Babilońska mapa świata
| Babilońska mapa świata |
|---|
 |
| gliniana tabliczka z Babilońską mapą świata; zbiory British Museum (BM 92687) |
Babilońska mapa świata[1] – schematyczna mapa znanego Babilończykom świata widniejąca na pochodzącej z Mezopotamii glinianej tabliczce, przechowywanej obecnie w zbiorach British Museum (BM 92687)[2].
Spis treści |
Tabliczka [edytuj]
Częściowo uszkodzona tabliczka ma wymiary 12,2 × 8,2 cm[2]. Umieszczone na niej dwa teksty i objaśnienia na mapie zapisane są pismem klinowym w języku akadyjskim. Mapa zajmuje większą część strony przedniej. Nad nią znajduje się pierwszy z tekstów. Drugi tekst pokrywa całą tylną stronę tabliczki.
Tabliczka datowana jest na VII-V wiek p.n.e.[2], aczkolwiek najprawdopodobniej jest kopią starszej tabliczki, pochodzącej z VIII-VII wieku p.n.e., gdyż na ten okres datowane jest powstanie mapy[3]. Jako miejsce znalezienia tabliczki podawane jest najczęściej miasto Sippar[4][2]. Widniejąca na niej mapa i towarzyszące jej teksty opublikowane zostały po raz pierwszy w 1889 roku przez F.E. Peisera[5]
Mapa [edytuj]
Mapa zajmuje środkową i dolną część przedniej strony tabliczki. Ma ona formę dwóch koncentrycznych okręgów z ośmioma (pięć zachowanych) trójkątami wychodzącymi z okręgu zewnętrznego. W kręgu wewnętrznym znajduje się "kontynent" z zaznaczonymi miastami, krainami, górami, bagnami i kanałami. "Kontynent" z północy na południe przecina duża rzeka (dwie równoległe linie) identyfikowana z Eufratem[6] Cały "kontynent" otacza dokoła "morze" (akad. marratu), zajmujące na mapie przestrzeń pomiędzy wewnętrznym a zewnętrznym okręgiem. Poza okręgiem zewnętrznym, oznaczone w formie wychodzących z niego trójktów, znajdują się "wyspy" (akad. nagû), będące najprawdopodobniej legendarnymi, odległymi krainami.
| "Legenda" do mapy | ||
|---|---|---|
 |
Tłumaczenie objaśnień znajdujących się na mapie[7] (słowa w nawiasach zapisane kursywą są w języku akadyjskim, a te zapisane zwykłą czcionką w języku sumeryjskim) |
|
|
||
Powstanie mapy datowane jest na VIII-VII wiek p.n.e.[4]. Nie mogła ona powstać przed IX wiekiem p.n.e., gdyż autor jej podaje nazwę aramejskiego plemienia Bit-Jakini, które zaczyna pojawiać się w tekstach od tego właśnie wieku[4]. Dodatkowo nie nazywa on "morza" tradycyjnym akadyjskim słowem tâmtu, lecz zapożyczonym z języka aramejskiego słowem marratu, którego użycie poświadczone jest po raz pierwszy w inskrypcjach asyryjskiego króla Salmanasara III (858-824 p.n.e.)[4]. Z drugiej strony mapa nie mogła powstać później niż w VII wieku p.n.e., gdyż zaznaczone na niej zostały państwa Asyria i Urartu, których upadek nastąpił w końcu VII wieku p.n.e.
Mapa oryginalnie powstała najprawdopodobniej w Babilonii, gdyż centralne miejsce zajmuje na niej rzeka Eufrat i położone nad nią miasto Babilon (13). Nie była to raczej Asyria (4), którą zaznaczono w formie niewielkiego owalu na skraju mapy.
Tekst na przedniej stronie tabliczki [edytuj]
Na przedniej stronie tabliczki, w jej górnej części ponad mapą, znajduje się tekst w języku akadyjskim. Jest on mocno uszkodzony (szczególnie jego początek), ale zachowane fragmenty zdają się wskazywać, iż wymieniał on mityczne stworzenia (np. ptaka Anzu, węża-smoka czy człowieka-skorpiona), egzotyczne zwierzęta (np. gazele, małpy czy kameleony) i legendarne postacie (np. Utnapisztima czy Sargona), które – jak się wydaje – zamieszkiwać miały pokazane na mapie odległe i nieznane "wyspy"[2]. Zdaniem niektórych uczonych tekst ten, w przeciwieństwie do tekstu na tylnej stronie tabliczki, nie towarzyszył pierwotnie mapie, lecz dodany został później, gdyż brak jest w nim bezpośredniego odniesienia do "wysp", a "morze" nazywane jest tâmtu, a nie marratu[4]. Sam autor tabliczki też zaznacza w kolofonie na końcu tekstu drugiego, iż znajdujące się na niej teksty i mapę "razem zebrał".
| Transliteracja tekstu klinowego | Tłumaczenie treści |
|---|---|
|
|
Tekst na tylnej stronie tabliczki [edytuj]
Tekst ten zajmuje całą tylną stronę tabliczki. Jest bardzo uszkodzony i miejscami trudny do zrozumienia. Jego treść wydaje się być opisem "wysp" ukazanych na mapie. Określenie "wysp" akadyjskim słowem nagû i wzmianki o odległości do nich mierzonej w "milach" (bēru) wyraźnie nawiązują do objaśnień na mapie, wskazując, że tekst ten powstać musiał razem z nią i miał jej towarzyszyć[3]. Wymienienie w tekście 8 "wysp" wskazuje, że na mapie pierwotnie znajdować się ich musiało również osiem.
| Transliteracja tekstu klinowego | Tłumaczenie treści |
|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Przypisy
- ↑ W literaturze fachowej dotyczącej starożytnego Bliskiego Wschodu stosowana jest też nazwa "Mappa Mundi"; W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 20.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Map of the World – opis zabytku na oficjalnej stronie British Museum (ang.). www.britishmuseum.org. [dostęp 2011-11-11].
- ↑ 3,0 3,1 W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 25.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 26.
- ↑ W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 20.
- ↑ Dwie równoległe linie przecinają prostokąt (13) oznaczony jako Babilon. W I tys. p.n.e. Eufrat przepływał przez środek Babilonu; W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 27.
- ↑ Na podstawie: W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 20-22.
- ↑ "Mila" lub "podwójna godzina (marszu)" (akadyjskie bēru, sumeryjskie danna) jest asyryjsko-babilońską miarą długości, równą ok. 10,8 km; M. Stępień, Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 2000, s. 171.
- ↑ 9,0 9,1 Na podstawie: W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 22-23.
- ↑ Utnapisztim jest jednym z bohaterów akadyjskiego Eposu o Gilgameszu. Dzięki pomocy boga Enkiego udało mu się przetrwać potop, a następnie umieszczony został przez bogów w odległej krainie u "ujścia rzek"; M.G. Kovacs, The Epic of Gilgamesh, Stanford University Press, Stanford 1989, s. 103.
- ↑ "Sargon i Nur-Adad, król Puruszhandy" są bohaterami akadyjskiego eposu šar tamhāri ("Król walki"), opowiadającego o wyprawie Sargona Wielkiego do odległego, anatolijskiego miasta Puruszhanda, rządzonego przez króla Nur-Adada; P. Puchta, šar-tamhāri, w: O. Drewnowska-Rymarz i inni, Mity akadyjskie, seria Antologia literatury mezopotamskiej, Wydawnictwo AGADE, Warszawa 2000, s. 160-164.
- ↑ Akadyjskie słowo parsiktu (sumeryjskie bariga) oznacza miarę pojemności równą ok. 60 litrom; może też oznaczać naczynie o takiej właśnie pojemności; M. Stępień, Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 2000, s. 172.
- ↑ "Palec" (akadyjskie ubãnu, sumeryjskie šu.si) jest miarą długości równą ok. 1,66 cm; M. Stępień, Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 2000, s. 171.
- ↑ 1 UŠ jest miarą długości równą 720 "łokciom" (ok. 360 m); akadyjskie ṣuppan jest liczbą podwójną od ṣuppu, miary długości równej 60 "łokciom" (ok. 30 m); 1 UŠ i 2 ṣuppu dają więc w sumie 840 "łokci" czyli ok. 420 m; M. Stępień, Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 2000, s. 171.
- ↑ "Lina" (akadyjskie aślu, sumeryjskie eše2) jest miarą długości równą ok. 60 m; M. Stępień, Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 2000, s. 171.
- ↑ Na podstawie: W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 23-24.
- ↑ Na podstawie: W. Horowitz, Mesopotamian..., s. 24-25.
Bibliografia [edytuj]
- W. Horowitz, Mesopotamian Cosmic Geography, Eisenbrauns, Winona Lake 1998.
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Map of the World – opis zabytku na oficjalnej stronie British Museum (ang.). www.britishmuseum.org. [dostęp 2011-11-11].
- The Babylonian "map of the world" (BM 92687) (ang.). www.ancient-wisdom.co.uk. [dostęp 2011-08-23].
