiec Pogoń Akademiki - Sosnowiec Kazimierz (od 18:00 do 6:00 większość kursów do Będzin Os. Zamkowe Pętla)

• 28 - Dąbrowa Górnicza Urząd Pracy - Dąbrowa Górnicza Gołonóg Podstacja (niektóre kursy do Będzin Os. Zamkowe Pętla)

Zajezdnia tramwajowa w Będzinie odpowiada również za obsługę linii 26 oraz częściowo linii 15, które w godzinach włączenia na trasę i zjazdu do zajezdni kursują na trasach :

• 15 - Będzin Os. Zamkowe Pętla - Sosnowiec Zagórze Pętla

• 26 - Będzin Os. Zamkowe Pętla - Mysłowice Dworzec PKP / Sosnowiec Milowice Pętla

Do 2006 r. kursowała również linia nr 25 (Dąbrowa Górnicza Kopalnia Paryż - Będzin - Grodziec - Wojkowice - Żychcice).

Od 1 marca 2009 r. tramwajowa oferta komunikacyjna została znacznie ograniczona. Miasto zredukowało liczbę kursów linii nr 27 i 28 wykonywanych na oryginalej trasie (z przystanku Os. Zamkowe Pętla), a częstotliwość kursowania linii nr 22 została zmniejszona o połowę. Zlikwidowano także linię nr 32 - Czeladź Kombatantów - Będzin - Gołonóg Podstacja Pętla.

[edytuj] Zabytki

Zamek w Będzinie

Kościół św. Trójcy w Będzinie

Na terenie Będzina znajduje się 6 obiektów zabytkowych pod ochroną prawną i 80 obiektów zabytkowych pod ochroną konserwatorską, z których do najważniejszych należą:

Śródmieście - Stare Miasto

• średniowieczny układ urbanistyczny miasta wraz ze Wzgórzem Zamkowym
• obronny zamek królewski z XIV w. (odbudowany 1952-56)
• miejskie mury obronne z XIV w. na d. Zaułku i Zawalu
• kościół parafialny pw. św. Trójcy z XIV w.
• kościół cmentarny pw. św. Tomasza z Canterbury (Becketa) z XVIII w. i ok. 20 nagrobków (stary cmentarz na Górze Zamkowej)
• cmentarz żydowski (kirkut) z XVIII/XIX w. na Podzamczu
• synagoga Mizarachi w kamienicy Wienera (ul. Potockiego 3)
• żydowski dom modlitwy Cukiermana w tzw. Bramie Cukermana (al. Kołłątaja 24)
• tzw. Dom Wójtowski z XIX w. z XIV-wiecznym gmerkiem Hinko Ethiopusa (Stary Rynek/ul. Czeladzka)
• gmach dawnego Starostwa Powiatowego z 1911 r. (ob. bank) (ul. Sączewskiego)
• gmach Starostwa Będzińskiego (d. Dom Partii) (pl. Jeana-Marii Lustigera)
• budynek Banku Śląskiego (ul. Sączewskiego/pl. 3 Maja)
• kolumna upamiętniająca przemarsz wojsk Jana III Sobieskiego w 1683 r. (skwer przy al. Kołłątaja)
• kamienice w Śródmieściu (ul. Małachowskiego)
• hale targowe (d. Wiejski Dom Towarowy) przy ul. Modrzejowskiej/Piłsudskiego
• Dworzec PKP Będzin (Nowy Będzin) z poł. XIX w.

Gzichów

• zespół pałacowo-parkowy Mieroszewskich w Gzichowie z pocz. XVIII w. (ul. Świerczewskiego)

Pałac Ciechanowskich w Grodźcu

Grodziec

• Kościół parafialny pw. św. Katarzyny z XVIII w. (rozbudowany 1931-32)
• kościół filialny pw. św. Doroty z 1635 r.(Wzgórze Doroty)
• grodzisko wczesnośredniowieczne na Górze św. Doroty
• zespół pałacowo-parkowy Ciechanowskich z połowy XIX w. (willa i park z pomnikowymi drzewami)
• willa Solvay
• zespół zabudowy byłej cementowni "Grodziec" z XIX w.
• zespół zabudowy Kopalni Węgla Kamiennego "Grodziec"
• kompleks zabudowy osiedla robotniczego Boleradz.

Zabytki techniki

(proponowane na światową listę zabytków techniki i przemysłu, przygotowywaną przez Międzynarodowe Centrum Dokumentacji i Badań Nad Dziedzictwem Przemysłu dla Turystyki w Zabrzu):

• dworzec kolejowy Będzin-Miasto (1931)
• stary dworzec kolejowy Będzin (poł. XIX w.)
• cementownia "Grodziec" (XIX w.)
• kopalnia węgla kamiennego "Grodziec"
• dawny browar grodziecki
• wieża ciśnień
• osiedle Marii Konopnickiej (tzw. Pekin) w Grodźcu
• elektrownia "Łagisza"
• młyn przy ul. Kościuszki.

[edytuj] Turystyka

• Szlaki piesze:
  • Szlak Husarii Polskiej - czerwony, 160 km długości: Będzin - Grodziec - Przełajka - Dąbrówka Wielka - Brzeziny Śl. - Bytom - Piekary Śl. - Kozłowa Góra - Tarnowskie Góry - Repty Śl. - Wieszowa - Mikulczyce - Szałsza - Gliwice - Żernica - Nieborowice - Pilchowice - Rudy - Nędza - rezerwat Łężczok - Markowice - Brzezie - Racibórz - Pietrowice Wlk. - Pietraszyn - Krzanowice; na terenie Będzina 10,2 km (dworzec PKP Będzin Miasto - Góra Zamkowa - zespół pałacowo-parkowy w Gzichowie - osiedle Zamkowe - Las Grodziecki - Góra św. Doroty - Grodziec - Rozkówka - do Przełajki)
  • Szlak 25-lecia PTTK - zielony, 125 km długości: Chorzów WPKiW - Bytków - Siemianowice Śl. - Czeladź - Grodziec - Łagisza - Zielona - Pogoria - Gołonóg - Kazimierz Górniczy - Ostrowy Górnicze - Balaton - Bory - Maczki - Długoszyn - Sodowa Góra - Jaworzno - Łęg - Brzęczkowice - Słupna - Bolina - Giszowiec - Ochojec - Starganiec - Radoszowy - Załęże - WPKiW; na terenie Będzina 11,4 km (z Czeladzi - Rozkówka - Grodziec park Ciechanowskich - Góra św. Doroty - Łagisza - wzdłuż Czarnej Przemszy - do parku Zielona)
  • Szlak świerklaniecki - niebieski, 26 km długości: Grodziec - Strzyżowice - Rogoźnik - Wymysłów - Park Świerklaniecki - jezioro Chechło Nakło - Miasteczko Śl.; na terenie Będzina 3,3 km (Grodziec kościół św. Katarzyny - cementownia - g. Parcina - do Wojkowic i Strzyżowic).
• Szlaki i trasy rowerowe. W 2000 roku w Będzinie przystąpiono do organizacji sieci tras rowerowych. Trasy ścieżek rowerowych zostały dobrane tak, aby umożliwić zwiedzanie wszystkich najciekawszych obiektów krajoznawczych Będzina. Wchodzą one w skład sieci tras rowerowych w województwie Śląskim - "Rowerem po Śląsku". Trasy rowerowe będą realizowane w trzech etapach:
  • I etap - trasy w Grodźcu w kształcie pętli o długości 13,9 km (gł. okolice Góry Św. Doroty, Góry Kijowej i Rozkówka
  • II etap - trasy do Sosnowca i Dąbrowy Górniczej (wzdłuż Czarnej Przemszy) oraz połączenie z trasą rowerową I etapu (12,1 km)
  • III etap - trasy z Góry św. Doroty do Gródkowa obok góry Parciny oraz trasa przez Górę Kijową okrężnie do Gródkowa i Psar.
• Ścieżki edukacyjne:
  • ścieżka przyrodniczo-leśna w Lesie Grodzieckim, ok. 1 km długości.
• Obiekty noclegowe
  • hotel "Cumulus" (Zawodzie)
  • hotel "Allegri" (Małobądz, przy drodze krajowej)
  • hotel "Skarbowiec" (Syberka)
  • Dom Turysty OSiR.

[edytuj] Sport

 Osobny artykuł: Sport w Będzinie.

medale Mistrzostw Polski młodzików i juniorów z RKS Grodziec i MKS MOS Będzin

[edytuj] Kluby sportowe

• BKS "Sarmacja" Będzin

sekcja piłki nożnej

• MBKS "Pogoń" Łagisza

sekcja piłki nożnej

• RKS Grodziec

sekcja piłki nożnej

sekcja piłki siatkowej (zlikwidowana w 1999r)

sekcja motorowa (zlikwidowana w 1956r)

• MKS MOS Będzin

sekcja piłki siatkowej

• Klub Jeździecki "Amigo" Grodziec

sekcja jazdy konnej

• Automobilklub "Zamkowy" w Będzinie

sekcja motorowa

• Sport w Będzinie#Capoeira ABADA

[edytuj] Kluby sportowe nieistniejące

• PTG "Sokół" Będzin
• TS "Hakoah" Będzin
• Klub Tenisowy w Grodźcu
• Klub Sportowy "Solvay" Grodziec
• ZKS "Budowlani" Grodziec
• KS "Gwardia" Będzin
• KS "Stal" Będzin
• RKS "Zagłębianka" Będzin
• KS "Ksaweranka" Będzin.

[edytuj] Kultura

Pałac Mieroszewskich, w którym
mieści się obecnie Muzeum Zagłębia

Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna

• Muzea
  • Muzeum Zagłębia w Będzinie (Zamek Królewski i pałac Mieroszewskich na Gzichowie)
  • Muzeum Historii Będzina "Stary Dworzec" (projekt) (Nowy Będzin)
• Galerie
  • Galeria CZAS
  • Letnia galeria "Strych"
  • Ośrodek Kultury
  • King's Pub i Galeria
• Teatry
  • Teatr Dzieci Zagłębia im. Jana Dormana
  • Teatr Lalki i Aktora "Arena"
  • Teatr Peventorium (Grodziec)
• Kabarety
  • Kabaret Klinkiernia (zał. 2004 w Grodźcu)
• Biblioteki
  • Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego (7 filii)
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach Filia w Będzinie
• Domy i ośrodki kultury
  • Ośrodek Kultury (ul. Małachowskiego)
  • Powiatowy Młodzieżowy Dom Kultury (Syberka, ul. Powstańców Śląskich)
  • Centrum Edukacji przez Sztukę - Klub Teatralny im. Jana Dormana (otw. 22 XI 2008) (ul. Sączewskiego)
• Chóry
  • Chór LAETUS przy parafii Św. Jadwigi Śląskiej na osiedlu Zamkowym
• Festiwale
  • Festiwal Muzyki Celtyckiej ZAMEK (od 2003) (ostatni weekend wakacji)
  • Ogólnopolski Festiwal Kolęd i Pastorałek im. ks. Kazimierza Szwarlika (od 1995) (styczeń)
  • Przegląd Zespołów Obrzędowych "Herody" (zima)
  • Festiwal Muzyki Reggae Marleyki (od 1997) (maj)
  • Będzińskie Spotkania Teatralne "Best" (od 2008)
• Stowarzyszenia
  • Stowarzyszenie Twórców Kultury Zagłębia Dąbrowskiego (zał. 1984)
  • Towarzystwo Przyjaciół Będzina (zał. 1990)
  • Towarzystwo Przyjaciół Grodźca (zał. 1992)
  • Towarzystwo Przyjaciół Łagiszy
  • Fundacja im. Jana Dormana (rej. 15 V 1998, prezes Iwona Dowsilas) - opiekuje się Archiwum Dormana (otw. 15 VI 1999)
  • Zagłębiowskie Centrum Kultury Żydowskiej "Jona" (zał. 2002)
  • Będzińskie Towarzystwo Muzyczne "DOMINATA"
  • Ogólnopolski Festiwal Kolęd i Pastorałek (OFKiP) (zał. 9 VI 2004)
  • Stowarzyszenie na Rzecz Ochrony Dziedzictwa Przyrodniczego i Kulturowego "Moje Miasto" (zał. 2006)
  • Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego (zał. 11 XI 2007)
  • Stowarzyszenie "Obywatelskie Forum Samorządowe" (zał. 2008)
  • Stowarzyszenie Miłośników Starych Szybowców i Samolotów "Parcina" (Grodziec)
  • Ochotnicza Straż Pożarna "Grodziec"
  • Będzińskie Stowarzyszenie Kupieckie (zał. 2000)
  • Klub Absolwenta przy MZS nr 1 w Będzinie (KA) (zał. 2003)
  • Stowarzyszenie Dzieciom Będzina (zał. 2004)
  • Powiatowe Stowarzyszenie Osób Niepełnosprawnych Ruchowo „Szansa” (zał. 2002)
  • Hospicjum Onkologiczne Fundacji Pro Salute
  • Stowarzyszenie Dam i Kawalerów Orderu Św. Stanisława. Komandoria Zagłębiowska Będzin
  • Stowarzyszenie "Ratujmy kościół na Górce" (2009)
  • Stowarzyszenie Ekologiczne Zielone Zagłębie (zał. 2009).
• Zespoły muzyczne związane z Będzinem
  • "Kompilacja"
  • "Natanael"

[edytuj] Edukacja

[edytuj] Zespoły szkół podstawowych i gimnazjów

• Miejski Zespół Szkół nr 1 (Szkoła Podstawowa nr. 2 i Gimnazjum nr. 4) (Osiedle Zamkowe)
• Miejski Zespół Szkół nr 2 im. Huberta Wagnera (Szkoła Podstawowa nr 13 i Gimnazjum nr 2) (Syberka)
• Miejski Zespół Szkół nr 3 (Szkoła Podstawowa nr 3 i Gimnazjum nr 5)
• Miejski Zespół Szkół nr 4 im. Noblistów Polskich (od 17 X 2006) (Szkoła Podstawowa nr 9 i Gimnazjum nr 6) (Łagisza)

[edytuj] Szkoły podstawowe

• Szkoła Podstawowa nr 1 im. Adama Mickiewicza (Małobądz)
• Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana III Sobieskiego przy Miejskim Zespole Szkół nr 1 (dawniej SP2, im. Józefa Skalskiego) (Osiedle Zamkowe)
• Szkoła Podstawowa nr 3 im. Kornela Makuszyńskiego (w Miejskim Zespole Szkół nr 3), (Grodziec)
• Szkoła Podstawowa nr 4 im. Stanisława Staszica (Ksawera)
• Szkoła Podstawowa nr 6 im. Marii Konopnickiej (Grodziec)
• Szkoła Podstawowa nr 7 (specjalna, Ośrodek Szkolno – Wychowawczy)
• Szkoła Podstawowa nr 8 (Warpie)
• Szkoła Podstawowa nr 9 (w Miejskim Zespole Szkół nr 4) (Łagisza)
• Szkoła Podstawowa nr 10 im. Armii Krajowej (d. Ludwika Waryńskiego)
• Szkoła Podstawowa nr 11 im. Władysława Broniewskiego (Syberka)
• Szkoła Podstawowa nr 13 (w Miejskim Zespole Szkół nr 2) (Syberka)
• Szkoła Podstawowa nr 5 im. Henryka Sienkiewicza (od 2004 gimnazjum nr 3)

[edytuj] Gimnazja

• Gimnazjum nr 1 przy ul. Sportowej
• Gimnazjum nr 2 im. Huberta Wagnera (w Miejskim Zespole Szkół nr 2)
• Gimnazjum nr 3 (dawna Szkoła Podstawowa nr 5)
• Gimnazjum nr 4 im. Kazimierza Wielkiego (w Miejskim Zespole Szkół nr 1)(Osiedle Zamkowe)
• Gimnazjum nr 5 (Grodziec)
• Gimnazjum nr 6 (w Miejskim Zespole Szkół nr 4) (Łagisza)
• Gimnazjum specjalne (w Ośrodku Szkolno – Wychowawczym).

[edytuj] Szkoły ponadgimnazjalne

[edytuj] Licea ogólnokształcące

• I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika
• II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego (d. im. Hanki Sawickiej)
• III Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida (do 1992 im. Waltera Szolca)

[edytuj] Zespoły szkół ponadgimnazjalnych

• Zespół Szkół nr 1 (ul. Krasickiego)
• Zespół Szkół nr 2 (ul. 11 Listopada)
• Zasadnicza Szkoła Zawodowa (w Ośrodku Szkolno–Wychowawczym).

[edytuj] Ośrodek Szkolno–Wychowawczy

• Szkoła Podstawowa nr 7 (specjalna)
• Gimnazjum
• Zasadnicza Szkoła Zawodowa
• Internat

[edytuj] Szkoły wyższe

• Politechnika Częstochowska - Wydział Zarządzania. Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny (Warpie).

[edytuj] Ludność

[edytuj] Zmiany demograficzne

(rok - liczba mieszkańców)

[edytuj] Struktura demograficzna

Dane z 31 grudnia 2008 (ludność wg faktycznego miejsca zamieszkania) (wg Banku Danych Regionalnych GUS)

wiek przedprodukcyjny: 9 068 (15,4 %)

wiek produkcyjny: 38 955 (66,3 %)

wiek poprodukcyjny: 10 724 (18,3 %)

ludność w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym: 50,8

Zgony: 730 (12,4 na 1000 ludności)

Wskaźnik feminizacji: 111,2

Dane z 31 grudnia 2007 (ludność wg faktycznego miejsca zamieszkania) (wg Banku Danych Regionalnych GUS)

Wskaźnik feminizacji: 111

Przyrost naturalny: - 237 os; - 4,0/1000 mieszkańców

Saldo migracji: + 193 os.

Gęstość zaludnienia: 1569 os./km²

Według danych z roku 2002 ⁶, średni dochód na mieszkańca wynosił 1663,93 zł.

[edytuj] Honorowi obywatele

Adam Śmigielski (2007) - biskup, ordynariusz sosnowiecki Janusz Gajos (2005) – aktor Bogusław Fornalczyk (2005) - mistrz Polski w kolarstwie Sławomir Pietras (2000) - dyrektor teatrów operowych i festiwali Jan Świderski (2000) – artysta plastyk Jean-Marie Lustiger (1997) – kardynał, arcybiskup metropolita Paryża [edytuj] Ludzie związani z Będzinem dr Adam Bilik (1899-1943) Paweł Bogocz Cwi Brandes (1917-1943) Samuel Cygler (1898-1943) Grzegorz Dolniak (ur. 1960) Jan Dorman (1912–1986) Jerzy Dworczyk (ur. 1955) Bogusław Fornalczyk (ur. 1937) Janusz Gajos (ur. 1939) bł. ks. Ludwik Gietyngier (1904-1941) Wojciech Grabowski (reżyser dokumentalista) Monika Jarosińska (ur. 1974) Roger Karwiński (ur. 1994) Wojciech Kalarus (ur. 1968) Grzegorz Kazibudzki (ur. 1982) Mikołaj Kornicz Siestrzeniec (zm. 1443) Tadeusz Kosibowicz (1893-1971) Fridrich Kuczyński (1914-1948) Rutka Laskier (1929-1943) kard. Jean-Marie Lustiger (1926-2007) Hanna Parysiewicz (1907-1968) Joshua Prawer (1917-1990) Sławomir Pietras (ur. 1943) Wacław Pilecki (1896-1956) Frumka Płotnicka (1914-1943) Józef Szyller (1900-1978) ks. Kazimierz Szwarlik (1925-2006) ks. bp Adam Śmigielski (1933-2008) Jan Świderski (malarz) (1913-2004) Dariusz Wiktorowicz (ur. 1965) Stanisław Wygodzki (1907-1992) sierż. Grzegorz Załoga (1980-2003) gen. Aleksander Zawadzki (1899-1964) ks. Wincenty Mieczysław Zawadzki (1894-1975) Józef Zbiróg (1930-2009) bp Antoni Jacek Zimniak (1878-1943) urodzeni w Będzinie: Samuel Cygler (3 listopada 1898) Aleksander Zawadzki (16 grudnia 1899, Ksawera) Hanna Parysiewicz (1 lipca 1907, Łagisza) Stanisław Wygodzki (13 stycznia 1907) Jan Świderski (malarz) (2 czerwca 1913, Grodziec) Joshua Prawer (22 listopada 1917) Józef Zbiróg (18 marca 1930) Grzegorz Dolniak (17 lutego 1960) Monika Jarosińska (28 maja 1974) Wojciech Kalarus (12 grudnia 1968) zmarli w Będzinie: Adam Bilik (12 czerwca 1943) Cwi Brandes (sierpień 1943) Frumka Płotnicka (3 sierpnia 1943) Jan Dorman (21 lutego 1986) Tadeusz Kosibowicz (6 lipca 1971) Grzegorz Załoga (10 sierpnia 2003) ks. Wincenty Mieczysław Zawadzki (1975) ks. Kazimierz Szwarlik (1 stycznia 2006) [edytuj] Religia [edytuj] Wyznawcy Wśród mieszkańców miasta daje się wyróżnić wyznawców: Kościoła ewangelicko-augsburskiego z parafią w Sosnowcu Pogoni Kościoła rzymskokatolickiego Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzi także Kościół Zielonoświątkowy, protestancka wspólnota o charakterze ewangelicznym (zbór przy ul. Sienkiewicza 31). W przeszłości istniała w Będzinie samodzielna Parafia Ewangelicko-Augsburska (jej krótka historia w haśle: Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sosnowcu). [edytuj] Parafie Według administracji Kościoła ewangelicko-augsburskiego Będzin należy do diecezji katowickiej. Według administracji Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej w Warszawie, Będzin posiada jedną parafię: Kościół Chrześcijański Nowe Pokolenie w Będzinie, ul. Potockiego 3 Według administracji Kościoła Rzymskokatolickiego Będzin, należący do diecezji sosnowieckiej, podzielony jest na 11 parafii: 9 w dekanacie Będzin - Przenajświętszej Trójcy: Trójcy Przenajświętszej (przed 1308) Niepokalanego Poczęcia NMP (Łagisza) (1924) Św. Barbary (Koszelew) (1 IX 1938-5 X 1987 i od 19 VI 1989) Św. Jana Chrzciciela (Małobądz/Śródmieście) (13 X 1957) Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny (Syberka) (1 IV 1981) (z Sanktuarium Polskiej Golgoty Wschodu) Św. Jadwigi Śląskiej (Gzichów - osiedle Zamkowe) (19 I 1985, wikariat terenowy 22 VIII 1983) Najświętszego Serca Pana Jezusa (Ksawera) (5 X 1987) Św. Alberta Chmielowskiego (Warpie) (12 XII 1987, wikariat terenowy 1983)) Św. Faustyny Kowalskiej (Górki Małobądzkie) (1 X 2005) oraz dwie (Grodziec) w dekanacie czeladzkim: Św. Katarzyny (przed 1326) (Grodziec) Bł. Honorata Koźmińskiego (Grodziec - os. Marii Konopnickiej, tzw. Pekin) (22 IV 1990, wikariat terenowy 19 IX 1989). [edytuj] Galeria [edytuj] Grafiki historyczne Zamek w Będzinie Zamek w Będzinie – widok od strony Czarnej Przemszy Widok na zamek w Będzinie i synagogę na pocz. XX w. Ulica Modrzejowska w Będzinie (w głębi kościół św. Trójcy, stan pocz. XX w.) Stary Rynek w Będzinie. Stan pocz. XX w. Nowy Rynek u zbiegu ulic Małachowskiego i Sączewskiego w Będzinie (stan okres międzywojenny) Ulica Małachowskiego (stan okres międzywojenny) Dworzec kolejowy Będzin Miasto (stan pocz. XX w.) Bed005 r.jpg Dworzec "Nowy" Będzin (stan pocz. XX w.) Cmentarz żydowski w Będzinie Macewa z cmentarza żydowskiego w Będzinie Przeprowadzka Żydów będzińskich do getta na Warpiu (1939) Getto żydowskie w Będzinie (stan okres II wojny światowej) Dom Handlowy w Będzinie przy ulicy Sączewskiego (obecnie Sąd Rejonowy, stan pocz. XX w.) Hotel "Bristol" przy ulicy Małachowskiego (stan pocz. XX w.) Browar Grodziec Cementownia Grodziec Zdj. z 1930 r. bramy głównej Cementowni KWK Grodziec KWK Grodziec [edytuj] Współczesność Zamek w Będzinie nocą Kościół św. Trójcy w Będzinie XIV-wieczne mury miejskie w Będzinie Sąd Powiatowy w Będzinie Cementownia Grodziec [edytuj] Zobacz też Portal: Małopolska Zmiany nazewnictwa będzińskich ulic Parafia Świętej Trójcy w Będzinie Parafia św. Alberta Chmielowskiego w Będzinie Nowy cmentarz żydowski w Będzinie Najstarsza Synagoga w Będzinie Stara Synagoga w Będzinie Synagoga w Będzinie Synagoga Mizrachi w Będzinie Synagoga Cukermana w Będzinie Ludność Będzina Portal:Małopolska [edytuj] Sąsiednie gminy Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Psary, Sosnowiec, Wojkowice, Siemianowice Śląskie. [edytuj] Bibliografia Będzin widok ogólny (stan pocz. XX w.) Włodzimierz Błaszczyk: "Będzin przez Wieki. Dzieje miasta i jego rozwoju urbanistyczno-przestrzennego od średniowiecza do połowy XX w. na podłożu osadnictwa w starożytności i wczesnym średniowieczu". Poznań 1982. Marian Kantor Mirski: "Królewskie miasto Będzin". Opracowanie i przypisy Jan Przemsza-Zieliński. Sosnowiec-Będzin 1996. Jan Przemsza-Zieliński: "Przesławne królewskie miasto Będzin i najbliższe okolice od Bobrownik do Żychcic.", Sosnowiec 1998. Jan Przemsza-Zieliński: "Historia Zagłębia Dąbrowskiego". Sosnowiec 1992-1994. Waldemar Baliński:"Kardynał J.M.Lustiger-będzińskie rodowody"Lubliniec 2000. Jarosław Krajniewski: "Będzińskie spacery", Będzin 1998. Jarosław Krajniewski: "Na tropach legendy. Szkice z dziejów Zagłębia", Będzin 2003. Jarosław Krajniewski: "Miasteczko Będzin", Będzin 2003. Jarosław Krajniewski: "Zamek", Będzin 2005. Jarosław Krajniewski: "Szwedzi w Będzinie", Będzin 2005. praca zbiorowa: "Będzin 1358-2008" tom I-III, Będzin 2008. Jarosław Krajniewski: "Będzin. Początki miasta.", Będzin 2008. [edytuj] Linki zewnętrzne Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons: Będzin Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons: 4. Festiwal Muzyki Celtyckiej "Zamek" w Będzinie Strona internetowa miasta Będzina Towarzystwo Przyjaciół Będzina O Będzinie w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Mapy: Autopilot • Google Maps • Targeo • Zumi Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi p • d • e Gminy górnicze Babice • Bestwina • Będzin • Bieruń • Bobrowniki • Boguszów-Gorce • Bojszowy • Brzeszcze • Bytom • Chełm Śląski • Chełmek • Chorzów • Cyców • Czechowice-Dziedzice • Czeladź • Czerwionka-Leszczyny • Dąbrowa Górnicza • Gaszowice • Gierałtowice • Gliwice • Goczałkowice-Zdrój • Godów • Gorzyce • Imielin • Jastrzębie-Zdrój • Jaworzno • Jejkowice • Katowice • Knurów • Kornowac • Lędziny • Libiąż • Lubomia • Ludwin • Lyski • Łaziska Górne • Marklowice • Miedźna • Mikołów • Mszana • Mysłowice • gm. miejska Nowa Ruda • gm. wiejska Nowa Ruda • Ornotowice • Orzesze • gm. wiejska Oświęcim • Pawłowice • Piekary Śląskie • Pilchowice • Psary • Pszczyna • Pszów • Puchaczów • Radlin • Radzionków • Ruda Śląska • Rybnik • Rydułtowy • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Sośnicowice • Suszec • Świerklany • Świętochłowice • Trzebinia • Tychy • Wałbrzych • Wodzisław Śląski • Wojkowice • Wyry • Zabrze • Zebrzydowice • Żory p • d • e Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia Silesia Członkowie Bytom • Chorzów • Dąbrowa Górnicza • Gliwice • Jaworzno • Katowice • Mysłowice • Piekary Śląskie • Ruda Śląska • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Świętochłowice • Tychy • Zabrze Przyszli członkowie Będzin • Czeladź • Knurów • Mikołów • Tarnowskie Góry p • d • e Powiat będziński Miasta Będzin • Czeladź • Siewierz • Sławków • Wojkowice Gminy miejskie Będzin • Czeladź • Sławków • Wojkowice Gminy miejsko-wiejskie Siewierz Gminy wiejskie Bobrowniki • Mierzęcice • Psary p • d • e Powiat będziński (1919-1975) Siedziba powiatu – Będzin Przynależność wojewódzka woj. kieleckie (II RP) (1919-39) • woj. kieleckie (1945) • woj. śląskie (1945-50) • woj. katowickie (1950-53) • woj. stalinogrodzkie (1953-56) • woj. katowickie (1956-75) Miasta Będzin (do 1948 →) • Czeladź (do 1951 →) • Dąbrowa Górnicza (do 1949 →) • Grodziec (od 1951) Kazimierz Górniczy (od 1967) • Klimontów (od 1967) • Łagisza (1969-72 →) • Porąbka (1967-72 →) • Sosnowiec (do 1928 →) • Strzemieszyce Wielkie (od 1954) • Wojkowice (od 1962) • Zagórze (od 1967) • Zawiercie (do 1926 →) • Ząbkowice (od 1962) Osiedla (1954-72) Gołonóg (1957-60) • Kazimierz (do 1966) • Klimontów (do 1966) • Maczki (od 1958) • Ostrowy Górnicze (1956-66) • Porąbka (1956-66) • Wojkowice Komorne (do 1962) • Zagórze (do 1966) • Ząbkowice (1956-62) Gminy wiejskie (1919-54 i 1973-75) Bobrowniki • Choroń (do 1925) • Gołonóg (1950-54) • Grodziec (do 1951) • Kazimierz (1950-54) • Koziegłowy (do 1926 →) • Koziegłówki (do 1926 →) • Kromołów (do 1926 →) • Łagisza (do 1954) • Łosień • Mierzęcice (do 1926 →) • Mrzygłód (do 1926 →) • Myszków (1924-26 →) • Niegowa (do 1926 →) • Niwka (do 1953) • Olkusko-Siewierska (do 1949) • Ożarowice (do 1949) • Pińczyce (do 1926 →) • Poraj (1925-26 →) • Poręba (do 1926 →) • Psary (od 1973) • Rokitno Szlacheckie (do 1926 →) • Rudnik-Wielki (do 1926 →) • Sączów (1950-54) • Siewierz (do 1926 →) • Strzemieszyce Wielkie (1950-54) • Włodowice (do 1926 →) • Wojkowice Kościelne (do 1949 i od 1973) • Zagórze (do 1954) • Ząbkowice (1950-54 i od 1973) • Żarki (do 1926 →) p • d • e Miasta województwa śląskiego Miasta powiatowe Będzin • Bielsko-Biała • Bieruń • Bytom • Cieszyn • Chorzów • Częstochowa • Dąbrowa Górnicza • Gliwice • Jastrzębie-Zdrój • Jaworzno • Katowice • Kłobuck • Lubliniec • Mikołów • Mysłowice • Myszków • Piekary Śląskie • Pszczyna • Racibórz • Ruda Śląska • Rybnik • Siemianowice Śląskie • Sosnowiec • Świętochłowice • Tarnowskie Góry • Tychy • Wodzisław Śląski • Zabrze • Zawiercie • Żory • Żywiec Miasta gminne Blachownia • Czechowice-Dziedzice • Czeladź • Czerwionka-Leszczyny • Imielin • Kalety • Kłobuck • Knurów • Koniecpol • Koziegłowy • Krzanowice • Krzepice • Kuźnia Raciborska • Lędziny • Łaziska Górne • Łazy• Miasteczko Śląskie • Ogrodzieniec • Orzesze • Pilica • Poręba • Pszów • Pyskowice • Radlin • Radzionków • Rydułtowy • Siewierz • Skoczów • Sławków • Sośnicowice • Strumień • Szczekociny • Szczyrk • Toszek • Ustroń •Wilamowice • Wisła • Wojkowice • Woźniki • Żarki