Banknot

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Banknoty z różnych państw

Banknot (niem. Banknote, ang. bank-note – kwit bankowy):

  1. Pieniądz papierowy emitowany przez dowolny bank, poświadczający posiadanie przez okaziciela pewnej wartości, np. złota.
  2. Pieniądz emitowany przez bank centralny, będący prawnym środkiem płatniczym w danym kraju lub obszarze.

Definicje[edytuj | edytuj kod]

Do niedawna banknoty były odróżniane od biletów skarbowych, które są kwitami emitowanymi przez bank centralny i nieposiadającymi żadnego zabezpieczenia w złocie. Obecnie określenia banknot i bilet skarbowy w języku polskim nabrały tego samego znaczenia. Znalazło to odzwierciedlenie w napisach umieszczanych na polskich kwitach: do roku 1995 widniał na nich napis:

Bilety Narodowego Banku Polskiego są prawnym środkiem płatniczym w Polsce.

Natomiast po denominacji umieszczono na nich sformułowanie:

Banknoty emitowane przez Narodowy Bank Polski są prawnym środkiem płatniczym w Polsce.

Ostatnim banknotem w oryginalnym znaczeniu tego słowa był amerykański dolar. Od roku 1971 jest on również biletem skarbowym.

Banknoty są najczęściej wykonane z papieru, powszechne było również produkowanie ich z bawełny. Od niedawna[od kiedy?] oprócz banknotów z papieru stosuje się również bardzo podobne do nich pieniądze wykonane z tworzyw sztucznych bez udziału celulozy.

W przypadku pieniądza metalowego odpowiednikiem banknotu jest bilon.

Zgodnie z terminologią bankową i numizmatyczną banknot posiada dwie strony: przednią stronę banknotu (zwaną potocznie awersem), oraz odwrotną stronę banknotu (zwaną potocznie rewersem). Przednia strona banknotu bezwzględnie zawiera informację pisemną o emitencie i nominale banknotu oraz już jako elementy dekoracyjne wizerunek postaci, budynku, rośliny, zwierzęcia lub innego motywu jednoznacznie kojarzącego się z krajem emitenta i jest drukowana takimi technikami druku jak typooffset, staloryt, typografia (strona odwrotna może jej dorównywać lub pozostać niezadrukowana, np. niemieckie banknoty inflacyjne z lat 20. XX w.), oraz zawiera szereg zabezpieczeń. Również wszystkie dodatkowe cechy banknotu zawierane są przede wszystkim na stronie przedniej, np. znaki dla osób niewidomych.

Większość banknotów (biletów skarbowych) posiada wydrukowaną nazwę emitenta (banku centralnego lub podobnej instytucji) oraz podpis jej prezesa. Banknoty euro posiadają nazwę emitenta w postaci trzyliterowych skrótów (w pięciu językach) od nazwy: "Europejski Bank Centralny" oraz podpis prezesa tego Banku.

Ekonomia[edytuj | edytuj kod]

Banknoty, obok rachunków banków komercyjnych w banku centralnym, są częścią agregatu pieniężnego M0. Wraz z bilonem banknoty zwane są gotówką.

Powiększanie agregatu M0 (dodruk pieniądza) przez instytucje państwowe jest jedną z głównych przyczyn inflacji.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przed wprowadzeniem banknotów w obrocie funkcjonował pieniądz kruszcowy, czyli monety ze szlachetnych metali. Banknoty pojawiły się jako kwity depozytowe emitowane przez instytucje, u których depozytariusze składali monety. Po okazaniu banknotu jego emitent miał obowiązek wypłacić ekwiwalent w kruszcu.

Pierwsze banknoty pojawiły się w Chinach w IX w. n.e., w XIII w. stosowali je także Mongołowie. Najstarszy opis funkcjonowania w Chinach handlu opartego wyłącznie na obrocie banknotami znajduje się w dziele "Osobliwości miast i dziwy podróży 1325-1354", Abu Abdullah Muhammad Ibn Battuta[1].

 Osobny artykuł: Chińskie pieniądze papierowe.

Pierwsze wzmianki o pieniądzach z papieru dotarły do Europy za pośrednictwem Marco Polo. W Europie pierwsze banknoty pojawiły się w XVII wieku[2]. Okazało się, że banknoty są znacznie wygodniejsze w użyciu od złotych czy srebrnych monet, można ich więc było emitować więcej niż wynikało to z pokrycia w kruszcu. Tak powstały banki emisyjne, które mogły wprowadzać banknoty do obiegu. Z czasem uregulowania prawne w poszczególnych krajach doprowadziły do ograniczenia w prawie emitowania banknotów. Obecnie zwykle tylko bank centralny danego państwa ma prawo emisji banknotów – w Polsce jest to Narodowy Bank Polski.

Pierwsze polskie banknoty, zwane wtedy biletami skarbowymi, puszczono w obieg 16 sierpnia 1794 r. w Warszawie w czasie insurekcji kościuszkowskiej, w trakcie trwania oblężenia miasta przez wojska rosyjskie za sprawą Rady Najwyższej Narodowej.

Zabezpieczenia banknotów[edytuj | edytuj kod]

Banknoty posiadają zabezpieczenia chroniące przed fałszerstwami i tym samym należą do grupy druków zabezpieczonych. Oto niektóre z nich:

  • specjalna, tajna receptura papieru, nadająca specyficzne cechy wytrzymałościowe i optyczne
  • zastępowanie papieru podłożem polimerowym trudnym do zadruku (np. polimerowy banknot rumuński)
  • stosowanie mikrodruku (np. banknot 20 USD: nad ramieniem wizerunku Andrew Jacksona umieszczony jest mikrotekst "The United States of America 20 USA 20 USA")
  • recto-verso, jest to obraz widoczny w prześwicie, utworzony z dokładnie dopasowanych elementów, znajdujących się po obu stronach banknotu.

Inne zabezpieczenia opisano poniżej na podstawie banknotu polskiego po denominacji w 1995 r. o nominale 200 zł (część z tych zabezpieczeń występuje w niższych nominałach)

- opis od strony awersu:

  • folia hot-stamping metaliczna ze wzorem holograficznym: NBP 200
  • druk wypukły -wypukłości wynikające z druku stalorytniczego, m.in. trójkąt w lewym dolnym rogu
  • skomplikowana grafika, a mimo to wyraźna, z mocnym nasyceniem barw i połyskiem farby
  • znak wodny przy lewym marginesie, szczególnie widoczny pod światło (powtórzenie rysunku głównego: wizerunek Zygmunta Starego)
  • nitka zabezpieczająca w postaci metalowego paska wpuszczonego do wewnątrz papieru z prześwitami tworzącymi napis: 200 zł
  • nadruk farbą zmienną optycznie: wieniec laurowy przy prawym marginesie obserwowany na wprost i pod ostrym kątem zmienia barwę
  • przetłoczenie przy dolnym prawym rogu oglądane pod różnym kątem ukazuje w owalu koronę lub liczbę 200 (podwójny efekt kątowy)
  • rysunek widoczny w świetle UV, m.in. w lewym górnym rogu: 200 zł
  • banknoty drukowane są z użyciem kilku technik druku: offset - w tej technice drukowane są tła i elementy płaskie, staloryt - wypukłe rysunki z wysokim odwzorowaniem detali, niemożliwym do osiągnięcia innymi technikami druku, typografia - numerowanie banknotów

- opis od strony rewersu:

  • zabezpieczenie farbą widoczną w podczerwieni (IR): pod wpływem promieniowania podczerwonego widoczna jest tylko połowa rysunku orła.

Uwaga do zabezpieczeń: część zabezpieczeń banknotów jest utajniona i stanowi ścisłą tajemnicę banków centralnych emitujących dane banknoty.

Techniki druku[edytuj | edytuj kod]

Banknoty są produkowane z użyciem kilku technik druku. Poniżej wymieniono kolejność zgodną z chronologią procesu produkcyjnego.

  • druk offsetowy:

Płyty drukowe wykonywane są na specjalnych naświetlarkach, z rozdzielczością 8000 dpi i dokładnością 0,05 mikrona. Najczęściej jest to druk offsetowy arkuszowy, choć niektóre kraje używają maszyn rolowych. Nie używa się farb procesowych, ale stosowane są farby spotowe. Ne jest to druk rastrowy, ale wyłącznie liniowy. Maszyny drukujące zadrukowują obie strony banknotu jednocześnie. Farba z czterech płyt drukowych przenoszona jest na jeden obciąg gumowy, drukujący awers, a z czterech innych płyt drukowych transferowana jest na drugi obciąg, drukujący rewers. Jest to maszyna supersymultaniczna. Maszyny takie produkuje firma KBA i są one dostępne jedynie dla renomowanych producentów banknotów.

  • druk typograficzny/hot-stamping:

Hologram lub "zwykła" folia hot-stampingowa jest transferowany typograficznie w technologii hot-stamping.

  • druk sitowy:

Farba zmienna optycznie, dająca efekt kątowy (zmiana barwy w zależności od kąta patrzenia) nadrukowywana jest sitodrukiem.

  • wklęsłodruk:

Bardzo charakterystyczną dla banknotów technologią druku jest wklęsłodruk w odmianie zwanej intaglio. Farbę przenoszą grawerowane płyty niklowe. Elementy drukowe są wklęsłe i wypełniane farbą. Banknot jest dociskany wałkiem dociskowym z naciskiem rzędu kilkuset kilogramów na cm2, dzięki czemu możliwe jest przeniesienie farby na podłoże drukowe, ale równocześnie na powierzchni banknotu powstają przetłoczenia wyczuwalne w dotyku. Ta technika daje stosunkowo dużą warstwę farby na banknocie, a co z tym idzie banknot schnie dobę przed dalszą obróbką.

  • druk typograficzny:

Banknot otrzymuje indywidualny numer seryjny za pomocą typograficznego numeratora.

Przegląd polskich banknotów[edytuj | edytuj kod]

Aktualne banknoty (skrót)[edytuj | edytuj kod]

Od 1 stycznia 1995 r. banknoty z serii „Władcy polscy” stanowią oficjalny środek płatniczy w Polsce. Emituje je Narodowy Bank Polski. Wszystkie nominały drukuje Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych w oparciu o umowę zawartą pomiędzy NBP a PWPW w 1998 r.

Banknot o nominale 200 zł (jako jedyny posiada zabezpieczenie, jakim jest hologram)
Awers – król Zygmunt I Stary
Rewers – orzeł z kaplicy zygmuntowskiej na Wawelu
Wymiary – 144mm x 72mm

Banknot o nominale 100 zł (jako jedyny posiada zabezpieczenie, jakim jest złota folia metaliczna)
Awers – król Władysław II Jagiełło
Rewers – orzeł w koronie na tarczy rycerskiej, a pod nim dwa krzyżackie miecze
Wymiary – 138mm x 69mm

Banknot o nominale 50 zł
Awers – król Kazimierz III Wielki
Rewers – orzeł z pieczęci majestatycznej i insygnia królewskie
Wymiary – 132mm x 66mm

Banknot o nominale 20 zł
Awers – król Bolesław I Chrobry
Rewers – denar Bolesława I Chrobrego
Wymiary – 126mm x 63mm

Banknot o nominale 10 zł
Awers – książę Mieszko I
Rewers – denar Mieszka I
Wymiary – 120mm x 60mm

Indeks zabezpieczeń[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • w 2003 Rumunia wpuściła do obiegu banknot polimerowy o najwyższym nominale. Było to 1 000 000 lei. Nominału tego nie ma już w obiegu, na skutek denominacji z 2005 roku (w skali 1:10 000)
  • z okazji stulecia powstania przeciw Hiszpanom rząd Filipin wyemitował największy banknot na świecie. 100 000 peso ma wymiar 35,56 cm na 21,59 cm bijąc poprzedni rekord, który należał do 1 kuana chińskiej dynastii Ming, posiadającego rozmiary 22 na 33 cm.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło banknot w Wikisłowniku

Przypisy

  1. (Shams ad-Din) str. 280 www.źródła historyczne MMIII
  2. "Juany - waluta mało znana" Aleksander Pruszak, Urszula Konarowska, w: Świat Druku, 2009/3, ss.21-22

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • "Sztuka robienia pieniędzy" Manfeld Goretzki w Poligrafika 4/2009
  • "Zabezpieczenia w banknotach..." Marek Stankiewicz w Świat Druku 3/2010

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]