Bata (przedsiębiorstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bata Shoe Organisation
b. T. & A. Bata (-1931)
b. Bata a.s. (1931-)
Bata Shoe Organisationb. T. & A. Bata (-1931)b. Bata a.s. (1931-)
Bata Shoe Organisationb. T. & A. Bata (-1931)b. Bata a.s. (1931-)
Forma prawna firma prywatna
Data założenia 1894
Siedziba Lozanna, Szwajcaria
Prezes Thomas George Baťa
Produkty obuwie
Zatrudnienie 105 770 (1942)
brak współrzędnych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Tomas Bata
Pomnik Jana Antonína Baty naprzeciwko wieżowca Baty w Zlinie
Reklama polskiej przedwojennej "spółki córki" Bata SA
Dom handlowy Baty na placu Wacława w Pradze (1927-1929)
budynek b. domu handlowego Baty w Brnie, obecnie dom handlowy Centrum (1929-1930)
Dom handlowy Baty na placu Masaryka w Ostrawie (1931)
Siedziba koncernu Bata w Toronto (1965-2004)
Wieżowiec Baty w Zlinie (1938)
Muzeum Obuwia Baty w Toronto
Dom dwurodzinny Baty w Best w Holandii, uznany za zabytek

Bata, też Baťa lub Baťovy závody (ang. Bata Shoes) – międzynarodowy koncern obuwniczy z siedzibą w Lozannie, w Szwajcarii.

Fenomen Baty[edytuj | edytuj kod]

Opiera się on na wdrażanej z determinacją przez rodzinę Baty, zwłaszcza w okresie międzywojennym, idei kapitalizmu z ludzką twarzą, tanich i dobrej jakości wyrobów wraz z zapewnieniem godziwych warunków pracy i płacy oraz życia pracowników przez tworzenie dla nich całej infrastruktury komunalnej. Model macierzystych zakładów w Zlinie przenoszono do wielu miejsc w świecie, można by rzec w skali globalnej, m.in. do:

Pewnym wzorcem w zakładaniu osiedli przemysłowych była Fordlandia w Aveiro, w brazylijskim stanie Pará, który to projekt poniósł ostatecznie porażkę.

Ważnym elementem strategii biznesowej Baty i jego programu inwestycyjnego oraz doskonałym krokiem działań marketingowych było utworzenie dużej, szybko rosnącej własnej sieci sprzedaży. Od końca 1920 firma rozpoczęła tworzenie własnej dużej sieci domów towarowych. Dzięki typowym projektom architektonicznym natychmiast stały się charakterystyczną formą sprzedaży firmy Bata. Pierwszy powstał na pl. Wacława w Pradze (1928–1929), następne m.in. w Karlovych Varach (1929), Brnie (1929-1930)[5], Kolínie (1930), Ostrawie (1931), Mariańskich Łaźniach (1931), Kromieryżu (1931), Mielniku (1931), Libercu (1931–1932), Ołomuńcu (1932), Łuczeńcu (1932), Użhorodzie (1932), Bratysławie (1932), Šumperku, Chomutovie (1933), Cieplicach (1933), Pieszczanach (1935), Igławie (1935), Pilźnie, Mladá Boleslav, i w Amsterdamie (1938) oraz w Wiedniu.

Rodzina Baty należała do grona najbogatszych w ówczesnym świecie.

Obecnie fenomenem Baty jako zjawiskiem naukowym zajmują się historycy, socjolodzy, urbaniści i architekci, publikując swe prace oraz dyskutując na szeregu konferencji naukowych, jak np. 24-25 marca 2011 w Pradze, oraz 8 października 2011 w Chełmku. Kolejna odbyła się 13-14 września 2012 w Zlinie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Założycielami firmy w 1894 byli bracia Antoni i Tomáš Baťa oraz ich siostra Anna. Pierwszą siedzibą – Zlín w Czechach. Początkowo firma poza założycielami zatrudniała jeszcze trzech chałupników. Przełomem dla rozwoju firmy był okres pierwszej wojny światowej kiedy to firma otrzymała duże zamówienia od wojska, a dzienna produkcja przekroczyła 10 tys. par obuwia przy zatrudnieniu ponad 5 tys. pracowników. W 1930 w koncernie wprowadzono 40-godzinny tydzień pracy. W 1931 firma została przekształcona w spółkę akcyjną. Po śmierci Tomáša Baty w wypadku lotniczym w Otrokovicach pod Zlinem, w czasie rejsu do Zurychu samolotem Junkers F.13 o numerze rejestracyjnym D-1608, od 1932 firmą zarządzał jego przyrodni brat Jan Antonín Baťa.

Rodzina Baty dostrzegała potencjał produkcji na dużą skalę i nie bez przyczyny Tomáš Bata był np. określany "Henry Fordem z Europy Wschodniej". Bata dywersyfikowała swoje działania angażując się w bardzo odległe od obuwnictwa dziedziny, m.in. w przemysł budowlany (od 1924 własny oddział budowlany, przekształcony w 1931 w spółkę "Zlin"; cegielnia z 1924), chemiczny, bawełniany, tekstylny, papierniczy, rolnictwo, leśnictwo, maszynowy, taboru kolejowego, lotniczy np. Zlińskie Zakłady Lotnicze (Zlínská letecká společnost, a. s.), oponiarski (firma Barum), wydobywczy (2 kopalnie węgla brunatnego, np. od 1932 w Dubnanach), transport (kolejowy, lotniczy, morski i śródlądowy), hotelarstwo (w 1933 hotel Moskva w Zlinie), filmowy (studio filmowe w 1936), ubezpieczenia (od 1930 firma Atlas), działalność eksportowo-importową w prawie wszystkich branżach (w 1933 firma Kotva), wydawniczą czy plantacje kauczuku. Budowano nie tylko zakłady, lecz też infrastrukturę mieszkaniową[6] oraz techniczną, jak np. zrealizowany w latach 1935–1938 Kanał Baty. W Zlinie wybudowano też 2 elektrownie (1913, 1921), ciepłownię (1931), gazownię (1931), stadion (1940), kąpielisko (1939), korty tenisowe, szpital (1927–1936), szkoły (m.in. techniczną (1937), handlową (1937), zarządzania (1938), projektantów obuwia (1939), pilotażu), przedszkola, biblioteki, kino na 2-3 tys. widzów (1932)[7], domy towarowe (1927, 1931), sklepy spożywcze, kościoły – ewangelicki (1937) i katolicki, muzeum obuwia (1930), cmentarz (1932) itd.

Bata posiada zakłady produkcyjne w 27 państwach, zaś sklepy w ponad 50. Szacuje się, że w historii firmy sprzedano 14 mld par butów.

Chronologicznie firma była zarządzana kolejno ze Zlinu, Londynu, Nowego Jorku, od 1964 z Toronto, a od 2002 z Lozanny.

Historia Baty w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce międzywojennej w 1929 firma powołała Polską Spółkę Obuwia Bata S.A. w Krakowie, o kapitale akcyjnym 3 mln zł, który został podzielony na 12 tys. akcji po 250 zł[8], oraz:

Do firmy Bata należał też uruchomiony w 1931 zakład niemieckiej filii koncernu pn. Niemieckie Zakłady Obuwnicze Bata S.A. (Deutsche Schuh Aktiengesellschaft Bata) w ówczesnym Ottmuth na opolszczyźnie, do którego w 1933 przeniesiono też z Berlina siedzibę zarządu filii. W 1938 zmieniono nazwę zakładu na Śląskie Zakłady Obuwnicze OTA Otmęt S.A. (OTA Schlesische Schuh - Werke Ottmuth A.G.). Po II wojnie światowej produkcję wznowiono w 1946. Kolejne nazwy to: Fabryka Obuwia OTA w Otmęcie – Tymczasowy Zarząd Państwowy (1945–1948), Śląskie Zakłady Obuwia (1948–1962), Śląskie Zakłady Przemysłu Skórzanego "Otmęt" (1962– 1999). Obecnie sukcesorem zakładów jest kilku mniejszych producentów obuwia. Miejscowość Otmęt w 1961 została wchłonięta przez pobliskie Krapkowice[10].

W 1943 działały też dwa podmioty gospodarcze:

W 1995 Bata reaktywował w Polsce spółkę dystrybucji obuwia, z siedzibą w Warszawie.

Wykaz miejscowości Baty - Bata…[edytuj | edytuj kod]

Miejscowości założone przez rodzinę Bata, ułożone w porządku alfabetycznym:

  • Batadorp-Best, Holandia (1933),
  • Batafler Peñaflor-Santiago de Chile, Chile (1939),
  • Bataganj, Digha, Indie (1931),
  • Bataguassu, Brazylia (1953),
  • Batanagar, Indie (1934),
  • Batapur, Pakistan (1938),
  • Batatuba, Brazylia (1939),
  • Bataville, Francja (1932),
  • Batawa, Kanada (1939),
  • Batayporã, Brazylia (1963),
  • Batizovce, obecnie Svit, Słowacja (1934),
  • Baťov-Otrokovice, Czechy (1930),
  • Baťovany, obecnie Partizánske, Słowacja (1938).

Wykaz nie wymienia nazwy Batavia-Kalibata, w której powstał w 1938 jeden z zakładów Baty, gdyż nie nadała go rodzina Baty, lecz Batavia jest starą nazwą stolicy Indonezji (w latach 1619–1942), zaś Kalibata jest obecnie osiedlem, częścią Dżakarty.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Interesującym architektonicznie jest 16-piętrowy budynek z 1938 zarządu firmy w Zlinie, tzw. budynek nr 21, ówcześnie najwyższy w Czechosłowacji, drugi w Europie. Ewenementem na skalę światową jest zainstalowana tam jedna z wind, mieszcząca mobilny gabinet szefa firmy (6x6 m) wraz z klimatyzacją, telefonem oraz ciepłą i zimną wodą. Po renowacji z 2004 w budynku znajdują się urzędy – wojewódzki i skarbowy.
  • W 1936 plan urbanistyczny miasta opracował Le Corbusier, który niestety nie doczekał się jego realizacji.
  • Innowacyjny przemysłowiec Tomasz Bata jako jeden z pierwszych dostrzegł możliwości transportu lotniczego. Paradoksalnie, w samolocie zakończył swoje życie. Od 1924 zakłady Baty dysponowały całą flotyllą samolotów: Aero A.35 (5 sztuk), Aero A.38 (2), Albatros (4), Avia B.22 (1), Avia/Fokker F.VII6/3n (2), Blackburn Bluebird (1), Cierva C.30 Autogiro (1)[11], De Havilland Dragon (1), De Havilland Moth (2), De Havilland Puss Moth (3), Heath LNB-4 Parasol (1), Junkers F.13 (2), Lockheed L-10A Electra (2), Rearwin 4000 Junior (1), Stinson SR Reliant (1), Spartan Cruiser II (2), Taylorcraft Club E-2 (1) oraz Zlin Z.XII (21)[12].
  • Koncern miał w planach uruchomienie transatlantyckich linii lotniczych, czego jednak nie zrealizowano.
  • 2 listopada 1944 zakłady w Zlinie zostały częściowo zbombardowane przez lotnictwo Stanów Zjednoczonych.
  • Obecnie Bata swoje buty projektuje głównie w Paryżu i Nowym Jorku, zaś produkuje w Bangladeszu, Pakistanie, Indiach, Indonezji, Sri Lance, Malezji, zaś w Europie, jedynie w Holandii (obuwie ochronne)[13].
  • W 1979 powstała Fundacja Tomasza Baty (Thomas Bata Foundation/Nadace Tomáše Bati), z siedzibą w Zlinie.
  • Uniwersytetowi w Zlinie nadano imię Tomasza Baty (Univerzita Tomáše Bati ve Zlíně).
  • Imieniem Thomasa J. Baty nazwano budynek biblioteki uniwersytetu Trent (Trent University) w Peterborough w kanadyjskim stanie Ontario.
  • W Zlinie imię Tomasza Baty nosi Szpital Wojewódzki (Krajská nemocnice T. Bati).
  • W okresie międzywojennym wydano płytę pt "Odkaz Tomáše Bati" (Przekaz Tomasza Baty), z jego przesłaniem[14].
  • W latach 1932–1933 firma Bata była właścicielem pełnomorskiego frachtowca – s.s. "Morava" (3463 BRT), oraz w okresie 1932–1935 niewielkiej jednostki "Little Evy" (461 BRT), dopuszczonej do pływania jedynie na Bałtyku i Morzu Północnym.

Szefowie firmy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mariusz Szczygieł: Gottland, Wydawnictwo Czarne Wołowiec 2006
  • Zdeněk Pokluda: Ze Zlína do světa: příběh Tomáše Bati, Nadace Tomáše Bati Zlin 2004, 62 s.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Filmy[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. zarejestrowane pod nazwą Gerbec, Hrdina, Inc., zbombardowane w trakcie II wojny światowej [1][2]/
  2. Bata | Welcome to Bata Philippines
  3. Baťa: export of architecture from Zlín to India, [w:] http://www.stavebni-forum.com/en/article/14039/bata-export-of-architecture-from-zlin-to-india/
  4. [3]
  5. obecnie Obchodní dům Centrum
  6. np. do 1932 1564 budynków w Zlinie, do 1945 2210 domówTracy A. Burns: Tomáš Baťa – founder of the Baťa Shoe Company
  7. największe w Europie Środkowej
  8. Historia Polskiej Spółki Obuwia Bata w Chełmku [4]
  9. Południowe Zakłady Przemysłu Skórzanego "Chełmek"
  10. Śląskie Zakłady Przemysłu Skórzanego "Otmęt" w Krapkowicach
  11. wiatrakowiec, w uproszczeniu rodzaj helikoptera, pozbawionego jednakże możliwości zawisu
  12. http://www.cygnus.estranky.cz/fotoalbum/obraznik-pro-web-zlin/obraznik-k-textum-a-clankum-www_zlin_estranky_cz/zlinska-letecka-flotila.-.html
  13. Blahoslav Hruška, Jakub Křešnička: Boty dělají člověka, [5]
  14. Odkaz Tomáše Bati