Bartosz Paprocki
Bartłomiej (Bartosz) Paprocki, Bartolomej Paprocký herbu Jastrzębiec (ur. ok. 1543 w Paprockiej Woli, w pobliżu Sierpca, zm. 27 grudnia 1614 we Lwowie) – podczaszy dobrzyński, heraldyk polski i czeski (nazywany ojcem heraldyki polskiej i czeskiej), autor wielu herbarzy, pisarz, historyk, poeta i tłumacz, wydał liczne prace heraldyczne, wśród nich słynne „Herby rycerstwa polskiego”. Działał w Czechach i na Morawach na przełomie XVI i XVII wieku. Założył wieś Bartoszowiny w województwie świętokrzyskim.
Spis treści |
Rodzina [edytuj]
Urodził się w rodzinie Paprockich, w Paprockiej Woli w parafii Sierpc (Stara Wola, gm. Szczutowo). Był synem Jędrzeja Paprockiego, herbu Jastrzębiec i Elżbiety z Jeżewskich. Miał dwóch braci - Rosłańca, późniejszego proboszcza płońskiego i Wojciecha. Studiował na Akademii Krakowskiej, po czym przebywał u zamożnych krewnych m.in. na dworze Piotra Gorajskiego. Po śmierci rodziców, powrócił do domu i zajął się gospodarowaniem. pozostawionymi po nich dwiema maleńkimi wioseczkami - Paprocką Wolą[1] i Głogołami[2]. Ożenił się z bogatą, podwójną wdową, Jadwigą, z domu Kossobudzką, córką Mikołaja, kasztelana sierpeckiego, dziedziczką Krajkowa i połowy Lipy koło Raciąża.
Twórczość [edytuj]
Początkowo pisał wiersze, jednak wkrótce poświęcił się pisarstwu historycznemu oraz heraldyce. Dzięki dziełom poświęconym szlachcie polskiej jak "Gniazdo cnoty" (1578) oraz "Herby rycerstwa polskiego" (1584) pogłębił i przyczynił się do utrwalenia wiedzy o genealogii polskich rodów szlacheckich. Wyjechał do Warszawy na dwór Andrzeja Taranowskiego, sekretarza królewskiego, któremu towarzyszył w jego drugim poselstwie do Stambułu. Po powrocie do kraju dowiedział się o śmierci żony, która nastąpiła w 1572 r. Osiadłszy na swych włościach otrzymał godność podczaszego Ziemi Dobrzyńskiej. W 1577 r. bierze udział w gdańskiej wyprawie Stefana Batorego. W latach 80. XVI w. wiąże się niefortunnie z rodem Zborowskich. Staje się stronnikiem Habsburgów popierając w staraniach o tron polski po śmierci Batorego austriackiego księcia Maksymiliana. Po zwycięstwie Zygmunta III w 1588 w Bitwie pod Byczyną zmuszony zostaje opuścić kraj i udaje się na emigrację do Czech i na Morawy gdzie spędził 22 lata. Przebywał na dworze biskupa ołomunieckiego - Stanisława Pawłowskiego w Kromieryżu. Przez ten czas opanowuje język czeski i oddaje się pracy pisarskiej. Był autorem historii Moraw, herbarzy szlachty morawskiej i czeskiej oraz tłumaczem wierszy Jana Kochanowskiego na język czeski. Wkrótce uzyskał także czeski indygenat.
Wartość dzieł Paprockiego jest o tyle większa, że korzystał z licznych źródeł polskich i czeskich, które nie zachowały się do czasów dzisiejszych. Jest także autorem wielu utworów poezji okolicznościowej, satyr, panegiryków i pamfletów. W 1610 roku u kresu życia powrócił do Polski z ogarniętych wojnami religijnymi Czech. Pozbawiony środków do życia mieszkał w klasztorach w Wąchocku oraz Lądzie. Zmarł nagle we Lwowie w 1614 r. i został pochowany w krypcie u franciszkanów.
Dzieła po polsku [edytuj]
- Dziesiecioro przykazań meżowo, Kraków, 1575.
- Koło rycerskie w którem rozmaite zwierzęta swe rozmowy wiodą, Kraków, 1576.
- Panosza to jest wysławianie panów i paniąt ziem ruskich i podolskich, Kraków, 1575.
- Historia żalosna o pratkosci i okrutnosci Tatarskiej, Kraków, 1575.
- Gniazdo Cnoty, zkąd herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają, Kraków, 1578.[3]
- Krótki a prawdziwy wypis z jechania do ziemi Wołoskiej Iwana Wojewody, którego Podkową zowią, Kraków, 1578.
- Hetman, Kraków, 1578.
- Król, Kraków, 1578.
- Testament starca jednego, który miał trzech synow, Kraków, 1578.
- Historia barzo piekna i zalosna o Ekwanusie Krolu Skockim, Kraków, 1578.
- Wesele Bogiń, Kraków, 1581.
- Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, Kraków, 1584.
- Bartosza Paprockiego Dwie broszury polityczne z lat 1587 i 1588.
- Pamięć nierządu, 1588.
- Nauka rozmanitych philosophów obieranie żony, Kraków, 1590
- Gwałt na pogany, 1595.
- Próba cnót dobrych, Kraków, kolem 1595.
- Ogród królewski w którym krótko opisuje historye Cesarzów, Królow Polskich i Czeskich, arcyksiążąt Austryi, książąt Ruskich, Praha, 1599.
- Cathalogus arcybiskupów, Kraków, 1613.
- Nauka i przestrogi na różne przypadki ludzkie, Kraków, 1613.
- Naprawa Rzeczypospoletej, Kraków, 1895.
- Upominek, Kraków, 1900.
- Odpowiedź, Kraków, 1910.
Dzieła po czesku [edytuj]
- Zrcadlo slavného Markrabí moravského 1593 - Ilustrowana drzeworytami Jana Willenbergera. Dzieło pierwotnie napisane po polsku, przełożył na język czeski Jan Wodiczka, pastor luterański.
- Kvalt na pohany, 1595,
- Nová kratochvíle, Praha, 1579-1600,
- Ecclesia, Praha, 1601,
- Kšaft, Praha, 1601,
- Půst tělesný, Praha, 1601,
- Třinácte tabulí, Praha, 1601,
- Diadochus, tj. posloupnost knížat a králů českých, biskupů a arcibiskupů pražských a všech třech stavů slavného království českého, to jest panského, rytířského a městského 1602 Praga
- "O valce Turecké a jiné Přibéhy: vybor z Diadochu"
- Obora, Praha, 1602.
- "Panna, zenitba, zena ve staroceskie uprave polskych skladeb Reje z Naglovic" Praha, 1602
- Historie o příbězích v království uherském, Praha, 1602.
- Štambuch slezský Brno 1609
Przypisy
- ↑ *Paprocka Wola w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VII (Netrebka – Perepiat) z 1886 r.
- ↑ *Paprotki (2) w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VII (Netrebka – Perepiat) z 1886 r.
- ↑ Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584; wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego, 1858, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa
