Błotniak stawowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Błotniak stawowy
Circus aeruginosus[1]
(Linneaus, 1758)
Samiec
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Rodzaj Circus
Gatunek błotniak stawowy
Synonimy
  • Falco aeruginosus Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • C. a. aeruginosus (Linnaeus, 1758)
  • C. a. harterti Zedlitz, 1914
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     gniazduje

     występuje przez cały rok

     zimuje

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Błotniak stawowy (Circus aeruginosus) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono dwa podgatunki C. aeruginosus[4][2]:

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje strefę umiarkowaną i subtropikalną - Europę poza Półwyspem Skandynawskim oraz środkową Azję. Najbardziej wysunięte lęgowiska znajdują się w północnej Afryce i na środkowym Wschodzie. Ptak wędrowny, północne populacje pokonują 5000 km. Przyloty od połowy marca i w kwietniu, a odloty od lipca do połowy października. Migracja nie charakteryzuje się wyraźną kulminacją. Populacja europejska zimuje w Afryce, a częściowo również na europejskich wybrzeżach Morza Śródziemnego.

Samica błotniaka stawowego
W Polsce nieliczny ptak lęgowy niżu, lokalnie średnio liczny występujący tu od marca do października. Wyraźnie liczniejszy jest na zachodzie i północnym wschodzie kraju[5]. Najbogatsze lęgowiska stwierdzono w Wielkopolsce, na Podlasiu, w okolicach Zalewu Szczecińskiego, na ziemi lubuskiej i na stawach w Dolinie Baryczy[6]. To jeden z najczęściej spotykanych ptaków szponiastych w kraju. Wyjątkowo spotyka się go również zimą[7]. Najczęściej widuje się go nad trzcinowiskami, jak co pewien czas zapada w gąszcz roślinności. Krajowa populacja błotniaka stawowego rośnie, choć zanika on na obszarach, gdzie niszczone są jego siedliska wykorzystywane na lęgowiska.

Dawniej w obrębie gatunku wyróżniano podgatunek C. aeruginosus spilonotus zamieszkujący wschodnią Azję, obecnie jest on uważany za osobny gatunekbłotniak wschodni (Circus spilonotus).

Choć łacińska nazwa rodzajowa Circus odnosi się do krążenia w powietrzu, to błotniaki nie mają tego w zwyczaju.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Największy i najcięższy błotniak. Długie skrzydła i ogon. Ten drugi jest wąski i lekko zaokrąglowy. Wyraźny dymorfizm płciowy. Samica nieco większa od samca, ciemnobrązowa o kremowożółtej wierzchu głowy (przypomina hełm), gardle i przednimi brzegami skrzydeł. Ma częściowo jasne nadgarstki i plamę na piersi. Samiec ma brązowy grzbiet, trójbarwny wierzch skrzydeł - są popielatoszare z czarnymi ostro odgraniczającymi się końcami oraz jasną częścią środkową (patrząc od góry wygląda jak jasna smuga) i niebieskawopopielaty ogon, żółtobiałą głowę i pierś. Spód jest rdzawobrązowy. Nogi żółte, wokół oczu wyraźna szlara. Młode przypominają ciemnobrązową samicę, jednak ich głowa jest ciemna, jedynie z małą żółtą plamką na potylicy.
Wielkością dorównuje myszołowowi, choć ma smuklejsze ciało, węższe skrzydła i dłuższy ogon.

Wymiary średnie[7][edytuj | edytuj kod]

długość ciała z dziobem i ogonem 
ok. 48–56 cm
rozpiętość skrzydeł 
100 - 130 cm
długość ogona 
samce 21 - 23,5 cm
samice 22,5 - 25 cm

Masa ciała[7][edytuj | edytuj kod]

samce 0,3 - 0,6 kg
samice 0,5 - 0,7 kg

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Poza okresem lęgowym błotniak prowadzi samotniczy tryb życia, choć jego noclegowiska mogą mieć charakter zbiorowy. W swobodnym, niskim i powolnym locie skrzydła ma uniesione do góry na kształt płytkiego V. Zwykle przelatuje do kilku metrów wysokości nad obszarami o niskiej roślinności - łąkami, pastwiskami i polami.

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie błotniakami są ptakami terenów otwartych. Zasiedla trzcinowiska wokół jezior i stawów rybnych, torfowiska z zaroślami wierzbowymi, oczka wodne wśród pól uprawnych, gęsto obrośnięte szuwarami tereny podmokłe, zbiorniki zaporowe, starorzecza, wiklinowe zarośla. Także glinianki i torfianki na otwartych przestrzeniach. Unika lasów. Ze względu na wzrost populacji zasiedla coraz mniej typowe siedliska, w tym mniej korzystne dla niego tereny rolnicze. Po okresie lęgowym żeruje nad ścierniskami i polami uprawnymi.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Samica wzbijająca się do lotu

Toki[edytuj | edytuj kod]

Gatunek monogamiczny, gniazdujący głównie w rozproszeniu. Pomimo to samce mogą niekiedy kojarzyć się z dwoma samicami. Dodatkowo jeśli dany obszar obfituje w pożywienia ptak gniazduje czasem tworząc luźne skupiska. W takim wypadku dana para broni jedynie najbliższych okolic swojej konstrukcji lęgowej przed innymi osobnikami tego samego gatunku.
W locie tokowym samiec często przekazuje pokarm samicy w powietrzu. Pełni on rolę prezentu.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W gęstych trzcinach ponad lustrem wody, ale też w turzycowiskach czy na ziemi twory płytką platformę z patyków, skrzypu i łodyg roślin wodnych, głównie z trzcin i tataraku. Od kilku dziesięcioleci coraz częściej lęgnie się na polach zbóż, rzepaku i na łąkach. Konstrukcja ma metr średnicy i 50 cm wysokości. Czasem unosi się na pływającej roślinności.

Błotniak jest jedynym ptakiem drapieżnym zakładającym gniazda w trzcinach.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Wyprowadza jeden lęg w roku, składając w maju lub czerwcu 3 do 6 białawych lub niebieskawych jaj.

Wysiadywanie i pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres 31–36 dni wyłącznie przez samicę. Samiec w tym czasie przynosi jej pokarm. W okresie lęgowym błotniaki polują głównie na młode ptaki, pisklęta i jaja. Oboje partnerów zajmuje się karmieniem. Potomstwo reaguje w zaskoczeniu na drapieżnika. Próbuje przestraszyć go położeniem się na plecach i wymachiwaniem szponami. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po około 35–40 dniach, kiedy stają się lotne, a po ok. 3 tygodniach od tego momentu są w pełni samodzielne (w tym czasie samica je jeszcze dokarmia). Większość ptaków za zimowiska udaje się do Europy Południowej i Afryki Zachodniej.

Przekazywanie przez samca pokarmu samicy jest widowiskowym pokazem. Do lęgowego partnera trzymającego w dziobie zdobycz, przeważnie drobnego gryzonia, dolatuje partnerka i razem wykonują popisy akrobatyczne. Dodatkowo w locie pokazowym pojawiają się przewroty, spadania i zawroty. Po pewnym czasie samica odbiera w końcu zdobycz i leci z nią do młodych, podczas gdy ich ojciec wraca na polowanie[6].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Samica błotniaka stawowego w locie

Drobne ssaki, głównie gryzonie jak piżmaki, ptaki (młode i dorosłe), płazy, w tym żaby, ryby i owady, a także jaja i pisklęta innych ptaków. Poluje nad polami, wydmami i łąkami, posługując się słuchem, podobnie jak sowy. Zdarza mu się też karmić padliną, np. martwymi wężami i ptakami. Ze względu na zbyt dużą powolność i lekkość nie łapie ptactwa domowego.

Poluje wypatrując ofiary w locie patrolowym szybując i krążąc na dużych powierzchniowo obszarach. Często zawisa przy tym w powietrzu. W wykrywaniu zwierzyny posługuje się słuchem, podobnie jak sowy. Na ofiarę spada z kilku metrów wysokości, chwyta ją szponami. Żeruje nie tylko nad wodami i przy pasach trzcin, gdzie gniazduje, ale też na łąkach i polach uprawnych. Ofiary małe i średniej wielkości chwyta na ziemi, ptaki wodne do rozmiarów kokoszki i łyski na wodzie i w trzcinach. Preferuje siedzące na jajach samice kaczek, kulików i perkozów. Rzadko łapie zdobycz w powietrzu i nie ściga ptaków w locie. Poza tym zdarza mu się wypatrywać zwierzyny siedząc na wysokich, widocznych dobrze obiektach.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Objęty ochroną gatunkową ścisłą. Wymaga ochrony czynnej[8]. Zagraża mu pozbawianie go miejsc do gniazdowania i żerowania przez:

  • wykaszanie i wypalanie (likwidacja) szuwarów na stawach i innych zbiornikach wodnych;
  • osuszanie niewielkich mokradeł;
  • regulowanie małych cieków wodnych[9].

Natomiast ujednolicanie wiejskiego krajobrazu, intensyfikacja upraw niekorzystnie wpływają na populacje ofiar błotniaka, zuboża ich skład i zmniejsza liczebność. Poza tym wspomnieć należy o prześladowaniach błotniaków przez ludzi uważających je za szkodliwe jastrzębie. To powód przez który od wieków na wsi je tępiono i odławiano w różnego typu pułapki.

Przypisy

  1. Circus aeruginosus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Western Marsh-harrier (Circus aeruginosus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 9 stycznia 2011].
  3. Circus aeruginosus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Frank Gill, Minturn Wright, David Donsker: Family Accipitridae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.1. [dostęp 2012-08-11].
  5. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 215. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km2, a średnio liczny – 10–100 par na 100 km2.
  6. 6,0 6,1 Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  7. 7,0 7,1 7,2 Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011.
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237)
  9. Ptaki Polski (ang.). [dostęp 7 sierpnia 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]