Batalion im. Czwartaków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Batalion im. Czwartaków
Orl.jpg
Orzełek Armii Ludowej
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 1943
Działania zbrojne
II wojna światowa

Batalion Armii Ludowej im. Czwartaków – elitarny oddział szturmowy Gwardii Ludowej, a następnie Armii Ludowej, przeznaczony do zadań specjalnych, stworzony na bazie oddziału zbrojnego Związku Walki Młodych. Powstał w październiku 1943, w założeniu jako pluton GL, cztery miesiące później funkcjonował jako kadrowa kompania AL. W lipcu 1944 roku przekształcony został formalnie w batalion. W trakcie powstania warszawskiego występował jako „4 Batalion AL im. Czwartaków”. Liczył kilkudziesięciu żołnierzy w wieku od 17 do 23 lat.

Historia oddziału[edytuj | edytuj kod]

Formowanie specjalnego oddziału szturmowego na bazie członków ZWM, podjęto w pod październiku 1943 na spotkaniu przedstawicieli Sztabu Głównego Gwardii Ludowej oraz Sztabu Okręgu Warszawa-Miasto GL. Do zadań jednostki miały należeć: ochrona członków władz partii, likwidowanie agentów, przeprowadzanie akcji dywersyjnych i odwetowych w Warszawie. Początkowo, oddział był z nazwy plutonem szturmowym w składzie 10 żołnierzy. Oddziałowi nadano nazwę „Czwartacy” nawiązując do sławnego 4 pułku piechoty z 1831 r. wsławionego w bitwie o Olszynkę Grochowską. Pomysłodawcą nazwy był Aleksander Kowalski z ZWM.

W grudniu 1943 oddział miał już cztery sekcje skoszarowane i opłacane. W tym czasie oddział został przekształcony w pluton złożony z dwóch lub trzech drużyn, liczących ok. dwudziestu kilku ludzi[1]. W styczniu 1944 r. pluton stał się oddziałem przybocznym Dowództwa Głównego Armii Ludowej i KRN. W marcu 1944 do plutonu dołączono 24-osobową grupę AL z dzielnicy Wola (byli członkowie AK), oraz oddział Milicji Ludowej RPPS z Żoliborza i Powiśla. W lipcu 1944 kompania przekształciła się w batalion szturmowy AL liczący tuż przed powstaniem według Józefa Gargasa 150 żołnierzy[2], choć według dokumentów przedstawionych przez Tomasza Strzembosza w lipcu 1944, liczył on 85 żołnierzy[3]. Dodatkowym osłabieniem oddziału był rozkaz wymarszu 2 plutonu na Lubelszczyznę celem pobrania broni. 20 lipca oddział w składzie 22 żołnierzy pod dowództwem Tadeusza Pietrzaka „Tadka” opuścił Warszawę. Do powstania batalion przystąpił w luźnych grupach i został odtworzony w trakcie walk na Starym Mieście.

Akcje zbrojne[edytuj | edytuj kod]

W okresie od października 1943 do lipca 1944 oddział zorganizował szereg akcji zbrojnych w okupowanej Warszawie.

  • 22 października 1943 dokonano zamachu bombowego na zastrzeżony dla policji („Nur fur SS un Polizei und Uniformenn”) „Bar Podlaski” (róg ulic Kruczej i Nowogrodzkiej). Według niektórych źródeł w zamachu zginęło 16 funkcjonariuszy policji i SS, a 30 było rannych[4]. Akcja odbyła się be strat własnych.
  • 15 grudnia 1943 wykolejono pociąg towarowy pod stacją Zalesie na linii Warszawa-Radom;
  • 17 grudnia 1943 opanowano wartownię fabryki „Betriebsgesellschaft Bielany („Blaszanka”) konfiskując 5 pistoletów;
  • 13 lutego 1944 w trakcie akcji zdobywania broni na rogu ulic Waliców i Prostej, ujęty został ciężko ranny dowódca akcji Adam Potocki „Zygmunt”;
  • 11 marca 1944 przerwano w wyniku zamachu bombowego kabel telefoniczny łączący front wschodni z Berlinem, w studzience przy ul. Hożej i Chałubińskiego. W wyniku strzelaniny ranny został Tadeusz Pietrzak „Kazik”.
  • 17 kwietnia 1944 celem zdobycia broni zaatakowano wartownię fabryki sprzętu radiowego Philipsa przy ul. Karolkowej. Zginęło trzech strażników oraz oficer.
  • 5 czerwca 1944 grupa członków oddziału została zaatakowana przez żandarmerię przy ul. Zielnej. Po stronie niemieckiej było pięciu zabitych[5].

Udział powstaniu warszawskim[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu powstania, oddziały batalionu walczyły początkowo w osobnych grupach. 1 kompania, jako jedyna zorganizowana jednostka, pod dowództwem st.sierż. Lecha Matawowskiego „Mirka” (zg. 6 sierpnia) walczyła początkowo na Woli, zaś od 7 sierpnia na Starym Mieście. Oddział sztabowy por. Lecha Kobylińskiego „Konrada” walczyła przy ul.Wilczej w składzie oddziału AK, a 3 sierpnia przedostała się na Stare Miasto. Po zgromadzeniu oddziałów na Starym Mieście, batalion został częściowo (na bazie 1 kompanii) odtworzony jako „4 batalion AL im. Czwartaków”. Wraz z warszawską AL podporządkował się taktycznie dowództwu powstania. 2 kompania powstała z luźnych grup żołnierzy AL na Stary Mieście. Brak danych o odtworzonej 3 kompanii. Prawdopodobnie dotychczasowa 3 kompania, która częściowo została odtworzona 1 sierpnia na Starym Mieście, po 7 sierpnia została przekształcona w nowy 3 Batalion AL. Według Antoniego Przygońskiego, siły AL w dniu 7 sierpnia liczyły na Starym Mieście ok. 1000 ludzi, z czego Batalion „Czwartaków” liczył 200 ludzi (1 kompania – 75 osób, 2 kompania 75 osób, 3 kompania – 50 osób), natomiast 3 Batalion AL liczył ok. 300 ludzi[6]. Według danych o stanie żywionych w dniu 14 sierpnia siły AL wyliczono na 750 osób[7]. Według niektórych historyków, na stanie batalionu „Czwartaków” był jeden karabin maszynowy, trzy pistolety maszynowe i 40 pistoletów[8].

16 sierpnia oddziały „Czwartaków” oraz 3 batalionu walczyły o „Czerwony Dom” w okolicy ulic Boleść – Mostowa. W relacjach wspomina się o udziale plutonu pod dowództwem por. Lecha Kobylińskiego „Konrada”, plutonu pod dowództwem por.Edwina Rozłubirskiego „Gustawa” oraz dwóch plutonów z 3 batalionu pod dowództwem por. Niemira Bielińskiego „Skóry”[9]. 18 sierpnia czterej żołnierze AL zostali odznaczeni przez Komendanta Głównego AK Krzyżami Walecznych[10]. 23 sierpnia wieczorem pojawiły się pierwsze próby wycofywania oddziałów „Czwartaków”. Kpt. Jan Szaniawski „Szwed” zgłosił zamiar wycofania z barykady Mostowa-Boleść, pod pozorem przejścia do odwodu Grupy „Północ”[11]. Oddział ten jednak nie opuścił stanowisk, zaś 24 sierpnia wziął udział w natarciu. Jednak tego samego dnia kpt. Szaniawski na rozkaz dowództwa AL przedostał się na Żoliborz[12]. Na Żoliborz 24 sierpnia o godz. 9.00 dotarła wraz z nim grupa ok. 40 osób[13]. Według Józefa Gargasa, 2 kompania otrzymała rozkaz przejścia na Żoliborz już 23 sierpnia[14].

26 sierpnia po śmierci – w wyniku wybuchu bomby na ul.Freta 16 – większości dowództwa AL wraz z dowódcą okręgu Bolesławem Kowalskim „Ryszardem”, dowództwo AL wydało rozkaz o ewakuacji oddziałów wbrew rozkazom dowództwa AK. Większość (ok. 300 ludzi)[12] ewakuowała się na Żoliborz (w tym dowódca batalionu kpt. Lech Kobyliński „Konrad”). W nocy z 27 na 28 sierpnia do kanałów zeszła grupa ponad 200 żołnierzy AL, która opuściła stanowiska bojowe nie zawiadamiając dowódcy odcinka. Po przybyciu pierwszej grupy, dowództwo Żoliborza usiłowało bezskutecznie zablokować samowolne przejścia kanałami, utrudniających prawidłową łączność[15].

27 sierpnia zatrzymano przy włazach i cofnięto grupę żołnierzy AL i skierowano na odcinek ppor. „Rawicza”. Tego samego dnia do dowódcy Grupy „Północ” ppłk Karola Ziemskiego „Wachnowski” zgłosił się pluton sztabowy i część 1 kompanii (36 ludzi z czego 12 uzbrojonych), pod dowództwem por. Edwina Rozłubirskiego „Gustawa” (który przedstawił się jako dowódca AL na Starym Mieście). Oddział został przydzielony do odcinka „Trzaska”. Oddział ten, wieczorem 1 września został ewakuowany kanałami, wraz z oddziałami AK do Śródmieścia. Tam uczestniczył w walkach o ulicę Książęcą 7 oraz w rejonie Placu Trzech Krzyży. Por. „Gustaw” Edwin Rozłubirski został odznaczony Virtuti Militari przez generała „Bora”-Komorowskiego.

Podstawowa część odtworzonego 4 batalionu, która znalazła się na Żoliborzu, pozostała w odwodzie. Dowodził nimi prawdopodobnie por. Zdzisław Zieliński „Kobra”. Obok tego funkcjonował 3 batalion dowodzony przez por. Niemira Bielińskiego „Skóra” i kompania służby bezpieczeństwa AL. Dowództwo nad całością (ok. 300 osób) sprawował kpt. Jan Szaniawski „Szwed”[15]. Według relacji Jana Szaniawskiego bataliony liczyły nie więcej niż 20 do 50 osób[16].

Na początku września część oddziału przedostała się do Puszczy Kampinoskiej, w tym 2 kompania (w sile 40 żołnierzy) dowodzona przez ppor. Teodora Kufla „Teocha”, która następnie 27 września została rozformowania. Część żołnierzy (ok. 100 osób) pod dowództwem kpt.Jana Szaniawskiego „Szwed” podjęła próbę przebicia się przez Wisłę. Początkowo był to wspólny plan AK i AL, który jednak został zarzucony z powodu olbrzymich strat w walkach o dostęp do wału wiślanego[17]. Grupa AL wyruszyła samodzielnie. W wyniku walki do brzegu dotarło zaledwie 28 osób w tym dowódca batalionu kpt. Lech Kobyliński „Konrad” i kpt. Jan Szaniawski „Szwed”[18]. Pozostała część żołnierzy batalionu zginęła lub dostała się do niewoli jako żołnierze AK.

Ordre de Bataille[edytuj | edytuj kod]

  • dowódca kolejno plutonu/kompanii/batalionu – por. Lech Kobyliński ps. „Konrad”;
  • zastępca dowódcy ds. liniowych – ppor. Edwin Rozłubirski ps. „Gustaw”;
  • zastępca ds. oświatowych – Helena Kozłowska ps. „Ola”.

grudzień 1943 Pluton[edytuj | edytuj kod]

  • 1 drużyna – Lech Matawowski „Mirek, a po jego zranieniu Ryszard Kazała ps. „Zygmunt”
  • 2 drużyna – Adam Potocki „Zygmunt” (aresztowany w lutym, zg. w kwietniu 1944), Tadeusz Pietrzak „Kazik”[19]

marzec 1944 kompania[edytuj | edytuj kod]

  • 1 pluton – Ryszard Kazała ps. „Zygmunt” (zg. w kwietniu 1944 r.) (14 żołnierzy)
  • 2 pluton – Tadeusz Pietrzak ps. „Tadek” (35 żołnierzy)
  • 3 pluton – Ryszard Suski ps. „Żarłok” (36 żołnierzy).

lipiec 1944 batalion[20][edytuj | edytuj kod]

  • 1 kompania – st. sierż. Lech Matawowski ps. „Mirek”. Brak danych o składzie.
  • 2 kompania – ppor. Tadeusz Pietrzak ps. „Tadek”. Brak danych o składzie. W trakcie powstania warszawskiego kompania została odtworzona w wyniku połączenia luźnych grup żołnierzy.
  • 3 kompania – kpr. Ryszard Suski ps. „Żarłok”. Zastępca dowódcy: Jan Fotek, dowódcy plutonów: „Robert” (NN), „Hubert” (NN) i Mieczysław Kutner ps. „Walter”[21];. Plutony dzieliły się na 2 sekcyjne drużyny.

Sierpień 1944 – powstanie warszawskie[edytuj | edytuj kod]

Oddział od 7 sierpnia występował jako 4 Batalion AL im. Czwartaków.

  • Dowódca – por./kpt. Lech Kobyliński ps. „Konrad”;
  • Zastępca dowódcy ds. liniowych, dowódca plutonu sztabowego – ppor./por. Edwin Rozłubirski ps. „Gustaw”; Jako zastępca ds. operacyjnych występuje również kpt. Jan Szaniawski „Szwed”;
  • Zastępca ds. polityczno-oświatowych – por. Hanna Morawska ps., „Hanka”;
  • szef sztabu – st. sierż. Bohdan Czeszko ps. „Agawa”;
  • zastępca szefa sztabu – sierż Stanisław Sulima ps. „Stasiek”;
  • kwatermistrz – sierż. Jan Dąbrowski ps. „Wyrwa”;
  • adiutant – kpr. Zbigniew Kulesza ps. „Zbyszek”;
  • szef kancelarii – plut. Stefania Mierzejewska ps. „Stefa”.
  • 1 kompania – st. sierż. Lech Matawowski ps. „Mirek” (ciężko ranny 5 sierpnia zg. 6 sierpnia 1944), ppor. Wacław Pałatyński ps. „Witek Tramwajarz”;
  • 2 kompania – ppor. Teodor Kufel ps. „Teoch”, „Teodor”
  • 3 kompania – ppor. Edward Baczyński ps. „Henryk”[22] lub plut. Henryk Trocewicz ps. „Politruk”[23].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca akcję bojową Batalionu im. Czwartaków, w czerwcu 1944 r., na budynku PAST-y w Warszawie

Walki i historia oddziału „Czwartaków AL”, były eksponowane przez propagandę w czasach PRL jako przeciwstawienie legendzie oddziałów szturmowych Armii Krajowej. Imieniem Czwartaków AL nazywano szkoły (m.in. Szkoła Podstawowa nr 57, Narbutta 31 w Warszawie), zakłady pracy (m.in. nieistniejąca obecnie Fabryka Obsługowych Urządzeń Samochodowych imienia Batalionu Czwartaków A.L w Warszawie). Imię Czwartaków AL, nadano w 1965 Nadwiślańskiej Brygadzie MSW.

W 1965 zrealizowano siedmioodcinkowy serial na kanwie historii oddziału „Podziemny front” (reżyseria: Hubert Drapella i Seweryn Nowicki, scenariusz: Jerzy Bednarczyk i Bohdan Czeszko), a następnie w okresie 1969-1972 i 1979 opublikowano serię 9 zeszytów komiksu pod tym samym tytułem (rysunki: Mieczysław Wiśniewski, Jerzy Wróblewski).

W latach 1963-1979 opublikowano pięć wydań wspomnień Czwartacy. Wspomnienia żołnierzy Szturmowego Batalionu AL. im. „Czwartaków” (1943-1945). W latach 1971-1979 wydano kilka wydań pozycji: Zdzisław Poniatowski i Ryszard Zelwiański, Batalion AL im. „Czwartaków”, oraz w latach 1969 i 1973 wydano książkę Tadeusz Pietrzak, Podziemny front.

W latach 1971-1983 w Polskiej Żegludze Morskiej, pływał statek „Czwartacy AL”[24]. W okresie późniejszym (lata 1986-2000) do floty PŻM należał statek „Batalion Czwartaków”[25].

23 października 2003 w 60 rocznicę powstania oddziału przy ul. Brzozowej odsłonięto kamienia upamiętniający czyn zbrojny „Czwartaków”[26].

Przypisy

  1. Tomasz Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944, Warszawa 1983, s. 113.
  2. Józef Bolesław Gargas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, Warszawa 1974, s. 75.
  3. Tomasz Strzembosz, op.cit. s. 114.
  4. Józef Bolesław Gargas, op. cit. s. 75.
  5. Józef Bolesław Gargas, op. cit. s. 75-77.
  6. Dane te podano w: Piotr Stachiewicz, Starówka 1944. Zarys organizacji i działań bojowych Grupy „Północ” w Powstaniu Warszawskim, Warszawa 1983, s. 54.
  7. Piotr Stachiewicz, op. cit. s. 132.
  8. Łukasz Jastrząb, Należy im się taka sama pamięć „Przegląd” nr 35 z 2007 (dostęp z 27 grudnia 2009).
  9. Piotr Stachiewicz, op. cit. s. 148-149.
  10. Piotr Stachiewicz, op. cit. s. 203.
  11. Piotr Stachiewicz, op. cit. s. 225-226.
  12. 12,0 12,1 Józef Bolesław Gardas, op. cit. s. 89.
  13. Grzegorz Jasiński, Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Postaniu warszawskim, Pruszków 2009, s. 263.
  14. Józef Bolesław Gardas, op. cit. s. 96.
  15. 15,0 15,1 Grzegorz Jasiński, op. cit. s. 264.
  16. Jan Szaniawski, Na powstańczym Żoliborzu, w: Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945, Warszawa 1995, Tom 2, s. 378.
  17. Grzegorz Jasiński, op. cit. s. 358-368.
  18. Józef Bolesław Gardas, op. cit. s. 92.
  19. Według innych relacji pluton miał jeszcze 3 drużynę cyt. Tomasz Strzembosz, op. cit. s. 103.
  20. Dane za Vademecum Powstania Warszawskiego.
  21. Tomasz Strzembosz, op. cit. s. 115.
  22. Według Vademecum Powstania Warszawskiego.
  23. Oddziały Powstania Warszawskiego, Warszawa 1988, s. s. 93.
  24. Informacja o statku na stronie Polskiej Żeglugi Morskiej.
  25. Kolejny statek PŻM.
  26. W 60. rocznicę powstania Batalionu AL „Czwartaków”. Hołd poległym obrońcom Warszawy, „Kombatant”. Biuletyn UdsKiOR nr 11 z 2003.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tomasz Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944, Instytut Historii PAN, Warszawa 1983, ISBN 83-01-04203-6.
  • Józef Bolesław Gargas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, Warszawa 1974.
  • Oddziały Powstania Warszawskiego, Warszawa 1988, ISBN 83-202-0474-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]