Baligród

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Baligród
Herb
Herb Baligrodu
Baligród
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat leski
Gmina Baligród
Liczba ludności (2004) 1468
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-606
Tablice rejestracyjne RLS
SIMC 0344403
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Baligród
Baligród
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Baligród
Baligród
Ziemia 49°20′14″N 22°17′09″E/49,337222 22,285833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości
Czołg T-34 w centrum Baligrodu
Baligród. Nazwiska Polaków pomordowanych przez UPA
Cmentarz żydowski w Baligrodzie

Baligródwieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie leskim, w gminie Baligród (od 1 stycznia 1999 r. do 1 stycznia 2002 r. w powiecie bieszczadzkim), leży w dolinie rzeki Hoczewki. Miejscowość jest siedzibą gminy Baligród oraz rzymskokatolickiej parafii Niepokalanego Poczęcia NMP, należącej do dekanatu Lesko w archidiecezji przemyskiej. Przez wieś przebiega droga wojewódzka 893.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Osada wzmiankowana w 1615 jako wieś, powstała przypuszczalnie w początkach XVII w. u podnóża zamku w Stężnicy, będącego własnością Mikołaja lub Piotra herbu Gozdawa, syna Matjasza III, albo jego ojca Matjasza Bala z Hoczwi. Balowie wznieśli w tym miejscu zamek oraz kaplicę ok. 1510. W 1511 Piotr Herburt, dziadek poety Mikołaja Reja, przeprowadził rozgraniczenie dóbr pomiędzy swoją wsią Mchawą a Stężnicą, należącą do Mikołaja Bala. W miejscu rozgraniczenia powstała na nowo wieś i miasto Baligród.

W 1634 r. król Władysława IV wydał dokument, potwierdzający, że miasto - założone na prawie magdeburskim - dysponowało prawem składu wina oraz mogło urządzać dwa jarmarki rocznie. Baligród pozostawał we władaniu rodu Balów do 1770 r. Położony przy uczęszczanym trakcie handlowym na Węgry, posiadał dobre warunki rozwoju, słynął z wielkich targów, później podupadł i jeszcze przed 1915 r. utracił prawa miejskie.

Mieszkańcy miasta aktywnie zasilali powstanie styczniowe w 1863. Np. Jan Feliks Biliński (ur. w 1851 r.) w wieku 12 lat został jednym z najmłodszych powstańców styczniowych, Ludwik Riedl jako uczestnik powstania styczniowego z 1863 r., pojmany przez Rosjan, został zesłany na Syberię.

Z biegiem czasu coraz znaczniejszy odsetek ludności miasta stanowili Żydzi. Pierwszych żydowskich mieszkańców w Baligrodzie odnotowano w 1604 r. W 1765 r. w Baligrodzie mieszkało 144 Żydów. W 1870 miejscowa gmina żydowska usamodzielniła się (wcześniej żydowscy mieszkańcy Baligrodu byli członkami gminy w Lesku). Według spisu z 1921, miejscowość miała 179 domów i 1260 mieszkańców (w tym 515 religii mojżeszowej, a 281 greckokatolickiej). Żydzi zdominowali w tym okresie życie gospodarcze osady. W 1939 r. było ich 990, co stanowiło 41,8% ogółu mieszkańców[1].

Baligród był siedzibą dekanatu greckokatolickiego, który obejmował kilkanaście parafii i istniał do akcji wysiedleń w 1947.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas działań wojennych w Karpatach w latach 1914-1915 trwały w okolicy długotrwałe boje między wojskami rosyjskimi a austro-węgierskimi o przełęcze: Użocką i Łupkowską. Szczególnie ciężkie walki pod Baligrodem miały miejsce w marcu 1915. Podczas nich miasteczko doznało poważnych zniszczeń. Od listopada 1918 r. do stycznia 1919 r. obejmowała je tzw. Republika Komańczańska.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 r. miejscowość została zajęta bez walki przez oddziały niemieckie i słowackie. W niemieckiej administracji okupacyjnej większość stanowisk zajmowali Ukraińcy, a ludność polska była szykanowana. Jesienią 1942 r. Niemcy dokonali zagłady miejscowych Żydów, wywożąc i mordując w Zasławiu koło Sanoka 880 osób.

Istniał tu ruch konspiracyjny; działała Placówka AK Baligród nr VII, której dowódcą od maja 1943 r. do 1944 r. był Jan Marciak ps. „Dąb”.

30 lipca[2] 1944 r. oddział UPA zamordował w lesie pod Baligrodem 11 mieszkańców Średniej Wsi[3]. 6 sierpnia 1944 r. miasteczko zostało napadnięte przez sotnię UPA "Burłaki"; zamordowano 42 Polaków, w tym dziewięćdziesięcioletnich starców, spalono część zabudowań.

 Osobny artykuł: Zbrodnia w Baligrodzie.

W toku działań wojennych i późniejszych walk z UPA Baligród został w części zniszczony oraz doznał poważnych strat ludnościowych. Przez stacjonujących tu żołnierzy zwane było Diabligrodem, gdyż w czasie okupacji Niemcy wybrukowali część tutejszego rynku kamieniami z cmentarza żydowskiego.

28 marca 1947 w pobliżu, przy drodze do Cisnej pod Jabłonkami, zginął generał Karol Świerczewski.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Dopiero w kilkanaście lat po wojnie miasteczko zaczęło się odbudowywać. Jeszcze w 1961 r. miejscowość miała zaledwie 987 mieszkańców.

Obecnie stanowi rozwinięty ośrodek usługowo-gospodarczy dla okolicy. O dawnym miejskim charakterze świadczy zachowany układ urbanistyczny z obszernym prostokątnym rynkiem. Stoi na nim czołg typu T-34, który nie ma nic wspólnego z Bieszczadami, ale zastąpił umieszczony tu wcześniej czołg T-70 biorący udział w walkach z UPA. Baligrodzki T-70 był ostatnim zachowanym czołgiem tego typu w Polsce. W 1975 r. został, z inicjatywy oficerów z Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Pancernych w Poznaniu, przetransportowany do Poznania, gdzie został wyremontowany i przekazany do Muzeum Broni Pancernej Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W marcu 2008 r. za kwotę 250 tys. zł rozpoczęła się rewitalizacja rynku zwanego w Baligrodzie "Plantami". Z funduszy unijnych wykonano nową nawierzchnia rynku, oświetlenie, ławki, drogi oraz monitoring. W 2012 otwarto nową szkołę.

Związani z Baligrodem[edytuj | edytuj kod]

Zabytki i pamiątki historyczne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. ; zobacz stronę Żydowskiego Instytutu Historycznego poświęconą Baligrodowi http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/gminy/miasto/843.html
  2. Stanisław Żurek, Banderowska legenda o Baligrodzie
  3. Grzegorz Motyka, W kręgu Łun Bieszczadów, str. 55

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Żurek "UPA w Bieszczadach" Wrocław 2007 ISBN 978-83-89684-14-1
  • "Bieszczady. Przewodnik" Pruszków-Olszanica 1992, s. 211-216

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]