Barbara Radziwiłłówna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Barbary Radziwiłłówny, polskiej królowej i wielkiej księżnej litewskiej. Zobacz też: film polski z 1936 r. pt. „Barbara Radziwiłłówna”.
Barbara Radziwiłłówna
z Bożej łaski królowa polska, wielka księżna litewska, ruska, pruska, mazowiecka[1]
Barbara Radziwillowna 18th.jpg
POL COA Bernatowicz - odmiana Trąb.svg
Królowa Polski
Okres panowania od 1548
do 8 maja 1551
Poprzedniczka Elżbieta Habsburżanka
Następczyni Katarzyna Habsburżanka
Dane biograficzne
Dynastia Radziwiłłowie
Urodzona 6 grudnia 1520, 1522 lub 1523
Koronowana 7 grudnia 1550
Zmarła 8 maja 1551
Ojciec Jerzy Radziwiłł
Matka Barbara Kolanka
1. mąż Stanisław Gasztołd
2. mąż Zygmunt II August
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Barbara Radziwiłłówna (ur. 6 grudnia 1520-1523[2] w Wilnie, zm. 8 maja 1551 w Krakowie) – druga małżonka Zygmunta Augusta, królowa polska, wielka księżna litewska.

Trzecia polska królowa niedynastycznego pochodzenia, po Elżbiecie z Pilczy i Barbarze Zápolyi.

Po śmierci pierwszego męża nawiązała romans z młodym królem, który poślubił ją w roku 1547, po śmierci pierwszej małżonki. Ślub zawarto w sekrecie oraz bez zgody rodziców i bez zasięgnięcia opinii rady, w celu zalegalizowania potomka, którego jakoby spodziewała się Barbara. Ujawnienie mezaliansu spowodowało wielki skandal i ostrą kampanię przeciwko uznaniu ważności małżeństwa monarchy z poddaną, rozpoczynając walkę Zygmunta Augusta o koronację małżonki. Barbarę Radziwiłłównę nazywano publicznie wielką nierządnicą litewską, używając również wyrażeń niecenzuralnych, wyliczano jej rzekomych kochanków, a nawet atakowano słownie podczas bezpośrednich spotkań. Barbara została ostatecznie koronowana na pół roku przed swoją śmiercią, po długiej i ciężkiej chorobie.

Postać wzbudzająca wiele kontrowersji i sprzecznych opinii. Bohaterka wielu utworów literackich i plastycznych oraz prac naukowych.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Barbara Radziwiłłówna była córką kasztelana wileńskiego i hetmana wielkiego litewskiego Jerzego Radziwiłła i Barbary z Kolów, siostrą hetmana Mikołaja Radziwiłła, zwanego Rudym.

Data urodzenia[edytuj | edytuj kod]

Dzień i miesiąc narodzin Barbary Radziwiłłówny są pewne, ponieważ zostały odnotowane za jej życia w rachunkach królewskich za rok 1549[3]. Barbara Radziwiłłówna z pewnością urodziła się 6 grudnia. Natomiast data roczna narodzin królowej, znana z kilku przekazów, może być różnie interpretowana, zamykając się jednak w granicach lat 1520-1523.

Opierając się na rękopiśmiennym rodowodzie, znajdującym się w zbiorach rodzinnych Radziwiłów, w XIX w. Edward Kotłubaj za datę narodzin Barbary Radziwiłłówny uznał rok 1520[4]. Jednakże w „De origine gentis Radiviliae” Salomon Rysiński wskazywał rok 1522[5], zaś metryczka przyszyta do sukni królowej, którą odkryto w 1931 r. podczas badań podziemi wileńskiej katedry, odnosiła się do roku 1523[6].

Małżeństwa[edytuj | edytuj kod]

18 maja 1537 r. poślubiła w Gieranojach Stanisława Gasztołda, wojewodę nowogródzkiego, a potem trockiego, po czterech latach małżeństwa owdowiała. Na Stanisławie wygasł ród Gasztołdów. W myśl zasad prawa litewskiego po wygaśnięciu w linii męskiej rodu dobra przypadały wielkiemu księciu. Opiekun Barbary, jej brat, Mikołaj Rudy, zwrócił się o pomoc do królowej Bony (chodziło o możliwość korzystania chociaż z części dóbr ziemskich). W październiku 1543 r. nastąpiło wydarzenie, które zmieniło całe życie Barbary. Do Gieranojów przyjechał król Zygmunt August. Oficjalnym celem wizyty było załatwienie spraw spadkowych po Gasztołdach. Wówczas prawdopodobnie nastąpiło pierwsze zbliżenie pomiędzy późniejszymi małżonkami. Pobyt króla został wtedy przedłużony, oficjalnie z powodu szerzącej się zarazy. Romans był kontynuowany w Wilnie, w tym czasie Zygmunt August był jeszcze małżonkiem Elżbiety Austriaczki.

Dopiero gdy król został wdowcem, zawarł potajemny ślub z Barbarą w 1547 roku. Małżeństwo wywołało burzę wśród szlachty i spotkało się ze sprzeciwem Zygmunta Starego i Bony. Na sejmie piotrkowskim 1548, senatorowie pod wodzą prymasa Mikołaja Dzierzgowskiego, Piotra Kmity, Jana Tęczyńskiego, Andrzeja Górki i Izba Poselska z Piotrem Boratyńskim i Stanisławem Podlodowskim na czele, żądała unieważnienia małżeństwa. Król odparł wszystkie ataki, stanowczością i energią zmusił wszystkich po kolei oponentów do uległości, doprowadził do koronacji Barbary.

Barbara Radziwiłłówna została koronowana na królową Polski 7 grudnia 1550 r. Jej małżeństwo podniosło znaczenie rodu Radziwiłłów i innych rodów litewskich, co spotkało się z oporem szlachty i magnaterii polskiej. Po przedwczesnej śmierci, pochowana została 24 czerwca 1551 w katedrze wileńskiej.

Barbara Radziwiłłówna w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Jej losy stały się tematem wielu utworów dramatycznych (Alojzego Felińskiego Barbara Radziwiłłówna. Tragedia w pięciu aktach, Wężyka, Odyńca, Wyspiańskiego, Rydla) i dzieł filmowych (serial TVP Królowa Bona oraz adaptacje kinowe z 1936 i 1982 roku). Historycy (Karol Szajnocha, Julian Bartoszewicz), przedstawiając Barbarę Radziwiłłównę na podstawie dokumentów, obniżają wyidealizowany przez legendę i poezję jej charakter i podkreślają cechy ujemne: dumę, ambicję, kapryśność czy rozwiązłość seksualną (mówiono o jej 38 kochankach).

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Michał Baliński, Pamiętniki o królowej Barbarze, żonie Zygmunta Augusta, G. Sennewald, 1843, s. 208.
  2. Obecnie historycy przyjmują z reguły jedną z dat skrajnych – rok 1520 lub 1523.
  3. Zygmunt Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków:Wydawnictwo Avalon, 2005, s. 150.
  4. Zygmunt Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków:Wydawnictwo Avalon, 2005, s. 149.
  5. Marceli Antoniewicz, Protoplaści książąt Radziwiłłów. Dzieje mitu i meandry historiografii, Warszawa:Wydawnictwo DiG, 2009, s. 241, 252.
  6. Zygmunt Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków:Wydawnictwo Avalon, 2005, s. 150.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Elżbieta Habsburżanka
POL Przemysł II 1295 COA.svg Królowa Polski
1548-1551
POL Przemysł II 1295 COA.svg Następca
Katarzyna Habsburżanka