Berlin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy stolicy Niemiec. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Berlin
Brama Brandenburska (na górze), Czerwony Ratusz (na środku z lewej), Kościół Pamięci (na środku z prawej), Reichstag (u dołu)
Brama Brandenburska (na górze), Czerwony Ratusz (na środku z lewej), Kościół Pamięci (na środku z prawej), Reichstag (u dołu)
Herb Flaga
Herb Berlina Flaga Berlina
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy Berlin
Burmistrz Klaus Wowereit
Powierzchnia 891,85 km²
Wysokość 34-115 m n.p.m.
Populacja (30 listopada 2013)
• liczba ludności
• gęstość

3 419 623[1]
3 834 os./km²
Nr kierunkowy 030
Kod pocztowy 10115–14199
Tablice rejestracyjne B
Podział miasta 12 okręgów administracyjnych
Położenie na mapie Berlina
Mapa lokalizacyjna Berlina
Berlin
Berlin
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
Berlin
Berlin
Ziemia 52°31′07″N 13°24′30″E/52,518611 13,408333Na mapach: 52°31′07″N 13°24′30″E/52,518611 13,408333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Berlin w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Berlin w Wikisłowniku
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Niemcy

Berlinstolica, siedziba rządu Republiki Federalnej Niemiec. Największe miasto Niemiec, na prawach kraju związkowego. Zajmuje powierzchnię ok. 892 km², zamieszkuje je 3,4 mln osób. Jest trzecim największym (po Londynie i Paryżu)[2] miastem w Unii Europejskiej.

Berlin jest podzielony na dwanaście okręgów administracyjnych (Bezirk). Przez przestrzeń miejską przepływają m.in. rzeki Sprewa i Hawela, a ponadto znajduje się wiele jezior i zatok, w tym największe Müggelsee.

Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1237. Berlin pełnił rolę historycznej stolicy Brandenburgii, Prus, Cesarstwa Niemieckiego, Republiki Weimarskiej i III Rzeszy. Po 1945 roku wschodnia część miasta była stolicą Niemieckiej Republiki Demokratycznej, natomiast pozostała tworzyła Berlin Zachodni – otoczona murem (od 1961 r.) enklawa na terenie NRD. Po zjednoczeniu Niemiec w 1990 roku Berlin został ponownie stolicą Niemiec, siedzibą prezydenta (od 1994 roku), niemieckiego Bundestagu (od 1999 roku) i Bundesratu (od 2000 roku).

Berlin jest jedną z ważniejszych w Europie metropolii globalnych, ponadto ważnym węzłem komunikacyjnym Niemiec i Europy, zarówno kolejowym, lotniczym i drogowym. Ważny ośrodek naukowy, kulturalny i artystyczny (m.in. Kulturforum i Museumsinsel).

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Miasto powstało w miejscu grodu Kopanica (dzisiejsza dzielnica Berlina o nazwie Köpenick) założonego w IX wieku przez Słowian połabskich z plemienia Sprewian przy ujściu rzeki Dahme do Sprewy. Językoznawcy wywodzą nazwę Berlin od prasłowiańskiego *brl oznaczającego bagno lub moczary i podają znaczenie nazwy jako miasto na bagnach[3]. Według hipotezy Reinholda Trautmanna Berlin jest zniekształconą nazwą Bralin (za czym przemawia m.in. zapis w dokumencie z 1215 nazwy miejscowości jako Braline) i pochodzi od nazwy osobowej Bral, czyli skróconej formy słowiańskiego imienia złożonego Bratosław[4].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Mapa hydrograficzna

Berlin leży we wschodniej części Niemiec. Położony jest nad rzeką Sprewą i Hawelą oraz ich dopływami. Sprewa w dzielnicy Spandau wpada do Haweli, prawego dopływu Łaby. Berlin znajduje się między płaskowyżami Barnim i Teltow. Leży około 90 km od granicy z Polską.

Największa długość miasta w kierunku wschodnio-zachodnim wynosi około 45 km, największa długość w kierunku północno-południowym wynosi około 38 km. Najwyższe wzniesienie ma wysokość 115,4 m n.p.m., natomiast najniższy punkt leży na wysokości 34 m n.p.m.[5]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Miasto znajduje się w umiarkowanej strefie klimatycznej. Przeciętna temperatura roczna wynosi +9,1 °C, średnia roczna ilość opadów wynosi 581 mm. Najcieplejszymi miesiącami są lipiec (+14,3 °C) i sierpień (+14,1 °C), a najzimniejszy jest styczeń (–1,9 °C) i luty (–1,5 °C). Dokładną statystykę zawiera poniższa tabela[6]:

Miesiąc Minimalna
temperatura
Maksymalna
temperatura
Ilość
opadów
Dni
deszczowe
Styczeń –1,9 °C 2,9 °C 42,3 mm 10
Luty –1,5 °C 4,2 °C 33,3 mm 8,0
Marzec 1,3 °C 18 °C 40,5 mm 9,1
Kwiecień 4,2 °C 13,2 °C 37,1 mm 7,8
Maj 9,0 °C 18,9 °C 53,8 mm 8,9
Czerwiec 12,3 °C 21,6 °C 68,7 mm 9,8
Lipiec 14,3 °C 23,7 °C 55,5 mm 8,4
Sierpień 14,1 °C 23,6 °C 58,2 mm 7,9
Wrzesień 10,6 °C 18,8 °C 45,1 mm 7,8
Październik 6,4 °C 13,4 °C 37,3 mm 7,6
Listopad 2,2 °C 7,1 °C 43,6 mm 9,6
Grudzień –0,4 °C 4,4 °C 55,3 mm 11,4

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Miasto podzielone jest na 12 okręgów administracyjnych (niem. Bezirk), które dzielą się na 96 dzielnic (niem. Ortsteil, czyli części miasta). Podział ten istnieje od 1 stycznia 2001, kiedy to w wyniku reformy administracyjnej zmniejszono liczbę okręgów administracyjnych z 23 do 12 w celu obniżenia kosztów. Każdy okręg ma oddzielny samorząd i prawa zbliżone do praw miejskich.

Herb i nazwa okręgu administracyjnego
Liczba mieszkańców
Stan na 31 sierpnia 2013
Powierzchnia
km²
Berlin Subdivisions.svg
Coat of arms of Charlottenburg-Wilmersdorf.svg Charlottenburg-Wilmersdorf 300 699 64,72
Coat of arms of borough Friedrichshain-Kreuzberg.svg Friedrichshain-Kreuzberg 261 790 20,16
Coat of arms of borough Lichtenberg.svg Lichtenberg 260 778 52,29
Coat of arms of borough Marzahn-Hellersdorf.svg Marzahn-Hellersdorf 250 063 61,74
Coat of arms of borough Mitte.svg Mitte 333 905 39,47
Coat of arms of borough Neukoelln.svg Neukölln 310 643 44,93
Coat of arms of borough Pankow.svg Pankow 368 571 103,01
Coat of arms of borough Reinickendorf.svg Reinickendorf 243 371 89,46
Coat of arms of borough Spandau.svg Spandau 220 752 91,91
Coat of arms of borough Steglitz-Zehlendorf.svg Steglitz-Zehlendorf 283 018 102,50
Coat of arms of borough Tempelhof-Schoeneberg.svg Tempelhof-Schöneberg 322 466 53,09
Coat of arms of borough Treptow-Koepenick.svg Treptow-Köpenick 243 091 168,42

Historia[edytuj | edytuj kod]

 

Obszar dzisiejszego Berlina był zamieszkiwany już przez przedstawicieli kultury halsztackiej, a nawet wcześniejszych kultur brązu. Germanie pojawili się tam w czasie wielkiej migracji z okresu ok. XIII-XII wieku p.n.e.

Około 120 r. p.n.e. wzdłuż Sprewy musiały wędrować plemiona Cymbrów, Teutonów i Ambronów, podążających następnie przez dzisiejsze Czechy i Węgry do Italii i Galii.

U progu nowej ery obszar ten był zamieszkały przez plemiona zwane Varni i Semnones. Mogli stać się oni później częścią związku zwanego Alamanami. W połowie V w. n.e. mieszkali tam Swebowie (czyli późniejsi Szwabowie, którzy przenieśli się na obszar dzisiejszej Badenii-Wirtembergii).

Przemieszczali się i osiedlali także Sasi na obszarze między Sprewą i Odrą. Następnie pojawili się tam słowiańscy Lucice. Sprewianie założyli tam gród Kopanica, który później stał się dzielnicą Berlina – Köpenick. Nie wiemy, czy zepchnęli oni wszystkich mieszkańców na zachód czy osiedlali się obok tych, którzy zdecydowali się nie wędrować tylko pozostać na ziemi.

Berlin w 1737

Gdy na teren dzisiejszego Berlina dotarli wojowie Karola Wielkiego, to zamieszkiwany był on przez zachodniosłowiański związek plemienny określający się jako Hawelanie.

W okresie następnym obszar ten ze względu na dobre połączenia rzeczne był infiltrowany przez wikingów.

Wspólne działania księcia Polan oraz króla Niemiec doprowadziły do upadku wyrosłych już tam ośrodków protopaństwowych. Efektem było zaprzepaszczenie szansy na wyrośniecie trzeciego, obok Czech i Polski, państwa słowiańskiego w obszarze dorzecza Odry. Gdy państwo Polan okazało się zbyt słabe, aby przejąć pod swą kontrolę ów obszar, znalazł się on w całości pod kontrolą książąt Rzeszy. Utworzono z początku Nordmark, czyli Marchię Północną. Około 1200 obszar ten był już poddany pełnej kolonizacji niemieckiej głównie z Saksonii oraz terenów dzisiejszej Holandii.

W swojej historii pełnił kilkakrotnie rolę stolicy różnych państw niemieckich: Marchii Brandenburskiej, Królestwa Prus, od 1864 r. stanowił stolicę Związku Północnoniemieckiego, a od 1871 zjednoczonych Niemiec – jako cesarstwa, a później Republiki Weimarskiej, III Rzeszy, NRD oraz współczesnych zjednoczonych Niemiec.

Miasto Cölln (słowiańskie Kolno), położone na wyspie na Sprewie część podwójnego osiedla Berlin-Cölln, zostało po raz pierwszy wspomniane w 1237, zaś Berlin, położony na prawym (północnym) brzegu rzeki w 1244. W 1307 zbudowano wspólny ratusz dla obu miast.

Od 1451 Berlin był rezydencją brandenburskich margrabiów i elektorów. W XVII wieku Berlin został rozbudowany o kilka przedmieść, a w 1701 podniesiony przez Fryderyka I do rangi stolicy. Ponadto w 1709 zjednoczono miasta i gminy Berlin, Cölln, Friedrichswerder, Dorotheenstadt i Friedrichstadt w jedno miasto Berlin. Wkrótce powstały dalsze przedmieścia. Obszar miasta został ponownie rozszerzony w 1861, gdy włączono miejscowości Wedding, Moabit oraz przedmieścia po stronie Tempelhofu i Schönebergu. W 1871 miasto zostało stolicą nowo powstałej Rzeszy Niemieckiej.

Po I wojnie światowej w 1918 ogłoszono w Berlinie republikę. W 1920 na podstawie tzw. Ustawy o Dużym Berlinie ponownie znacznie rozszerzono obszar miasta, przyłączając kilka miast i kilkadziesiąt wsi. Berlin osiągnął wówczas około 4 mln mieszkańców.

27 sierpnia 1922 r. do sądu w Berlinie wpływa wniosek o rejestrację Związku Polaków w Niemczech. 3 grudnia 1922 r. sąd zatwierdza statut i odbywa się pierwsze Walne Zebranie Związku, na którym Stanisław Sierakowski zostaje wybrany pierwszym jego prezesem. 14 stycznia 1922 ukonstytuowała się 2. dzielnica Związku Polaków w Niemczech. Swoim zasięgiem obejmowała teren Berlina i Ziemi Połabskiej. 6 marca 1938 do Berlina przyjeżdża ok. 5000 Polaków z całej Rzeszy na I Kongres Polaków w Niemczech.

Mur Berliński przed zburzeniem w 1989 roku

Po przejęciu władzy przez nazistów w 1933 Berlin stał się stolicą III Rzeszy. W 1936 odbyły się w Berlinie igrzyska olimpijskie. Planowano znaczną rozbudowę miasta na stolicę świata (tzw. plan Germania Alberta Speera), czemu przeszkodziła klęska Niemiec w II wojnie światowej oraz znaczne zniszczenia miasta. W czasie alianckich bombardowań i walk o zdobycie Berlina przez wojska radzieckie i polskie, znaczne obszary zabudowy zostały dosłownie zmiecione z powierzchni ziemi.

Po II wojnie światowej Berlin został podzielony na 4 sektory okupacyjne przez aliantów. Stąd też przed ponownym zjednoczeniem Niemiec miasto było podzielone na część wschodnią stanowiącą sektor radziecki i od 1949 stolicę NRD i część zachodnią (Berlin Zachodni) będącą specjalnym obszarem administrowanym przez aliantów ze statusem zbliżonym do wolnego miasta (błędem jest stwierdzenie, że Berlin Zachodni należał do RFN) powstałą z francuskiego, brytyjskiego i amerykańskiego sektora okupacyjnego. W latach 1948–1949 Sowieci wprowadzili blokadę Berlina Zachodniego, na co alianci zachodni odpowiedzieli uruchomieniem mostu powietrznego z zaopatrzeniem. W latach 1961–1989 Berlin Zachodni był otoczony murem, którego zburzenie w 1989 r. stanowi symbol zjednoczenia dwóch części miasta oraz dwóch państw niemieckich. Decyzją Bundestagu, od 1991 Berlin jest stolicą zjednoczonych Niemiec. Od 1999 w Berlinie swoje siedziby mają parlament i rząd.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Berlin jest ważnym ośrodkiem gospodarczym i finansowym. Przemysł głównie elektroniczny (m.in. firma Siemens, AEG), maszynowy, środków transportu i odzieżowy.

Miasto stanowi ważny ośrodek handlowy organizujący międzynarodowe targi i wystawy o znaczeniu nie tylko niemieckim, europejskim, ale cały szereg z nich (międzynarodowe targi kolejnictwa InnoTrans, Internationale Tourismus-Börse (Międzynarodowa Giełda Turystyczna), Internationale Funkausstellung (Międzynarodowa Wystawa Radiowa), Internationale Grüne Woche Berlin (Berliński Międzynarodowy Zielony Tydzień)) – światowym. Prym wśród organizatorów pełnią Targi Berlińskie.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Miasto stanowi węzeł transportu drogowego, kolejowego, lotniczego oraz wodnego.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Autostrady[edytuj | edytuj kod]

Autostrady

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Transport kolejowy w Berlinie.

Kolej z Berlina do Poczdamu była drugą na terenie Niemiec i została uruchomiona w 1838, biegnąc z obecnego placu Poczdamskiego przez Steglitz, Zehlendorf i Novawes do Poczdamu.

W XIX wieku w Berlinie powstało 9 dworców czołowych kolei dalekobieżnych. Z czasem poszczególne koleje połączono ze sobą – wpierw linią przetokową, zastąpioną później przez linię pierścieniową (zwaną Ring lub Psią Głową) i linią średnicową wschód-zachód na estakadzie. Od lat 60. XIX w. kursowały w Berlinie pociągi podmiejskie i regionalne, z biegiem czasu otrzymywały własne tory, zaś od 1924 zostały przekształcone w elektryczną kolej miejską S-Bahn. Dla kolei S-Bahn zbudowano w latach 1934–1939 tunel północ-południe.

W latach 50. w związku ze spadkiem dalekobieżnego ruchu kolejowego zamknięto wszystkie dworce czołowe Berlina. W maju 2006 otwarto nowy centralny dworzec, na skrzyżowaniu linii wschód-zachód i drugiego tunelu północ-południe, pod nazwą Berlin Hauptbahnhof, podczas budowy zwanego też karkołomną nazwą Berlin Hauptbahnhof-Lehrter Bahnhof na pamiątkę istniejącego tam wcześniej dworca Lehrter Bahnhof.

Główne dworce dalekobieżne Berlina:

Największe dworce regionalne:

W Berlinie kursuje najstarsze w Niemczech metro (1902), posiadające obecnie 10 linii, z czego 14% tras znajduje się na powierzchni.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Samolot Air Berlin
Information icon.svg Osobny artykuł: Lotniska w Berlinie.

Berlin obsługiwany jest przez dwa lotniska: Schönefeld i Tegel. Do 2008 na obszarze byłego Berlina Zachodniego działało lotnisko Tempelhof. Berlińskimi lotniskami zarządza spółka Berliner Flughäfen.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Stara Galeria Narodowa (niem. Alte Nationalgalerie) na Wyspie Muzeów w formie świątyni rzymskiej została otwarta w 1876 i zawiera dzieła sztuki XIX wieku
Berliner Philharmonie

Berlin, w porównaniu z innymi stolicami europejskimi, posiada bardzo dużą liczbę zabytków. Prócz tego znaleźć tu można wiele muzeów i innych instytucji kultury. Interesujące są także miejskie ogrody.

Opery:

Orkiestry symfoniczne:

Zespoły muzyki dawnej:

  • Akademie für Alte Musik Berlin
  • Berliner Barock-Compagney

Chóry:

Teatry:

W Berlinie od 1989 do 2010 odbywała się (z przerwami w latach 2004–2005) największa na świecie impreza technoLove Parade. W największej z nich brało udział ponad milion osób.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Reichstag

W parku Volkspark Friedrichshain w Berlinie w rejonie Virchowstraße i Werneuchener Straße znajduje się cmentarz polskich żołnierzy poległych w 1945 podczas operacji berlińskiej. W północnej części parku w 1972 wzniesiono pomnik (Denkmal des polnischen Soldaten) projektu zespołu polsko-niemieckiego (Zofia Wolska, Tadeusz Ladziana, Arnd Wittig i Günther Merkel), na którym umieszczono napis „Für eure und unsere Freiheit” (Za naszą i waszą wolność).

Nauka i oświata[edytuj | edytuj kod]

Uniwersytet Humboldta

W Berlinie jest 17 szkół wyższych, które mają około 150 000 studentów:

Rada Europejskiego Instytutu Technologii i Innowacji (EIT)[7] 16 grudnia 2009 wyznaczyła centra pierwszych trzech Węzłów Wiedzy i Innowacji. Uczelnie z Berlina będą brać udział w pracach Węzła Informatycznego i Klimatycznego.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Katedra berlińska
Wyznanie  % wszystkich mieszkańców
Brak wyznania 59%
Ewangelicy 21%
Katolicy 9%
inni chrześcijanie 3%
Muzułmanie 6%
inne religie 2%

Źródło: Wszystkie dane pochodzą z tygodnika Idziemy nr 29 z 2010.

Sport[edytuj | edytuj kod]

9 lipca 2006 na stadionie Olympiastadion Berlin odbył się Finał Mistrzostw Świata w Piłce nożnej pomiędzy Włochami a Francją.

W Berlinie odbywa się Maraton Berliński, który ze względu na wyniki w nim osiągane jest uznawany za „najszybszy” maraton świata. W 2009 miasto gościło lekkoatletyczne mistrzostwa świata.

Przestępczość[edytuj | edytuj kod]

W 2013 roku na terenie Berlina popełniono łącznie ponad 503 tys. przestępstw[8].

Dość niebezpiecznym rejonem jest centralny kiez Regierungsviertel (dzielnica Mitte). To tutaj dochodziło najczęściej (w przeliczeniu na 1000 mieszk.) do kradzieży rowerów (w całym mieście zgłoszono ponad 26,5 tys. takich zdarzeń) oraz uszkodzeń mienia (w całym Berlinie - 43,5 tys.). W tym samym rejonie dochodziło także najczęściej do kradzieży w ogóle (w całym Berlinie - ponad 226 tys.). Kiez Regierungsviertel jest także miejscem, gdzie najczęściej dochodziło do aktów wandalizmu w postaci graffiti (w całym Berlinie - ponad 9,6 tys. takich zdarzeń). Samochody w stolicy Niemiec w roku 2013 kradzione były łącznie ponad 6,6 tys. razy, najczęściej w dzielnicy Halensee. Podpaleń odnotowano 973. Do uszkodzeń ciała (w tym: groźnych) dochodziło najczęściej w rejonie Kurfürstendamm (w całym Berlinie - 52,1 tys.). Naruszenia prawa związane z narkotykami odnotowano 13,3 tys. razy (najczęściej w kiezie Schillerpromenade oraz Südliche Luisenstadt). Policja odnotowała ponadto 11,5 tys. włamań do mieszkań i domów (najczęściej w dzielnicy Grunewald)[8].

Współpraca[edytuj | edytuj kod]

Miejscowości partnerskie:

W ramach Partnerstwa-Odra Berlin razem z landami Brandenburgia, Meklemburgia-Pomorze Przednie i Saksonia współpracuje z zachodnimi województwami Polski: dolnośląskim, lubuskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim oraz z pięcioma największymi miastami Polski zachodniej: z Poznaniem, Szczecinem, Wrocławiem, Gorzowem Wielkopolskim i Zieloną Górą[10][11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Amtes für Statistik Berlin-Brandenburg. Bevölkerungsstand in Berlin am 30. November 2013. [1]
  2. Dotyczy tu Paryża jako Unité urbaine (liczącego 10 142 983 mieszkańców i 2723,03 km² powierzchni, natomiast Paryż jako gmina in iure liczy 2 246 995 mln mieszkańców i 105,40 km² powierzchni).
  3. „Berlin ortsname” w niemieckim czasopiśmie językowym „Onomastik”.
  4. S. Rospond, Onomastyka słowiańska, cz. II, [w:] Onomastica nr 4, r. III, z. 1, Wrocław 1957.
  5. Opis Berlina.
  6. World Meteorological Organization.
  7. European Institute of Innovation and Technology: Single View.
  8. 8,0 8,1 Julius Tröger, Moritz Klack: Kriminalität in Berlin - So gefährlich ist Ihr Kiez (niem.). Berliner Morgenpost, 22.07.2014. [dostęp 2014-08-18].
  9. Städtepartnerschaft Berlin – Warschau. Partnerstwo miast – Warszawa i Berlin. W: Berlin–Warschau. Warszawa–Berlin. Berlin: Berlin Partner GmbH, 06 2011, s. 6-11. [dostęp 2013-06-06]. (niem. • pol.)
  10. Czym jest Partnerstwo-Odra? (niem. • pol.). Kancelaria Senatu, Administracja Senacka ds. Gospodarki, Technologii i Badań Naukowych. [dostęp 2013-06-06].
  11. Regiony Partnerstwa Odry (niem. • pol.). Kancelaria Senatu, Administracja Senacka ds. Gospodarki, Technologii i Badań Naukowych. [dostęp 2013-06-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]