Bańska Bystrzyca

Bańska Bystrzyca
Herb Bańskiej Bystrzycy
Rynek
Państwo	Słowacja
Kraj	bańskobystrzycki
Powiat	Bańska Bystrzyca
Założono	1255
Burmistrz	Peter Gogola
Powierzchnia	103,37 km²
Położenie	48°44′10″N 19°08′46″E
Wysokość	362 m n.p.m.
Ludność (2010) • liczba ludności • gęstość	79 948 ▼ 773,4 os./km²
Nr kierunkowy	+421-48
Kod pocztowy	974 01
Tablice rejestracyjne	BB
Podział miasta	18 dzielnic
Miasta partnerskie	Ascoli Piceno Budva Dabas Durham Halberstadt Herzlija Hradec Králové Kovačica Larisa Montana Radom Salgótarján Tarnobrzeg Tuła Vršac Zadar
Położenie na mapie Słowacji Bańska Bystrzyca
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Rynek

Jedna z głównych ulic na starym mieście

Bańska Bystrzyca (słow. Banská Bystrica, węg. Besztercebánya, niem. Neusohl, łac. Neosolium) – miasto w środkowej Słowacji, w tradycyjnym regionie Horehronie. Ośrodek administracyjny kraju bańskobystrzyckiego i powiatu Banská Bystrica.

Położenie

Bańska Bystrzyca leży na wysokości 350 m n.p.m. nad górnym Hronem, w Kotlinie Bańskobystrzyckiej, otoczona przez Góry Krzemnickie od wschodu, Wielką Fatrę i Niżne Tatry od północy oraz Rudawy Weporskie i Poľanę od wschodu. Liczba mieszkańców miasta wynosi 80 745 osób [31 XII 2005], powierzchnia miasta - 103,5 km². Współrzędne geograficzne 48°43'57 N, 19° 08'57 E.

Podział administracyjny

Miasto dzieli się na dzielnice:

1. Banská Bystrica,
2. Fončorda (węg. Foncsorda),
3. Iliaš (węg. Illésfalva), przyłączona w 1966,
4. Jakub (niem. Sankt Jakob, węg. Szentjakabfalva),
5. Kostiviarska (niem. Kostführersdorf, węg. Kisélesd),
6. Kráľová (niem. Königsdorf, węg. Garamkirályfalva), przyłączona w 1966,
7. Kremnička (węg. Keremcse),
8. Kynceľová (węg. Göncölfalva),
9. Majer (niem. Mayersdorf, węg. Majorfalva), przyłączona w 1966,
10. Podlavice (niem. Podlawitz, węg. Pallós), przyłączona w 1966,
11. Radvaň (niem. Burgstädtl/Radwan, węg. Radvány), przyłączona w 1966,
12. Rakytovce (niem. Hansdorf?, węg. Rakolc),
13. Rudlová (niem. Rudolphsdorf, węg. Rudló), przyłączona w 1966,
14. Sásová (niem. Sachsendorf, węg. Zólyomszászfalu), przyłączona w 1966,
15. Senica (niem. Senitz, węg. Szénás),
16. Skubín (węg. Szakbény), przyłączona w 1966,
17. Šalková (niem. Schalksdorf, węg. Garamsálfalva),
18. Uľanka (niem. Ulmannsdorf, węg. Olmányfalva).

Komunikacja

Przez Bańską Bystrzycę przebiega droga krajowa nr 66 z Brezna do Zwolenia. Łączy się z nią droga krajowa nr 59 z Rużomberku. W mieście kończy się biegnąca z południa droga ekspresowa R1. Z północy na południe przebiega przez Bańską Bystrzycę międzynarodowa trasa E77. Zbiegają się tu na stacji kolejowej Banská Bystrica linie kolejowe z Turčianskich Teplic, Brezna i Zwolenia. 18 km na południe od Bańskiej Bystrzycy w miasteczku Sliač znajduje się duże lotnisko.

Historia

Osadnictwo w okolicach Bańskiej Bystrzycy datuje się jeszcze z epoki kamienia i trwa w epoce brązu oraz w czasach celtyckich. Mieszkali tu również Germanie. Bańska Bystrzyca została założona przez Słowian. Początki dziejów miasta związane są z obfitymi niegdyś złożami surowców mineralnych: złota, srebra, rudy żelaza, a przede wszystkim miedzi. Na stanowisku archeologicznym Špania Dolina znaleziono narzędzia górnicze z XX-XVII wieku p.n.e.

Pierwsza wzmianka o Bańskiej Bystrzycy pochodzi z 1255, gdy król Węgier Bela IV udzielił miastu licznych przywilejów, z których najważniejszym było prawo wydobywania metali w całym komitacie zwoleńskim. Już od XII wieku do miasta ściągali liczni niemieccy górnicy i rzemieślnicy. Najbardziej znanymi rodzinami XIII i XIV wieku byli Jungowie, Königsbergowie i Petermanowie, którzy przybyli z Saksonii. Im zawdzięcza miasto swoje pierwsze fabryki, kamienice, drogi oraz najstarszy, romański kościół Najświętszej Marii Panny, usytuowany w centrum. Miasto stało się ośrodkiem górnictwa - początkowo wydobywano złoto i srebro, od połowy XIV wieku także miedź, rtęć i ołów. Głównymi ośrodkami wydobycia miedzi były Staré Hory, Špania Dolina oraz Ľubietová. Poza górnictwem kwitły rzemiosło i handel. W późnym średniowieczu miedziana Bańska Bystrzyca była uważana za trzecie co do bogactwa miasto środkowej Słowacji, po złotej Kremnicy i srebrnej Bańskiej Szczawnicy. W XV wieku doszło do słowakizacji ludności górniczej, która dotychczas była czysto niemiecka.

W 1495 w Bańskiej Bystrzycy augsburski bankier Jakub Fugger, zwany "Bogatym" i pochodzący ze Spisza obywatel Krakowa Jan Thurzo założyli spółkę handlową Ungarischer Handel, która błyskawicznie osiągnęła ogromne obroty w handlu miedzią, stając się jednym z największych przedsiębiorstw handlowych w ówczesnym świecie. Wyczerpanie najlepszych rud miedzi oraz zalewanie szybów przez wody podskórne doprowadziły jednak do stagnacji, a następnie do kryzysu wydobycia. W 1589, pod groźbą najazdów tureckich, miasto otoczono kamiennymi murami obronnymi. Bańska Bystrzyca nie została jednak bezpośrednio zaatakowana przez Turków. Została natomiast spalona w 1605 przez antyhabsburskich powstańców Stefana Bocskaya. Luterańskie wówczas miasto prowadziło walkę jednocześnie z katolickimi Habsburgami, Turkami i węgierską magnaterią. W 1620 na sejmie w Bańskiej Bystrzycy wybrano protestanckiego księcia Siedmiogrodu Gábora Bethlena na króla Węgier.

W XVIII wieku ubogie już złoża miedzi sprawiły że większe przedsięwzięcia manufakturowe stały się nieopłacalne, co jednocześnie wymusiło reorientację miejskiej gospodarki. Najpierw zaczęto eksploatację rud żelaza, jednak również te kopalnie zamknięto w 1788 r. Rozpoczęto eksploatację drewna, wyrób papieru i płótna. W 1725 r. powstała pierwsza manufaktura płóciennicza, w ślad za nią otwierano kolejne. Po wielkim pożarze w 1761 r. odbudowano miasto w stylu barokowym. W 1776 Bańska Bystrzyca stała się siedzibą rzymskokatolickiego biskupstwa, a pod koniec XVIII wieku - władz komitatu Zólyom (Zwoleń). W czasach rewolucji przemysłowej w mieście rozwinęły się również inne gałęzie przemysłu i gospodarki. W 1830 powstała pierwsza nowoczesna fabryka (cukrownia), w 1845 - pierwsza kasa oszczędności. W 1873 otwarto linię kolejową do Zwolenia, a w 1884 - do Podbrezowej (w kierunku Brezna. Ostatecznie w Bańskiej Bystrzycy rozwinął się przede wszystkim przemysł drzewny i włókienniczy. W XIX wieku miasto było jednym z ośrodków narodowego słowackiego życia gospodarczego. W 1910 liczyło 10,8 tys. mieszkańców, z czego 5,3 tys. Węgrów, 4,4 tys. Słowaków i 0,9 tys. Niemców.

W okresie międzywojennym Bańska Bystrzyca została mocno dotknięta przez wielki kryzys gospodarczy. Pod koniec II wojny światowe, 29 sierpnia 1944, w Bańskiej Bystrzycy rozpoczęło się Słowackie Powstanie Narodowe. Po wojnie miasto przeszło gwałtowną industrializację - powstały zakłady energetyczne Energetik, elektrotechniczne Tesla, drzewiarskie Smrečina, huty żelaza Závody SNP i wiele innych. W 1966 poszerzono granice miasta poprzez przyłączenie okolicznych wsi. Dla upamiętnienia wydarzeń związanych z walką Słowaków podczas Słowackiego Powstania Narodowego wzniesiono w Bańskiej Bystrzycy Pomnik-Muzeum Słowackiego Powstania Narodowego, którego oryginalna bryła jest ważnym elementem architektonicznej panoramy miasta.

Dziś Bańska Bystrzyca jest nowoczesnym ośrodkiem miejskim środkowej Słowacji, w którym obok przemysłu dynamicznie rozwijają się handel i usługi. Jest również ważnym ośrodkiem kulturalnym i oświatowym. Od 1990 działa tu Uniwersytet Macieja Bela.

Zabytki

• staromiejski rynek (Námestie SNP) otoczony gotyckimi, renesansowymi i barokowymi kamienicami mieszczańskimi, z wieżą zegarową z 1552,

Kościół katedralny pw. św. Franciszka Ksawerego

• kościół katedralny pw. św. Franciszka Ksawerego. Barokowy, wybudowany przez jezuitów w dobie triumfu kontrreformacji na początku XVIII w. W miejscu obecnego kościoła stał na początku XVII w. kościółek św. Józefa Robotnika. W r. 1709 na jego miejscu wybudowano według projektu J. Häffelsa nowy kościół na wzór rzymskiego kościoła jezuitów Il Gésu. Z ustanowieniem w 1776 r. biskupstwa w Bańskiej Bystrzycy kościół stał się bazyliką katedralną. Surowa fasada zwieńczona parą kwadratowych wież bez hełmów powstała podczas rozbudowy świątyni w 1844 r. Wystrój wnętrza pochodzi z I połowy XIX w. Do katedry przylega budynek dawnego kolegium jezuickiego z 1695 r.
• katolicki kościół pw. Wniebowzięcia NMP. Jego budowę rozpoczęto w 1255 r. – do dziś stoi romańska wieża i północna ściana budowli. W XIV w. kościół rozbudowano w stylu gotyckim o zakrystię i boczne kaplice. Znaczną część wnętrza zniszczył wielki pożar w 1500 r., w czasie którego miasto zostało w znacznym procencie spalone. Jeszcze większy pożar wybuchł w r. 1761. W kościele uległ wtedy zniszczeniu średniowieczne wyposażenie wnętrza, w tym główny gotycki ołtarz prawie 20-metrowej wysokości, autorstwa Mistrza Pawła z Lewoczy. Po tym pożarze kościół przebudowano w stylu barokowym, wtedy to powstały m.in. obecne beczkowe sklepienia. Później świątynię kilkakrotnie restaurowano. We wnętrzu rzucają się w oczy barokowe malowidła A. Schmidta na sklepieniu oraz obrazy J. Prackera w ołtarzu głównym. Na lewo od ołtarza brązowa chrzcielnica, piękne dzieło średniowiecznego kowalstwa, autorstwa mistrza Jodaka z 1476 r. Najcenniejszy zabytek kryje się w gotyckiej kaplicy św. Barbary po lewej stronie nawy głównej. Jest to kunsztowny gotycki ołtarz wyrzeźbiony w 1509 r. przez wspomnianego Mistrza Pawła z Lewoczy. Na złocistym tle stoją w nim postacie Matki Boskiej z Dzieciątkiem, św. Barbary i św. Hieronima. Po południowej stronie nawy widnieje ołtarz św. Marii Magdaleny z końca XV w. We wnęce południowej elewacji kościoła znajduje się późnogotyckie dzieło rzeźbiarskie nieznanego autora z końca XV w., przedstawiające Chrystusa na Górze Oliwnej (po renowacji wystawione na widok publiczny w 1995 r.).
• kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, nazywany Słowackim, gdyż uczęszczali do niego przeważnie Słowacy, podczas gdy obywatele niemieccy modlili się głównie w kościele Wniebowzięcia NMP. Świątynia powstała w XVI w. w miejscu, gdzie już przed 1406 r. stała gotycka kapliczka św. Michała, do której później przybudowano następną kaplicę. W 1561 r. dobudowano nawę i przedsionek tak, że kościół połączył się z sąsiednim Domem Macieja. W czasie reformacji w XVII w. protestanci wyburzyli ścianki działowe pomiędzy dawnymi kaplicami, a w latach 1742-1747 jezuici przebudowali wnętrze w stylu barokowym. Zostało ono całkowicie zniszczone w czasie pożaru w 1782 r. Obecny wystrój pochodzi przeważnie z XIX w. Płaskorzeźby przedstawiające Pannę Marię i Marię Magdalenę na głównym ołtarzu przypisywane są rzeźbiarzowi Vavrincowi Dunajskiemu.
• późnogotycki pałac - Dom Macieja (króla Macieja Korwina) z 1479 r. Budowlę kazał postawić król Maciej Korwin prawdopodobnie dla swej żony Beatrycze. Później mieściła się tu siedziba królewskiego zarządcy rewiru górniczego. Z czasem obiekt pełnił funkcje spichlerza, magazynu, zbrojowni czy nawet strażnicy. Obecnie wnętrza przeznaczono na depozyty muzealne. Na zachowanej fasadzie południowej z kamiennymi obramieniami okien widnieje herb Macieja Korwina i data 1479.
• Stary Ratusz, zwany też Pretorium. Prosty, renesansowy, biały budynek, z arkadową loggią i małą wieżyczką, wznosi się obok kościoła i barbakanu. Wybudowany po 1500 r. z fundacji miejscowego przedsiębiorcy górniczego, potem żupana zwoleńskiego - V. Mühlsteina, w latach 1564-1565 ozdobiony wspomnianą arkadową loggią, w XVIII w. przebudowany w stylu barokowym. Obecnie mieści się tam oddział państwowej galerii sztuki.
• pozostałości murów obronnych: barbakan, trzy baszty (Pisárska, Banicka i Farska ) oraz odcinek muru. Za murem, do którego przylega Dom Macieja, znajduje się stary cmentarz katolicki.

W Bańskiej Bystrzycy działa muzeum Słowackiego Powstania Narodowego z dużą kolekcją militariów, eksponowaną pod gołym niebem.

Sport

• HC 05 Bańska Bystrzyca - klub hokejowy
• Dukla Bańska Bystrzyca - klub piłkarski
  • Štadión SNP - stadion
• Areál Žltý Piesok - skocznia narciarska
• Skokanské Mostíky Dukla - skocznia narciarska

Postacie związane z miastem

• Matej Bel - (1684-1749) - słowacki kaznodzieja ewangelicki, polihistor, pedagog i encyklopedysta, prekursor słowackiego oświecenia;
• Paľo Bielik - (1910-1983) - słowacki aktor, scenarzysta i reżyser filmowy;
• Ján Cikker (1911-1989) - słowacki kompozytor;
• Stefan Jung (ur. około 1409 zm. przed 1470) – burmistrz w latach 1450-1454, sędzia i przedsiębiorca;
• Károly Kaán (1867-1940) - węgierski leśnik i pionier ochrony przyrody;
• Anastazja Kuzmina (ur.1984) - złota i srebrna medalistka olimpijska w biathlonie
• Ján Langoš (1946-2006) - słowacki polityk;
• Barbara Nedeljakova - (ur. 1979) - słowacka aktorka, znana m.in. z filmu Hostel;
• Alena Procházková - (ur. 1984) - słowacka biegaczka narciarska;
• Jozef Gregor Tajovský (1874-1940) - słowacki pisarz, poeta i dramaturg;
• Karol Zechenter - (1824-1908) - słowacki pisarz i publicysta;

Miasta partnerskie

• Durham, Wielka Brytania
• Hradec Králové, Czechy
• Salgótarján, Węgry
• Tuła, Rosja
• Herzlija, Izrael
• Larisa, Grecja
• Montana, Bułgaria
• Tarnobrzeg, Polska
• Zadar, Chorwacja
• Ascoli Piceno, Włochy
• Halberstadt, Niemcy
• Dabas, Węgry
• Budva, Czarnogóra
• Radom, Polska
• Kovačica, Serbia
• Vršac, Serbia

Linki zewnętrzne

• [1]
• [2]
• Oficjalna strona
• Informacje o mieście (en)
• Esej o mieście
• Zdjęcia (uwaga: po węgiersku!)
• Zamek
• Plan miasta
• Widok z satelity