Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Pelplinie
| Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP w Pelplinie | |||||||||||||
| bazylika mniejsza, katedra | |||||||||||||
 889 z 11.07.1984 r.(zespół klasztorny cystersów)[1] |
|||||||||||||
 Katedra w Pelplinie |
|||||||||||||
| Państwo |  Polska |
||||||||||||
| Miejscowość | Pelplin | ||||||||||||
| Wyznanie | katolickie | ||||||||||||
| Kościół | rzymskokatolicki | ||||||||||||
| Wezwanie | Wniebowzięcia NMP, św. Bernarda z Clairvaux, św. Benedykta i św. Stanisława | ||||||||||||
|
|||||||||||||
|
|||||||||||||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||||||||||||
Katedra Wniebowzięcia NMP w Pelplinie – gotycki kościół, pierwotnie świątynia klasztoru Cystersów, od 1824 siedziba miejscowego biskupa. Z dawnego zespołu klasztornego zachowała się katedra oraz część zabudowań zakonnych skupionych wokół czworobocznego wirydarzu. Katedra jest jedną z największych świątyń gotyku ceglanego w Polsce. Posiada bogaty wystrój z XV-XVIII wieku, m.in. monumentalny ołtarz główny, liczne ołtarze boczne, zespół stalli, ambonę, organy boczne.
Spis treści |
[edytuj] Historia
Dawny zespół klasztorny w którego główną częścią jest katedra jest rdzeniem obecnego miasta Pelplina. W 1258 książę Mszczuj II sprowadził z Doberanu Cystersów do pobliskich Pogódek, a następnie w 1276 konwent został przeniesiony do Pelplina. Pierwotny niewielki kompleks budynków zastąpiono w XIV wieku obecnym, monumentalnym założeniem. Budowa opactwa rozpoczęła się w II ćwierci XIV wieku, trwała do około 1400 roku. Oprócz zabudowań skupionych wokół wirydarza w części zachodniej kompleksu wzniesiono zabudowania gospodarcze z browarem, w części wschodniej wzniesiono niewielki kościół Bożego Ciała. W XVII i XVIII nastąpiła gruntowna barokizacja świątyni; otrzymała bogaty wystrój m.in. ołtarze, organy i ambonę. W 1823 miała miejsce kasata zakonu, a rok późnej ustanowiono diecezję pelplińską. Cały zespół został gruntownie odnowiony i regotycyzowany w latach 1894-1899.
[edytuj] Opaci pelplińscy
[edytuj] W Pogódkach
| Gerhard (od 1267) | Ludolf (do 1276) |
[edytuj] W Pelplinie
[edytuj] Wolno obierani
| Werner (1276-1292) | Jan z Byszewa (1292-1298) | Henryk z Hadersleben (1298-1305) | |
| Gotfryd z Elbląga (1305-1316) | Henryk ze Starogardu (1317-1323) | Jordan (1323-1329) | |
| Albert (1329-1331) | Eberhard z Elbląga (1331-1354) | Maciej (1354-1368) | |
| Piotr z Rogowa/de Roggow (1368) | Jan z Langnowa (1386-1402) | Piotr Honigfeld (1402-1436) | |
| Piotr Bielczyc z Pucka (1436-1440) | Mikołaj Engelken (1440-1447) | Andrzej z Rosenau (1447-1462) | |
| Jan Warnaw (1464-1466) | Paweł de Zullen (1466-1471) | Sander (1471-1475) | |
| Paweł de Zullen (1475-1489) | Michał Fischaw (1489-1502) | Jerzy Neuburgk z Nowego (1502-1504) | |
| Bartłomiej (1504-1522) | Jędrzej Stenord z Królewca (1522-1542) | Jodok Kron z Malborka (1542-1555) | |
| Szymon z Poznania (1555-1557) |
[edytuj] Wybierani kandydaci króla
| Stanisław Żelisławski (1557-1563) | Leonard Rembowski I (1563-1590) | Mikołaj Kostka (1592-1610) | |
| Feliks Kos (1610-1618) | Leonard Rembowski II (1618-1649) | Jan Karol Czarliński (1649-1662) | |
| Jerzy Ciecholewski (1662-1673) | Aleksander Wolf a Lüdingshaus (1673-1678) | ||
| Ludwig Aleksander Łoś (1679-1688) | Jerzy Skoroszewski (1689-1702) | Tomasz Franciszek Czapski (1702-1730) | |
| Walenty Aleksander Czapski (1730-1734) | Wojciech Stanisław Leski (1736-1747) | Ignacy Czapski (1747-1751) | |
| Hieronim Turno (1751-1759) | Izydor Tokarzewski (1759-1766) | Florian Gotartowski (1766-1779) |
[edytuj] Architektura katedry
Zbudowana z cegły katedra jest trójnawową bazyliką z pięcioprzęsłowym korpusem nawowym, dwuprzęsłowym transeptem i czteroprzęsłowym, zamkniętym prostokątnie prezbiterium, które flankują nawy boczne. Ustawienie ołtarza głównego pomiędzy drugą od wschodu parą filarów tworzy iluzję ambitu. Transept ma układ halowy, składa się z dwóch naw; architektura ramion transeptu jest odmienna od reszty kościoła, za sprawą sieciowych sklepień; pozostałe części świątyni nakryte są sklepieniem gwiaździstym (sześcioramiennym w nawie głównej i prezbiterium, czteroramiennym w nawach bocznych). Sklepienia wspierają ośmioboczne w planie filary międzynawowe, które na wysokości ścian nawy głównej są częściowo wtopione w lico i tworzą ostrołukowe arkady. Strefa okien umieszczona jest wysoko ponad gzymsem; ponad którym ściany poszczególnych przęseł, przybierają ostrołukową formę. Częściowo zachowały się ceramiczne wsporniki sklepienne o motywach antropomorficznych (główki, popiersia, figurki atlantów) i zoomorficznych.
Na zewnątrz ściany są oszkarpowane, zachowały częściowo dekorację zendrówkową. Ściany wieńczą fryzy arkadkowe i fryzy z motywem czteroliścia. Ściany frontowe transeptu, oraz elewacji zachodniej i wschodniej (które mają wielkie, ostrołukowe okna na osi) są zwieńczone bogato zdobionymi szczytami schodkowymi; do ścian elewacji wschodniej i zachodniej przylegają niskie ośmioboczne wieże schodkowe, flankujące elewacje nawy głównej. Na skrzyżowaniu naw późnobarokowa wieżyczka na sygnaturkę.
[edytuj] Portale
Do katedry prowadzą trzy wejścia, od strony zachodniej, północnej i południowej (od strony krużganków). Ostatnie dwa zachowały gotyckie portale. Portal południowy zachował część dekoracji rzeźbiarskiej z motywami roślinnymi w ościeżach i archiwoltach. Datowany na przełom XIV i XV wieku portal północnego ramienia transeptu charakteryzuje się bogatą dekoracją figuralną wykonaną ze sztucznego kamienia, którą tworzą półpostacie proroków w strefie kapitelowej, aniołki i święci w archiwoltach i głowa Chrystusa w kluczu arkady. Tympanon z przedstaweniem Maiestas Domini neogotycki z 1898.
[edytuj] Wnętrze i jego wystrój
[edytuj] Ołtarz główny
Ołtarz główny, z 1623-24 ufundowany przez opata Leonarda II, tworzy sięgająca wysokości sklepień wielokondygnacyjna nawiązująca do form architektonicznych nastawa w stylu wczesnego baroku. Podzielony jest na pięć osi, z szerszą środkową, zwieńczony jest trzema ozdobnymi szczytami. Zdobi ją bogata dekoracja rzeźbiarska i malarska z obrazami pędzla Hermana Hana; Koronacją Marii i Wizją świętego Bernarda. W dolnej strefie znajdują się repozytoria na relikwie. W osiach bocznych nisze w których umieszczono rzeźby. Dekoracją rzeźbiarską tworzą figury apostołów i patronów Cystersów oraz liczne aniołki. Ponad Koronacją Marii w okrągłym kartuszu umieszczone zostało imię Boże w formie hebrajskiego tetragramu JHWH. Na szczytach figury Chrystusa Zmartwychwstałego w asyście aniołów z narzędziami Męki Pańskiej.
[edytuj] Ołtarze boczne i obrazy
Zachowało się do dziś 26 ołtarzy rozmieszczonych przy filarach międzynawowych oraz nawach bocznych, datowanych na XVII-XVIII wiek, z cennymi dziełami malarstwa, głównych przedstawicieli baroku gdańskiego i pomorskiego. Są to Przybycie Świętej Urszuli do Kolonii pędzla Hansa Kriega (?); obrazy Hermana Hana (powstałe w latach 1613-25) i jego uczniów Trójca Święta, Pokłon Pasterzy, Śmierć Marii Magdaleny,Święta Jadwiga, Święta Rodzina i Święta Elżbieta opiekująca się chorym oraz Siedem Sakramentów (Fons Vitae), Uczta u Leviego, Ostatnia Wieczerza. Ołtarz Św. Jakuba zdobi obraz Ścięcie Świętego Jakuba pędzla Bartłomieja Strobla. Zespół obrazów ołtarzowych pędzla Andrzeja Stecha z około 1670 tworzą Powołanie Macieja na apostoła, Męczeństwo Świętego Andrzeja, Chrzest dworzanina etiopskiego, Wyznanie wiary Świętego Maurycego, Ukrzyżowanie.
[edytuj] Stalle
W katedrze zachował się zespół późnogotyckich stalli z bogatą dekoracją snycerską – maswerkową, ornamentalną, roślinną i figuralną. Wykonane zostały w XV w. Zespół późnogotycki tworzą dwie pary stalli chórowych, tron celebransa, stalla przeora i stalla opacka. W korpusie nawowym stalle manierystyczne z XVII wieku.
[edytuj] Pozostałe dzieła
Przy filarze w narożniku nawy głównej i transeptu (od strony południowej) znajduje się barokowa ambona, której podstawa przedstawiająca Samsona rozdzierajacego paszczę lwa (będącego herbem rodowym Błędzkich) została w 1682 roku ufundowana przez rodzinę Błędzkich herbu Samson-Watta (ambona jest dziełem snyczerza gniewskiego Macieja Schallera), dalej na emporze organowej w południowym ramieniu transeptu umieszczono monumentalny prospekt organowy z 1678-70 dzieło Macieja Schollera. Instrument jest dziełem Jana Jerzego Wulfa i Daniela Nitrowskiego. Ponadto epitafium wojewody Jana Kosa (+1622), obrazy m.in. portrety książąt Sambora I i Mszczuja II oraz Darowanie Pogódek Cystersom przez Sambora II pędzla Andrzeja Stecha.
[edytuj] Dawne zabudowania klasztorne
Przylegający od strony południowej zespół zabudowań klasztornych jest zintegrowany krużgankiem otaczającym czworoboczny wirydarz. Skrzydło wschodnie krużganków (najstarsze) nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym pozostałe sklepieniem gwiaździstym. Zachowały się częściowo wsporniki kamienne i ceramiczne o motywach roślinnych i figuralnych. Z gotyckiego malarstwa ściennego zachowało się malowidło w południowym ramieniu krużganków przedstawiające Grupę Ukrzyżowania z postaciami proroków Izajasza i Jeremiasza oraz opata i mnicha, w niższej strefie scena Obmycia nóg apostołów, datowane na XIV wiek, przemalowane w XIX wieku, w latach 90-tych XX wieku konserwowane. W krużgankach zachowały się manierystyczne ławy z ozdobnymi zapleckami z 1609 r. W górnej strefie ścian zawieszono ostrołukowe obrazy z których 17 są dziełami Andrzeja Stecha i jego warsztatu, powstałe w latach 1689-96. Ukazują one sceny chrystologiczne, ponadto Dzieje Apostolskie i cztery obrazy z Uczynkami Miłosierdzia.
Do skrzydła wschodniego przylega kapitularz nakryty gotyckim sklepieniem wspartym na trzech filarach. Sklepienie to charakteryzuje się gwiaździstym układem w części środkowej, w skrajnych zastosowano układ trójdzielny. Kapitularz poprzedza sień którą zdobi portal oraz wsporniki sklepienne z maskami. Na osi portalu sieni w obrębie kapitularza gotyckie lavatorium (pomieszczenie ze studnią) na planie sześcioboku. Obok kapitularza wolno stojący XIII wieczny budynek oratorium. Zabudowania wielokrotnie przebudowywane w XIX wieku na potrzeby Collegium Marianum utworzonego w 1836, które było jedyną w zaborze pruskim polską szkołą średnią. Obecnie w budynkach klasztornych m.in. Wyższe Seminarium Duchowne.
[edytuj] Bibliografia
- Janusz Stanisław Pasierb: Katedra w Pelplinie. Pelplin: Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, 1999. ISBN 83-87668-45-1.
Przypisy
- ↑ Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo pomorskie (pol.). 2010-06-30. [dostęp 06.05.2010].
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Parafia katedralna w Pelplinie
- Informacje o katedrze
- Diecezjalne Centrum Informacji Turystycznej w Pelplinie
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
