Bańska Bystrzyca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bańska Bystrzyca
Rynek
Rynek
Herb
Herb Bańskiej Bystrzycy
Państwo  Słowacja
Kraj Banskobystricky vlajka.svg bańskobystrzycki
Powiat Bańska Bystrzyca
Data założenia 1255
Burmistrz Peter Gogola
Powierzchnia 103,37 km²
Wysokość 362 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

79 948
773,4 os./km²
Nr kierunkowy +421-48
Kod pocztowy 974 01
Tablice rejestracyjne BB
Podział miasta 18 dzielnic
Położenie na mapie kraju bańskobystrzyckiego
Mapa lokalizacyjna kraju bańskobystrzyckiego
Bańska Bystrzyca
Bańska Bystrzyca
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Bańska Bystrzyca
Bańska Bystrzyca
Ziemia 48°44′10″N 19°08′46″E/48,736111 19,146111Na mapach: 48°44′10″N 19°08′46″E/48,736111 19,146111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Banska Bystrica from Urpin.jpg
Rynek
Jedna z głównych ulic na starym mieście

Bańska Bystrzyca (słow. Banská Bystrica, węg. Besztercebánya, niem. Neusohl, łac. Neosolium) – miasto w środkowej Słowacji, w tradycyjnym regionie Horehronie. Ośrodek administracyjny kraju bańskobystrzyckiego i powiatu Banská Bystrica.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Bańska Bystrzyca leży na wysokości 350 m n.p.m. nad górnym Hronem, w Kotlinie Bańskobystrzyckiej, otoczona przez Góry Krzemnickie od zachodu, Wielką Fatrę i Niżne Tatry od północy oraz Rudawy Weporskie i Poľanę od wschodu. Liczba mieszkańców miasta wynosi 80 745 osób [31 XII 2005], powierzchnia miasta – 103,5 km². Współrzędne geograficzne 48°43′57″N, 19°08′57″E.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Miasto dzieli się na dzielnice:

  1. Banská Bystrica,
  2. Fončorda (węg. Foncsorda),
  3. Iliaš (węg. Illésfalva), przyłączona w 1966,
  4. Jakub (niem. Sankt Jakob, węg. Szentjakabfalva),
  5. Kostiviarska (niem. Kostführersdorf, węg. Kisélesd),
  6. Kráľová (niem. Königsdorf, węg. Garamkirályfalva), przyłączona w 1966,
  7. Kremnička (węg. Keremcse),
  8. Kynceľová (węg. Göncölfalva),
  9. Majer (niem. Mayersdorf, węg. Majorfalva), przyłączona w 1966,
  10. Podlavice (niem. Podlawitz, węg. Pallós), przyłączona w 1966,
  11. Radvaň (niem. Burgstädtl/Radwan, węg. Radvány), przyłączona w 1966,
  12. Rakytovce (niem. Hansdorf?, węg. Rakolc),
  13. Rudlová (niem. Rudolphsdorf, węg. Rudló), przyłączona w 1966,
  14. Sásová (niem. Sachsendorf, węg. Zólyomszászfalu), przyłączona w 1966,
  15. Senica (niem. Senitz, węg. Szénás),
  16. Skubín (węg. Szakbény), przyłączona w 1966,
  17. Šalková (niem. Schalksdorf, węg. Garamsálfalva),
  18. Uľanka (niem. Ulmannsdorf, węg. Olmányfalva), przyłączona w 1979.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Przez Bańską Bystrzycę przebiega droga krajowa nr 66 z Brezna do Zwolenia. Łączy się z nią droga krajowa nr 59 z Rużomberku. W mieście kończy się biegnąca z południa droga ekspresowa R1. Z północy na południe przebiega przez Bańską Bystrzycę międzynarodowa trasa E77. Zbiegają się tu na stacji kolejowej Banská Bystrica linie kolejowe z Turčianskich Teplic, Brezna i Zwolenia. 18 km na południe od Bańskiej Bystrzycy w miasteczku Sliač znajduje się duże lotnisko.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Osadnictwo w okolicach Bańskiej Bystrzycy datuje się jeszcze z epoki kamienia i trwa w epoce brązu oraz w czasach celtyckich. Początki dziejów miasta związane są z obfitymi niegdyś złożami surowców mineralnych, występujących w okolicy: złota, srebra, rudy żelaza, a przede wszystkim miedzi. Na stanowisku archeologicznym Špania Dolina znaleziono narzędzia górnicze z XX-XVII wieku p.n.e.

Osada Bańska Bystrzyca została założona przez Słowian – prawdopodobnie przez przodków dzisiejszych Słowaków – w XII w. Już wtedy do miasta ściągali liczni niemieccy górnicy i rzemieślnicy. Po niszczycielskim najeździe tatarskim z 1241 r. król Węgier Bela IV już w następnych latach osobiście zapraszał do częściowo wyludnionych osad nowych przybyszów z krajów niemieckojęzycznych. To na ich prośbę Bela IV nadał osadzie w 1255 r. prawa miejskie. Chociaż zachował się dokument, którym król nadaje miastu liczne przywileje, spisany ręką nadwornego wicekanclerza, magistra Smaragda, jednak nie jest on dokładnie datowany. Przeważa pogląd, że miasto otrzymało swe prawa przed 14 października 1255 r., jednak możliwa jest również każda data do 31 grudnia tego roku[1]. Bańska Bystrzyca stała się 13 w kolejności miejscowością na terenie dzisiejszej Słowacji, która uzyskała królewskie prawa miejskie (przed nią były: Trnawa, Zwoleń, Krupina, Stary Tekov, Spiskie Włochy, Jasov, Kríž (dzisiejszy Żar nad Hronem), Nitra, Koszyce, Babiná, Dobrá Niva i Bańska Szczawnica).

Najważniejszym z przywilejów było prawo wydobywania złota, srebra i innych metali w całym komitacie zwoleńskim, który obejmował wówczas również tereny dzisiejszego Turca, Liptowa i Orawy. Najbardziej znanymi rodzinami mieszczańskimi w XIII i XIV wieku byli Jungowie, Königsbergowie i Petermanowie, którzy przybyli z Saksonii. Im zawdzięcza miasto swoje pierwsze domy, warsztaty rzemieślnicze, drogi oraz najstarszy, romański kościół Najświętszej Marii Panny, usytuowany w centrum[2]. Miasto stało się ośrodkiem górnictwa, chociaż prace wydobywcze w jego bezpośrednim sąsiedztwie trwały krótko i szybko wygasły. Głównymi ośrodkami wydobycia miedzi były niedalekie Staré Hory, Špania Dolina oraz Ľubietová. Początkowo wydobywano złoto i srebro, od połowy XIV wieku głównie miedź, a także rtęć i ołów. Poza górnictwem kwitły rzemiosło i handel. W późnym średniowieczu miedziana Bańska Bystrzyca była uważana za trzecie co do bogactwa miasto środkowej Słowacji, po złotej Kremnicy i srebrnej Bańskiej Szczawnicy. W XV wieku doszło do słowakizacji ludności górniczej, która dotychczas była czysto niemiecka.

W 1495 w Bańskiej Bystrzycy augsburski bankier Jakub Fugger, zwany „Bogatym” i pochodzący ze Spisza obywatel Krakowa Jan Thurzo założyli spółkę handlową Ungarischer Handel, która błyskawicznie osiągnęła ogromne obroty w handlu miedzią, stając się jednym z największych przedsiębiorstw handlowych w ówczesnym świecie. Wyczerpanie najlepszych rud miedzi oraz zalewanie szybów przez wody podskórne doprowadziły jednak do stagnacji, a następnie do kryzysu wydobycia. W 1589, pod groźbą najazdów tureckich, miasto otoczono kamiennymi murami obronnymi. Bańska Bystrzyca nie została jednak bezpośrednio zaatakowana przez Turków. Została natomiast spalona w 1605 r. przez antyhabsburskich powstańców Stefana Bocskaya. Luterańskie wówczas miasto prowadziło walkę jednocześnie z katolickimi Habsburgami, Turkami i węgierską magnaterią. W sierpniu 1620 r. w Bańskiej Bystrzycy obradował węgierski sejm, na którym we wtorek, 25 tego miesiąca, królem Węgier wybrano protestanckiego księcia Siedmiogrodu Gábora Bethlena. Ten jednak nie zdecydował się ostatecznie na koronację, chociaż (jak chce tradycja) węgierska koronę miał ze sobą[3].

W XVIII wieku ubogie już złoża miedzi sprawiły że większe przedsięwzięcia manufakturowe stały się nieopłacalne, co jednocześnie wymusiło reorientację miejskiej gospodarki. Najpierw zaczęto eksploatację rud żelaza, jednak również te kopalnie zamknięto w 1788 r. Rozpoczęto eksploatację drewna, wyrób papieru i płótna. W 1725 r. powstała pierwsza manufaktura płóciennicza, w ślad za nią otwierano kolejne. Po wielkim pożarze w 1761 r. odbudowano miasto w stylu barokowym. W 1776 r. Bańska Bystrzyca stała się siedzibą rzymskokatolickiego biskupstwa, a pod koniec XVIII wieku – władz komitatu Zólyom (Zwoleń). W czasach rewolucji przemysłowej w mieście rozwinęły się również inne gałęzie przemysłu i gospodarki. W 1830 r. powstała pierwsza nowoczesna fabryka (cukrownia), w 1845 – pierwsza kasa oszczędności. W 1873 r. otwarto linię kolejową do Zwolenia, a w 1884 – do Podbrezowej (w kierunku Brezna). Ostatecznie w Bańskiej Bystrzycy rozwinął się przede wszystkim przemysł drzewny i włókienniczy. W XIX wieku miasto było jednym z ośrodków narodowego słowackiego życia gospodarczego. W 1910 r. liczyło 10,8 tys. mieszkańców, z czego 5,3 tys. Węgrów, 4,4 tys. Słowaków i 0,9 tys. Niemców.

W okresie międzywojennym Bańska Bystrzyca została mocno dotknięta przez wielki kryzys gospodarczy. Pod koniec II wojny światowe, 29 sierpnia 1944 r., w Bańskiej Bystrzycy rozpoczęło się Słowackie Powstanie Narodowe. Po wojnie miasto przeszło gwałtowną industrializację – powstały zakłady energetyczne Energetik, elektrotechniczne Tesla, drzewiarskie Smrečina, huty żelaza Závody SNP i wiele innych. W 1966 r. poszerzono granice miasta poprzez przyłączenie okolicznych wsi. Dla upamiętnienia wydarzeń związanych z walką Słowaków podczas Słowackiego Powstania Narodowego wzniesiono w Bańskiej Bystrzycy Pomnik-Muzeum Słowackiego Powstania Narodowego, którego oryginalna bryła jest ważnym elementem architektonicznej panoramy miasta[4].

Dziś Bańska Bystrzyca jest nowoczesnym ośrodkiem miejskim środkowej Słowacji, w którym obok przemysłu dynamicznie rozwijają się handel i usługi. Jest również ważnym ośrodkiem kulturalnym i oświatowym. Od 1990 działa tu Uniwersytet Macieja Bela.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół katedralny pw. św. Franciszka Ksawerego

W Bańskiej Bystrzycy działa muzeum Słowackiego Powstania Narodowego z dużą kolekcją militariów, eksponowaną pod gołym niebem.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Postacie związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

  • Matej Bel (1684-1749) – słowacki kaznodzieja ewangelicki, polihistor, pedagog i encyklopedysta, prekursor słowackiego oświecenia;
  • Paľo Bielik (1910-1983) – słowacki aktor, scenarzysta i reżyser filmowy;
  • Ján Cikker (1911-1989) – słowacki kompozytor;
  • Jozef Dekret-Matejovie (1774 – 1841) słowacki leśnik, pionier nowoczesnej gospodarki leśnej na terenie ówczesnych Węgier.
  • Eva Fislová (ur. 1981) - słowacka tenisistka
  • Marek Hamsik (ur. 1987) – słowacki piłkarz.
  • Stefan Jung (ur. ok. 1409 zm. przed 1470) – burmistrz w latach 1450-1454, sędzia i przedsiębiorca;
  • Károly Kaán (1867-1940) – węgierski leśnik i pionier ochrony przyrody;
  • Anastazja Kuzmina (ur. 1984) – złota i srebrna medalistka olimpijska w biathlonie
  • Ján Langoš (1946-2006) – słowacki polityk;
  • Barbara Nedeljakova (ur. 1979) – słowacka aktorka, znana m.in. z filmu Hostel;
  • Alena Procházková (ur. 1984) – słowacka biegaczka narciarska;
  • Chantal Škamlová (ur. 1993) - słowacka tenisistka
  • Jozef Gregor Tajovský (1874-1940) – słowacki pisarz, poeta i dramaturg;
  • Karol Zechenter (1824-1908) – słowacki pisarz i publicysta;


Przypisy

  1. Baláž Ján: 750. výročie udelenia (...). Król Bela IV wstąpił na tron 14 października 1235 r. Dokument zawiera zapis, iż został sporządzony w dwudziestym roku panowania króla, co sugerowałoby, iż powstał przed 14 października. Jednak analiza pozostałych zachowanych pism z kancelarii królewskiej pokazuje, że wszystkie (z wyjątkiem jednego) dokumenty powstałe po 14 października, a przed 31 grudnia 1235 r. podają XX zamiast XXI roku panowania. Stąd możliwość, iż dokument dla Bańskiej Bystrzycy mógł powstać również w okresie między 14 października a 31 grudnia.
  2. Maciej Pinkwart „Północna Słowacja – przewodnik krajoznawczy dla zmotoryzowanych”.
  3. Jurkovič E.: Gabriel Betlen a banskobystrický... Przebieg uroczystości znamy z zapisków Jana Bocatiusa, nadwornego historyka Bethlena oraz z dziennika Abrahama Dohny, przedstawiciela księstw śląskich.
  4. Gocłowski Andrzej: Bańska Bystrzyca, w: „Poznaj Świat” nr 1 (290), Rok XXV, styczeń 1977, s. 9-11.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Baláž Ján: 750. vẏročie udelenia mastských privilégií Banskej Bystrici, w: „Bystrický Permon”, R. III, číslo 1., Február 2005, s. 1-2.
  • Jurkovič Emil: Gabriel Betlen a banskobystrický krajinský snem, w: „Bystrický Permon”, R. V, číslo 3., Október 2007, s. 6-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]