Bazylika prymasowska Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gnieźnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bazylika prymasowska Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
kościół parafialny, archikatedra, bazylika mniejsza
Distinctive emblem for cultural property.svg 2374/A z 4 marca 1931[1]
Archikatedra gnieźnieńska nocą od strony cmentarza św. Piotra i Pawła
Archikatedra gnieźnieńska nocą od strony cmentarza św. Piotra i Pawła
Państwo  Polska
Miejscowość Gniezno
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
bazylika mniejsza
• nadający tytuł
od 1931
Pius XI
Wezwanie Wniebowzięcia NMP
Wspomnienie liturgiczne 15 sierpnia
23 kwietnia
Przedmioty szczególnego kultu
Relikwie Św. Wojciecha
Bł. Jana Pawła II
Cudowne obrazy Cudowny Krzyż Gnieźnieński
Położenie na mapie Gniezna
Mapa lokalizacyjna Gniezna
Bazylika prymasowska Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
Bazylika prymasowska Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika prymasowska Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
Bazylika prymasowska Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
Ziemia 52°32′12″N 17°35′33″E/52,536667 17,592500Na mapach: 52°32′12″N 17°35′33″E/52,536667 17,592500
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Bazylika prymasowska Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (archikatedra gnieźnieńska, katedra gnieźnieńska) - gotycki kościół katedralny, usytuowany na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. Katedra była wielokrotnie miejscem koronacji królów Polski. Obecnie siedziba Parafii archikatedralnej Wniebowzięcia NMP. 16 września 1994 roku obiekt został wpisany na listę Pomników historii.[2]

Katedra Gnieźnieńska od strony ul. Tumskiej
Dawny kościół katedralny z ok. 1843 roku
Konfesja z relikwiami św. Wojciecha z 1915 roku
Obecna konfesja z relikwiami św. Wojciecha
Relikwiarz św. Wojciecha
Organy katedralne
Relikwie krwi bł. Jana Pawła II katedry gnieźnieńskiej

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki istnienia[edytuj | edytuj kod]

Początki katedry gnieźnieńskiej sięgają końca IX wieku[3], kiedy wybudowano prostokątne oratorium jednonawowe. Pod koniec X w. Mieszko I wybudował świątynię na planie krzyża, przebudowując jednonawowe oratorium. W 977 roku pochowano w świątyni księżną Dąbrówkę, żonę Mieszka I[3]. Przed przybyciem św. Wojciecha do Gniezna, Bolesław Chrobry przebudował świątynię wg planu prostokąta, wynosząc ją później do rangi katedry. W 999 roku odbył się pogrzeb św. Wojciecha oraz jego kanonizacja przez papieża Sylwestra II[4].

Między 7 a 15 marca 1000 roku do Gniezna przybył cesarz Otton III, aby pomodlić się przy grobie św. Wojciecha. Odbył się wtedy tzw. I zjazd gnieźnieński[3], na którym książę Polski Bolesław Chrobry i cesarz omawiali plany utworzenia wspólnego królestwa Niemiec, Francji, Rzymu, Anglii i Państw Słowiańskich. Utworzono archidiecezję gnieźnieńską i I metropolię kościelną w Polsce, podległą wyłącznie papieżowi. Pierwszym arcybiskupem został Radzim Gaudenty. W 1018 roku doszło do pożaru katedry, którą w ciągu siedmiu lat odbudowano[5].

W 1025 roku koronował się w niej na króla Bolesław Chrobry[6][7], a po jego śmierci syn Mieszko II Lambert[6]. W 1038 roku gród gnieźnieński zaatakował książę czeski Brzetysław I, niszcząc i ograbiając podgrodzia i katedrę. Po kilku latach odbudowano świątynię w stylu romańskim oraz konsekrowano ją w 1064 roku. W 1076 roku na króla Polski koronował się Bolesław II Szczodry[6]. Pod koniec XI wieku miała miejsce katastrofa budowlana części wschodniej świątyni[5].

Wiek XII – XVIII[edytuj | edytuj kod]

W latach 1103–1104 odbył się synod z udziałem legata papieskiego związany z odnalezieniem i umieszczeniem relikwii św. Wojciecha w katedrze[5]. Kilka lat później do grobu św. Wojciecha przybył książę Bolesław III Krzywousty. W 1127 roku w katedrze odbyły się uroczystości odnalezienia i umieszczenia w niej głowy św. Wojciecha[5]. Ok. 1175 roku ufundowano brązowe (spiżowe) Drzwi Gnieźnieńskie[3]. W 1177 roku odbył się wielki zjazd, na którym książę Wielkopolski Mieszko III Stary wystąpił jako "dux totius Poloniae".

Po 219 latach, w 1295 roku odbyła się przedostatnia koronacja królewska w katedrze gnieźnieńskiej. Na króla koronował się książę Przemysł II[6][8]. Pięć lat później do Gniezna zbrojnie wkroczył Wacław II Czeski i również koronował się na króla. Była to ostatnia koronacja w Gnieźnie[6]. W 1331 roku do I stolicy Polski wkroczyli Krzyżacy, niszcząc świątynię. 10 lat później na miejscu katedry wybudowano świątynię gotycką pod nadzorem arcybiskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego. Ten sam arcybiskup przyjął w 1358 roku wraz z całą kapitułą archikatedralną króla Kazimierza Wielkiego, który przyczynił się do odbudowy Gniezna. Pod koniec wieku XIV zakończono budowę prezbiterium i nawy. Całą świątynię uwieńczono korpusem czternastu kaplic[3]. W 1419 roku arcybiskupom gnieźnieńskim nadano tytuł prymasa oraz zastrzeżono dla nich purpurę kardynalską. Pierwszym prymasem został Mikołaj Trąba.

W 1613 roku doszło do pożaru dachu i hełmów wież katedralnych. Siedem lat później do katedry przybył Adam z Wągrowca, aby wypróbować nowe organy. W latach 1641–1652 prymas Maciej Łubieński przeprowadził przebudowę wnętrza świątyni w stylu barokowym[4]. W 1760 roku wybuchł kolejny pożar dachów i hełmów wież oraz zapadło się sklepienie prezbiterium. W ciągu kilku następnych lat przebudowano wnętrze w stylu klasycystycznym z elementami przemijającego stylu barokowego[4]. Zainicjował je prymas Władysław Aleksander Łubieński[5].

Wiek XIX – XXI[edytuj | edytuj kod]

W 1809 roku Francuzi urządzili w katedrze magazyn wojskowy, który został zniszczony po ucieczce wojsk Napoleona[3]. W 1931 roku Pius XI nadał katedrze tytuł bazyliki mniejszej. W 1939 roku po zajęciu Gniezna hitlerowcy urządzili w katedrze salę koncertową[3]. W 1945 roku wybuchł kolejny pożar hełmów wież i dachów spowodowany celowym ostrzałem artyleryjskim pocisków zapalających przez Armię Czerwoną[3]. Ostrzał ów nie był w żaden sposób związany z walkami z hitlerowcami; Gniezno zostało zajęte przez Armię Czerwoną bez oporu z ich strony. Zniszczyło to częściowo gotyckie sklepienie w emporze międzywieżowej, a w następstwie tego również organy i stalle. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku odrestaurowano świątynię w stylu gotyckim, tzw. regotyzowano ją (usunięto z prezbiterium i nawy głównej wystrój barokowy i przywrócono im formy gotyckie)[5].

3 czerwca 1979 roku archikatedrę odwiedził bł. Jan Paweł II. W 1992 kard. Józef Glemp został mianowany metropolitą warszawskim i prymasem Polski (Gniezno straciło miano stolicy prymasowskiej), zaś abp Henryk Muszyński mianowany metropolitą gnieźnieńskim inicjując kolejne zjazdy gnieźnieńskie:

  • 3 czerwca 1997 - II zjazd gnieźnieński w 1000. rocznicę śmierci św. Wojciecha (ponowna wizyta Jana Pawła II oraz siedmiu prezydentów państw Europy Środkowej i Wschodniej).
  • 12 marca 2000 - III zjazd gnieźnieński w rocznicę Wielkiego Jubileuszu Chrześcijaństwa (wizyta pięciu prezydentów państw Europy).
  • 15–16 marca - 2003 IV zjazd gnieźnieński pod hasłem "Quo Vadis Europo?" (wzięło w nim udział ponad 600 osób z ponad 200 miejscowości i 80 ruchów katolickich).
  • 12-14 marca 2004 - V zjazd gnieźnieński w przededniu akcesji 10 nowych państw do UE (udział wzięło 700 reprezentantów wielu ruchów i stowarzyszeń chrześcijańskich).
  • 16-18 września 2005 - VI zjazd gnieźnieński pod hasłem "Europa dialogu" (do Gniezna przybyło 800 zaproszonych osobistości życia politycznego, religijnego i społecznego 15 państw Europy).
  • 2006 - zjazd Episkopatu Polski w 1000. rocznicę śmierci bł. Radzyma Gaudentego.
  • 15-17 czerwca 2007 VII zjazd gnieźnieński pod hasłem "Człowiek drogą Europy" z udziałem m.in. sekretarza stanu Stolicy Apostolskiej kard. Bertone, prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego, Władysława Bartoszewskiego i byłego dyrektora Biura Prasowego Watykanu dr. Joaquína Navarro-Vallsa.
  • 19 grudnia 2009 - odbyła się inauguracja posługi prymasowskiej abp Henryka Muszyńskiego (tym samym po 17-letniej przerwie tytuł prymasa powrócił do Gniezna).
  • 12-14 marca 2010 - VIII zjazd gnieźnieński z udziałem m.in. prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego
Information icon.svg Osobny artykuł: Zjazdy gnieźnieńskie.

26 czerwca 2010 roku odbył się ingres nowego metropolity gnieźnieńskiego i zarazem prymasa Polski abp Józefa Kowalczyka. Udział w nim wzięli m.in: prymasi seniorzy abp Henryk Muszyński i kard. Józef Glemp, metropolita poznański abp Stanisław Gądecki, metropolita warszawski abp Kazimierz Nycz, biskupi polskich diecezji, kapłani całej archidiecezji, pełniący obowiązki prezydenta RP marszałek Sejmu Bronisław Komorowski, byli prezydenci RP Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski, a także marszałek Senatu i inni posłowie i senatorowie. Obecne też były władze gnieźnieńskie z prezydentem Jackiem Kowalskim i starostą Krzysztofem Ostrowskim na czele.

W 2012 roku Gnieźnieńskiej katedrze przekazano relikwie krwi bł. Jana Pawła II, które umieszczono w podświetlonym relikwiarzu w kształcie krzyża z napisem Totus Tuus.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Wewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Katedra jest budowlą trójnawową, o układzie bazylikowym z prezbiterium zamkniętym wielobocznie i ambitem. Do naw bocznych i ambitu przylega wieniec kaplic bocznych. Pod posadzką odkryto i wyeksponowano relikty wcześniejszych budowli przedromańskich i romańskich oraz grobowce arcybiskupów.

Prezbiterium i nawa główna[edytuj | edytuj kod]

W prezbiterium katedry, w jej centrum znajduje się barokowa złocona konfesja, a pod nią wczesnobarokowy relikwiarz – trumienka z cyzelowanej, trybowanej blachy srebrnej z 1662 (z właściwym relikwiarzem – trumienką wewnątrz, drewnianą, prawdopodobnie cedrową skrzynką z XII wieku pokrytą płaskorzeźbami) ze szczątkami św. Wojciecha (restaurowana w 1987 roku po kradzieży). Za relikwiarzem znajduje się płyta nagrobna św. Wojciecha z czerwonego marmuru ze średniowiecznej tumby z 1480 roku. Od strony północnej prezbiterium umieszczony został złocony Tron Prymasowski z 1835 roku, a przed nim nieco nowszy złocony klęcznik z herbem prymasa Stefana Wyszyńskiego. Nad tronem widnieje herb obecnego metropolity gnieźnieńskiego, abpa Józefa Kowalczyka. Po obu stronach prezbiterium ułożone są fotele dla członków Kapituły Prymasowskiej, wykorzystywane też jako miejsca dla większej ilości współcelebransów Eucharystii. Poza tym w prezbiterium znajduje się główny ołtarz ofiarny z płaskorzeźbą św. Wojciecha. Nad ołtarzem znajduje się belka tęczowa z gotyckim krucyfiksem z drzewa lipowego z ok. 1430 roku. W dalszej części nawy głównej znajdują się krzesła dla wiernych, a na jej końcu sala kapitularza starego.

Ambit i nawy boczne[edytuj | edytuj kod]

W ambicie oraz w nawie głównej (północnej i południowej) znajdują się dodatkowe miejsca dla wiernych. Ponadto są tam:

  • płyta nagrobna prym. Jakuba z Sienna – z brązu z końca XV wieku.
  • cztery płyty nagrobne fundacji prym. Jana Łaskiego.
  • pomnik kard. Stefana Wyszyńskiego (prymasa tysiąclecia) z 1982 roku.
  • płyta nagrobna prymasa Zbigniewa Oleśnickiego – z czerwonego marmuru.

Pomieszczenia nawy bocznej[edytuj | edytuj kod]

Nawy boczne otoczone są tzw. wieńcem pomieszczeń. Są to głównie kaplice, ale także kapitularze, zakrystie czy pomieszczenia wieżowe.

Kaplice[edytuj | edytuj kod]

Kaplica prymasa Potockiego, w jej krypcie zostali pochowani:

  • w 1738 – prym. Teodor Potocki, obecnie trumna spoczywa w krypcie przed kaplicą Łubieńskich
  • w 1829 – prym. Ignacy Krasicki (zm. 1801), obecnie trumna również spoczywa w krypcie przed kaplicą Łubieńskich
  • w 1939 – bp Antoni Laubitz
  • w 1956 – protonotariusz apostolski Aleksy Brasse.

Kaplica Bożego Ciała, nazywana też kaplicą prym. Sprowskiego, w jej krypcie byli pochowani:

  • w 1464 – prym. Jan Sprowski
  • w 1693 – bp Wojciech Stawowski
  • w 1721 – prym. Stanisław Szembek

Ta kaplica jest miejscem przechowywania Najświętszego Sakramentu.

Kaplica Doktorów zwana też kaplicą św. Jana Nepomucena, w jej krypcie byli pochowani kanonicy gnieźnieńskiej Kapituły:

  • kan. Jasicki,
  • kan. Oczko,
  • kan. Kantecki,
  • kan. Robertson,
  • kan. Balcer Pstrokoński.

W tej kaplicy dyżur spowiedniczy pełni Ksiądz Penitencjarz.

Kaplica św. Walentego, w jej krypcie zostali pochowani wikariusze katedralni. Otwierana jest raz w roku, 14 lutego w święto św. Walentego. W tej kaplicy dyżur również pełni Ksiądz Penitencjarz.

Kaplica Pana Jezusa, zwana też Świętego Krzyża, w jej krypcie byli pochowani kanonicy gnieźnieńscy. Obecnie znajduje się w niej Cudowny Krzyż Gnieźnieński słynący łaskami oraz wota dziękczynne.

Kaplica Niepokalanego Poczęcia NMP, inaczej zwana prymasa Gembickiego, w jej krypcie został pochowany prymas Wawrzyniec Gembicki.

Kaplica Kołudzkich, w jej krypcie byli pochowani księża z rodziny Kołudzkich.

Kaplica św. Andrzeja, zwana też prymasa Olszowskiego, w jej krypcie zostali pochowani:

Kaplica Bogorii, zwana też Matki Bożej Częstochowskiej , w jej krypcie zostali pochowani:

Kaplica jest miejscem codziennego stałego dyżuru spowiedniczego kapłanów z parafii Gniezna oraz seminarium i Kurii Metropolitalnej.

Kaplica św. Stanisława, zwana też sufragańską, w jej krypcie zostali pochowani:

  • 1608 – bp Jan Gniazdowski,
  • 1661 – kan. Stanisław Sławieński.

Kaplica jest miejscem stałego dyżuru Księdza Penitencjarza Większego.

Kaplica prym. Baranowskiego, w jej krypcie został pochowany w 1615 roku prymas Wojciech Baranowski.

Kaplica św. Mikołaja, zwana też prym. Dzierzgowskiego, w jej krypcie został pochowany w 1559 prymas Mikołaj Dzierzgowski.

Kaplica prymasa Łubieńskiego, zwana też Łubieńskich, w jej krypcie zostali pochowani:

W kaplicy w 1973 roku zostało złożone serce kardynała Augusta Hlonda Prymasa Polski. Wtedy również kard. Wyszyński dokonał odsłonięcia i poświęcenia tablicy inskrypcyjnej ku czci prymasa Hlonda. Kaplica ta, poza kaplicą Bożego Ciała jest jedynym miejscem przechowywania Najświętszego Sakramentu w Katedrze.

Przy kaplicy pod nawą południową spoczywa sześć trumien arcybiskupów i prymasów Polski:

Inne pomieszczenia[edytuj | edytuj kod]

Poza kaplicami w nawie bocznej znajduje się wiele innych pomieszczeń. Są to: sala kapitularza starego(pomieszczenie międzywieżowe), pomieszczenie w podstawie wieży północnej z wejściem do podziemia, pomieszczenie przywieżowe północne (obecnie sklep pamiątkarski), pomieszczenie przywieżowe południowe (obecnie kasa biletowa), pomieszczenie w podstawie wieży południowej z wejściem na balkon widokowy wieży. Ponadto zarówno od strony północnej jak i południowej znajdują się równoległe kruchty. W kruchcie północnej znajdują się duże, dwuskrzydłowe drzwi od zewnątrz, a nad nimi gotycki portal z ok. 1400 z tympanonem Ukrzyżowania wykonanym ze sztucznego kamienia. W kruchcie znajdują się wejścia do sklepu pamiątkarskiego, biura pielgrzyma oraz Archiwum Archidiecezjalnego.

W Kruchcie południowej znajdują się duże dwuskrzydłowe drzwi, nad którymi od wewnątrz zawisły portrety pięciu królów Polski koronowanych w Katedrze Gnieźnieńskiej. Znajduje się też portal z 2 poł. XIV wieku z tympanonem Sądu Ostatecznego i osadzonymi w nim romańskimi, brązowymi, dwuskrzydłowymi Drzwiami Gnieźnieńskimi z ok. 1175, przedstawiającymi życie i śmierć św. Wojciecha. Kruchta jest zamknięta, otwiera się ją na ważniejsze uroczystości(np. obchody uroczystości ku czci św. Wojciecha, kiedy wchodzą nią biskupi).

W środkowej części nawy bocznej, naprzeciwko kaplicy Bożego Ciała znajduje się dawna kaplica świętego Jerzego, obecnie druga kruchta południowa.

Ponadto pomiędzy kaplicą Doktorów, a św. Walentego znajduje się zakrystia wikariacka z wyjściem z katedry oraz zakrystia prałacka, używana przez kanoników i biskupów. Pomiędzy kruchtą z Drzwiami Gnieźnieńskimi, a kaplicą Łubieńskiego znajduje się nowy kapitularz.

W podziemiach katedry można zobaczyć m.in. najstarszy w Polsce napis nagrobkowy z ok. 1006 roku, odkryte podczas badań archeologicznych relikty budowli kamiennej z końca IX wieku, a także fragmenty murów bazyliki Mieszka I.

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Od strony północnej archikatedry znajduje się zespół Kolegiat wraz z kościołem św. Jerzego. W Kolegiatach znajduje się m.in. siedziba Muzeum Archidiecezjalnego. Od strony wschodniej widnieje Wzgórze Panieńskie (Gniezno) wraz z Rynkiem. Od południa, przed archikatedrą umieszczony został pomnik Bolesława Chrobrego. Od strony zachodniej widnieje Plac Św. Wojciecha, miejsce sprawowania sumy odpustowej w czasie uroczystości ku czci św. Wojciecha.

Koronacje królewskie[edytuj | edytuj kod]

Obecna funkcja[edytuj | edytuj kod]

Obecnie archikatedra pełni rolę kościoła parafialnego Parafii Archikatedralnej w Gnieźnie, ponadto jest też główną świątynią Metropolii Gnieźnieńskiej. Posiada status bazyliki mniejszej, jest jednocześnie Sanktuarium św. Wojciecha. Opiekę nad katedrą i jej otoczeniem pełni Kapituła Prymasowska.

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo wielkopolskie (pol.). 2014-03-31. [dostęp 06.05.2010].
  2. http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP19940500416
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Katedra w Gnieźnie (970-1945). [dostęp 2010-01-14].
  4. 4,0 4,1 4,2 Katedra Prymasowska w Gnieźnie. [dostęp 2010-01-14].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Włodzimierz Łęcki: Gniezno. Poznań: WPT Przemysław, 1980, s. 12 – 18. ISBN T-17/2322.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Katedra Gnieźnieńska. [dostęp 2010-01-14].
  7. Dzieje Polski. [dostęp 2009-08-14].
  8. M. Rożek Polskie koronacje i korony – wyd. KAW, 1987

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Śmiegiel: Święty Wojciech. Gniezno: 1996.
  • Gabriela Mikołajczyk: Zabytki Katedry Gnieźnieńskiej. Gniezno: Prymasowskie Wydawnictwo "Gaudentinum", 1992. ISBN 83-85654-01-1.
  • Tadeusz Dobrzeniecki: Drzwi Gnieźnieńskie. Kraków: 1953.
  • Tomasz Janiak, Z badań nad przestrzenią liturgiczną romańskiej katedry w Gnieźnie, w: Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, Materiały z sesji naukowej w MPPP, Gniezno 2009

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]