Bełk (województwo śląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bełk
Herb
Herb Bełku
Kościół św. Marii Magdaleny
Kościół św. Marii Magdaleny
Państwo  Polska
Województwo śląskie
Powiat POL powiat rybnicki flag.svg rybnicki
Gmina Czerwionka-Leszczyny
Liczba ludności (2008) 3 353
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 44-230
Tablice rejestracyjne SRB
SIMC 0213925
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Bełk
Bełk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bełk
Bełk
Ziemia 50°07′50″N 18°42′54″E/50,130556 18,715000Na mapach: 50°07′50″N 18°42′54″E/50,130556 18,715000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Bełk (niem. Belk[1]) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie rybnickim, w gminie Czerwionka-Leszczyny. W latach 1945-54 i 1973-77 siedziba gminy Bełk.

Położenie i transport[edytuj | edytuj kod]

Przez miejscowość przebiega autostrada A1, która przecina wieś oraz droga wojewódzka nr 925. Obie drogi łączą się ze sobą na węźle Bełk (od czerwca 2011 węzeł nosi nazwę Rybnik).

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Według niemieckiego językoznawcy nazwa miejscowości należy do grupy nazw patronomicznych i pochodzi od imienia założyciela miejscowości Białka[2] wywodzącego się od staropolskiego określenia barwy białej. W swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia on jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Belkow podając jej znaczenie "Dorf des Bialek" czyli po polsku "Wieś Białka"[2].

Historia miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z ok. 1280 r. i znajduje się w Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (Księdze fundacyjnej biskupstwa wrocławskiego). Pierwszym wzmiankowanym właścicielem wsi był niejaki Bielick, od którego też ma pochodzić nazwa miejscowości. Parafia powstała w pierwszej połowie XIV wieku Wieś dzieliła się na dwa działy: Bełk Dolny (Nieder Belk) i Bełk Górny (Ober Belk). W 1784 roku w Bełku Dolnym należącym do szlachcica von Twardawa mieszkało 14 kmieci, 7 zagrodników, łącznie 111 osób. Na terenie Bełku Dolnego znajdował się kościół, szkoła oraz folwark. Natomiast w Bełku Górnym należącym także do von Twardawa mieszkało 13 kmieci, 7 zagrodników oraz 2 chałupników, łącznie 112 osób. Na terenie Bełku Górnego znajdował się także folwark oraz dwa młyny.

W XIX wieku właścicielem miejscowości był pionier górnośląskiego hutnictwa, Szkot John Baildon. W I poł. XIX w. następuje uwłaszczenie chłopów w wyniku którego w rękach właścicieli wsi pozostały jedynie pola folwarczne. Koniec XVIII wieku i początek XIX wieku to okres zubożenia miejscowej ludności. Obrazują to statystyki z roku 1818, w których widać spadek liczby bogatych chłopów – kmieci, a wzrost liczby uboższych – zagrodników i chałupników. Tak w 1818 roku w Bełku Dolnym było już tylko 4 kmieci, 5 zagrodników i 7 chałupników, łącznie 90 osób. Natomiast w Bełku Górnym było 5 kmieci, 10 zagrodników oraz 6 chałupników, łącznie 180 osób. Następnym właścicielem miejscowości został syn Johna Baildona – Artura, który odsprzedał w 1852 roku swoje dobra Antoniemu Gemander, który był głównym zarządcą Karola Goduli.

Pocztówka z Bełku z początku XX w
Zabudowania byłego folwarku

Pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku następuje wzmożony rozwój wsi – powstaje m.in. Ochotnicza Straż Pożarna (1909), szpital (1908) oraz nowy budynek szkoły elementarnej. W 1910 gmina liczyła 1132 mieszkańców, natomiast obszar dworski 321 (dane dla połączonych obszarów dworskich Bełku Dolnego i Górnego)[1]. Po plebiscycie (440 głosów za Polską, 230 za Niemcami[3]) oraz powstaniach śląskich Bełk zostaje włączony do Polski. Wtedy właścicielem folwarku został Bronisław Jastrzębiec-Albinowski.

W przewodniku po województwie śląskim, wydanym w 1937 r., Bełk opisano następująco: (...) gmina powiatu rybnickiego, 2032 mieszkańców; stacja kolejowa Jaśkowice (3 km) na linii Orzesze - Rybnik; do Rybnika szosą 13 km; szkoła powszechna. Drewniany kościół parafialny św. Marii Magdaleny z wieku XVII . W zakrystii na belce data 1753, rok dobudowania jej do kościoła, kropielnica kamienna z datą 1657. W barokowym ołtarzu głównym gotyckie płaskorzeźby, przedstawiające św. Katarzynę i Barbarę. Ołtarz ten bardzo charakterystyczny dla kościołów śląskich posiada skrzydła boczne ażurowe, złożone ze splotów roślinnych. Ambona barokowa, w przedsionku okuta skrzynia[4].

W 1939 r. jak cały polski Śląsk wieś znalazła się na powrót w Rzeszy Niemieckiej - pierwsze wojska niemieckie wkroczyły na teren wsi już o godzinie 7 rano. Ostatni polski naczelnik wsi, niejaki Szymocha, zbiegł na teren Polski centralnej, gdzie później go aresztowano. W okresie rządów hitlerowskich przewodniczącym NSDAP w Bełku był miejscowy Niemiec Josef Grzybek, natomiast folwarkiem administrował wtedy niejaki von Flachnowitz. W okresie wojny wielu mieszkańców (z pierwszych trzech grup Volkslista) służyło w mundurach Wehrmachtu, a jedną z pierwszych ofiar był bełkowski leśniczy Buchalik, rozstrzelany przez Niemców w lesie nazywanym Pasterniok[1]. Wyzwolenie w 1945 roku było połączone z terrorem oraz wywózkami niektórych mieszkańców wsi do ZSRR.

Do 1977 r. Bełk stanowił samodzielną gminę, która została włączona do gminy Czerwonka-Leszczyny, w której pozostaje do dziś. Od 1996 roku w miejscowości budowany był nowy kościół parafialny pw. św. Jana Sarkandra, oddany wiernym w 2007 roku. Jego budowa i, planowane w związku z jej ukończeniem, przeniesienie starej drewnianej świątyni do Wodzisławia Śląskiego, spowodowała protesty części mieszkańców[5]. Ostatecznie kościół pozostał w Bełku, ale pozostaje zamknięty.

W grudniu 2009 w Bełku otwarto węzeł mieszący się na autostradzie A1.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w miejscowości znajduje się jeden obiekt zabytkowy[6]:

Dawny szpital z 1908 roku - widok obecny po remoncie

Poza nim, istnieją także inne obiekty o znaczeniu historycznym, nie wpisane do rejestru zabytków:

  • kopiec, będący pozostałością średniowiecznego grodziska. Na jego szczycie znajduje się neogotycka, XIX-na kaplica, wybudowana przez ówczesnego właściciela wsi, Antoniego Gemandera, obecnie mocno zniszczona. Pod kaplicą pochowano 4 członków rodziny Lukas.
  • Pozostałości XIX-wiecznych zabudowań dworskich, zbudowanych częściowo z polnego kamienia (młyn, obory, kamienno-ceglane czworaki.
  • Budynek dawnej karczmy, obecnie bar, najprawdopodobniej XIX-wieczny, rozbudowany w początkach XX w. oraz znacznie przekształcony w czasach współczesnych, obecnie bez cech stylowych.
  • Budynek dawnej szkoły. Pierwsza murowana budowla powstała w I poł. XIX w., na przestrzeni XIX i XX w. była wielokrotnie przekształcana. Obecnie większa część budynku pochodzi z końca XIX w. Do 1963 r. szkoła, obecnie przedszkole.
  • Wczesnomodernistyczny budynek dawnego szpitala wzniesiony w 1908 r. z fundacji Alfonsa Lucasa, w okresie PRL-u upaństwowiony (funkcjonował w nim szpital chorób zakaźnych). Obecnie przywrócony siostrom zakonnych mieści Dom Spokojnej Starości.
  • Okazy dendrologiczne: dęby o obwodach 450, 460 i 480 cm. – pomniki przyrody, stary platan klonolistny oraz wiązy szypułkowe i stosunkowo rzadkie sosny wejmutki w parku dworskim. Ponadto liczne stare aleje śródpolne złożone głównie z dębu szypułkowego i kasztanowca.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez miejscowość przebiega szlak rowerowy niebieski niebieska trasa rowerowa nr 291 – OrnontowiceWoszczyce (18,5 km)

Znane osoby związane z Bełkiem[edytuj | edytuj kod]

  • prof. dr hab. Franciszek Marek (ur. 1930 w Bełku) – polski historyk, pedagog, specjalizujący się w historii literatury i historii oświaty.
  • John Baildon – pochodzący ze Szkocji pionier hutnictwa na Górnym Śląsku, właściciel Bełku.
  • Richard Holtze – urodzony w Bełku niemiecki lekarz, jeden z założycieli miasta Katowice, bardzo zasłużony dla jego rozwoju.
  • Johan (Jan) von Muszkowski (ur. 1875 w Bełku, zm. 1947) - śląski architekt, bogaty szlachcic z tytułem hrabiego.

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • LKS Bełk - klub sportowy, założony w 1921 roku. W sezonie 2010/2011 zespół piłkarski seniorów gra w lidze okręgowej Katowice I.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Landkreiss Rybnik
  2. 2,0 2,1 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 13.
  3. Wyniki dla powiatu rybnickiego, Historia Bełku
  4. Michał Stokłosa: Historia Bełku (pol.). [dostęp 2010-12-13].
  5. Tomasz Małkowski, Iwona Sobczyk: Bełk nie chce oddać Marii Magdaleny (pol.). Gazeta Wyborcza, 2008-06. [dostęp 2010-12-13].
  6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie (pol.). 30 września 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Musioł Ludwik, Parafia Bełk, monografia historyczna (maszynopis w posiadaniu parafii), 1953.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VI z. 11, Warszawa 1964.
  • Czapla Grzegorz, Bełk. Zarys Dziejów Wsi, Bełk 2003.
  • Polak Henryk, Dzieje Bełku, Czerwionka-Leszczyny 2003.
  • Żukowski Aleksander, Okazałe Drzewa Gminy i Miasta Czerwionka-Leszczyny, Czerwionka-Leszczyny 2004.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]