Baligród

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Baligród
Herb
Herb Baligrodu
Baligród
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat leski
Gmina Baligród
Liczba ludności (2004) 1468
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-606
Tablice rejestracyjne RLS
SIMC 0344403
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Baligród
Baligród
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Baligród
Baligród
Ziemia 49°20′14″N 22°17′09″E/49,337222 22,285833Na mapach: 49°20′14″N 22°17′09″E/49,337222 22,285833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości
Czołg T-34 w centrum Baligrodu
Baligród. Nazwiska Polaków pomordowanych przez UPA
Cmentarz żydowski w Baligrodzie

Baligródwieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie leskim, w gminie Baligród (od 1 stycznia 1999 do 1 stycznia 2002 w powiecie bieszczadzkim), leży w dolinie rzeki Hoczewki. Miejscowość jest siedzibą gminy Baligród oraz rzymskokatolickiej parafii Niepokalanego Poczęcia NMP, należącej do dekanatu Lesko w archidiecezji przemyskiej. Przez wieś przebiega droga wojewódzka 893.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Osada wzmiankowana w 1615 jako wieś, powstała przypuszczalnie w początkach XVII w. u podnóża zamku w Stężnicy, będącego własnością Mikołaja lub Piotra herbu Gozdawa, syna Matjasza III, albo jego ojca Matjasza Bala z Hoczwi. Balowie wznieśli w tym miejscu zamek oraz kaplicę ok. 1510. W 1511 Piotr Herburt, dziadek poety Mikołaja Reja, przeprowadził rozgraniczenie dóbr pomiędzy swoją wsią Mchawą a Stężnicą, należącą do Mikołaja Bala. W miejscu rozgraniczenia powstała na nowo wieś i miasto Baligród.

W 1634 król Władysława IV wydał dokument, potwierdzający, że miasto - założone na prawie magdeburskim - dysponowało prawem składu wina oraz mogło urządzać dwa jarmarki rocznie. Baligród pozostawał we władaniu rodu Balów do 1770 Położony przy uczęszczanym trakcie handlowym na Węgry, posiadał dobre warunki rozwoju, słynął z wielkich targów, później podupadł i jeszcze przed 1915 utracił prawa miejskie.

Mieszkańcy miasta aktywnie zasilali powstanie styczniowe w 1863. Np. Jan Feliks Biliński (ur. 1851) w wieku 12 lat został jednym z najmłodszych powstańców styczniowych, Ludwik Riedl jako uczestnik powstania styczniowego z 1863, pojmany przez Rosjan, został zesłany na Syberię.

Z biegiem czasu coraz znaczniejszy odsetek ludności miasta stanowili Żydzi. Pierwszych żydowskich mieszkańców w Baligrodzie odnotowano w 1604. W 1765 w Baligrodzie mieszkało 144 Żydów. W 1870 miejscowa gmina żydowska usamodzielniła się (wcześniej żydowscy mieszkańcy Baligrodu byli członkami gminy w Lesku). Według spisu z 1921, miejscowość miała 179 domów i 1260 mieszkańców (w tym 515 religii mojżeszowej, a 281 greckokatolickiej). Żydzi zdominowali w tym okresie życie gospodarcze osady. W 1939 było ich 990, co stanowiło 41,8% ogółu mieszkańców[1].

Baligród był siedzibą dekanatu greckokatolickiego, który obejmował kilkanaście parafii i istniał do akcji wysiedleń w 1947.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas działań wojennych w Karpatach w latach 1914-1915 trwały w okolicy długotrwałe boje między wojskami rosyjskimi a austro-węgierskimi o przełęcze: Użocką i Łupkowską. Szczególnie ciężkie walki pod Baligrodem miały miejsce w marcu 1915. Podczas nich miasteczko doznało poważnych zniszczeń. Od listopada 1918 do stycznia 1919 obejmowała je tzw. Republika Komańczańska.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 miejscowość została zajęta bez walki przez oddziały niemieckie i słowackie. W niemieckiej administracji okupacyjnej większość stanowisk zajmowali Ukraińcy, a ludność polska była szykanowana. Jesienią 1942 Niemcy dokonali zagłady miejscowych Żydów, wywożąc i mordując w Zasławiu koło Sanoka 880 osób.

Istniał tu ruch konspiracyjny; działała Placówka AK Baligród nr VII, której dowódcą od maja 1943 do 1944 był Jan Marciak ps. „Dąb”.

30 lipca[2] 1944 oddział UPA zamordował w lesie pod Baligrodem 11 mieszkańców Średniej Wsi[3]. 6 sierpnia 1944 miasteczko zostało napadnięte przez sotnię UPA "Burłaki"; zamordowano 42 Polaków, w tym dziewięćdziesięcioletnich starców, spalono część zabudowań.

Information icon.svg Osobny artykuł: Zbrodnia w Baligrodzie.

W toku działań wojennych i późniejszych walk z UPA Baligród został w części zniszczony oraz doznał poważnych strat ludnościowych. Przez stacjonujących tu żołnierzy zwane było Diabligrodem, gdyż w czasie okupacji Niemcy wybrukowali część tutejszego rynku kamieniami z cmentarza żydowskiego.

28 marca 1947 w pobliżu, przy drodze do Cisnej pod Jabłonkami, zginął generał Karol Świerczewski.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Dopiero w kilkanaście lat po wojnie miasteczko zaczęło się odbudowywać. Jeszcze w 1961 miejscowość miała zaledwie 987 mieszkańców.

Obecnie stanowi rozwinięty ośrodek usługowo-gospodarczy dla okolicy. O dawnym miejskim charakterze świadczy zachowany układ urbanistyczny z obszernym prostokątnym rynkiem. Stoi na nim czołg typu T-34, który nie ma nic wspólnego z Bieszczadami, ale zastąpił umieszczony tu wcześniej czołg T-70 biorący udział w walkach z UPA. Baligrodzki T-70 był ostatnim zachowanym czołgiem tego typu w Polsce. W 1975 został, z inicjatywy oficerów z Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Pancernych w Poznaniu, przetransportowany do Poznania, gdzie został wyremontowany i przekazany do Muzeum Broni Pancernej Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W marcu 2008 za kwotę 250 tys. zł rozpoczęła się rewitalizacja rynku zwanego w Baligrodzie "Plantami". Z funduszy unijnych wykonano nową nawierzchnia rynku, oświetlenie, ławki, drogi oraz monitoring. W 2012 otwarto nową szkołę.

Związani z Baligrodem[edytuj | edytuj kod]

Zabytki i pamiątki historyczne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. ; zobacz stronę Żydowskiego Instytutu Historycznego poświęconą Baligrodowi http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/gminy/miasto/843.html
  2. Stanisław Żurek, Banderowska legenda o Baligrodzie
  3. Grzegorz Motyka, W kręgu Łun Bieszczadów, str. 55

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Żurek "UPA w Bieszczadach" Wrocław 2007 ISBN 978-83-89684-14-1
  • "Bieszczady. Przewodnik" Pruszków-Olszanica 1992, s. 211-216

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]