Beskid Sądecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Beskid Sądecki
Ľubovnianska vrchovina
513.54 Beskid Sądecki.png
Megaregion Region karpacki
Prowincja Karpaty Zachodnie
Podprowincja Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
Makroregion Beskidy Zachodnie
Mezoregion Beskid Sądecki
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska:
woj. małopolskie
Słowacja:
kraj preszowski
Pasmo Radziejowej
Panorama Beskidu Sądeckiego z Zamku w Rytrze
Widok z Chatki pod Niemcową na Pasmo Jaworzyny
Jesień w Beskidzie Sądeckim (Przełom Dunajca w Tylmanowej)
Masyw Radziejowej
Beskid Sądecki widziany z Małych Pienin. W dole Szczawnica
Kolej gondolowa na Jaworzynę
Dolina Popradu i fragment Pasma Jaworzyny
Opuszczony dom na Hali Skotarka
Kapliczka pod Jaworzynką

Beskid Sądecki (słow. Ľubovnianska vrchovina; 513.54) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich, należące do Beskidów Zachodnich. W granicach Polski rozciąga się na powierzchni ok. 670 km², pomiędzy Dunajcem na zachodzie a dolinami Kamienicy, Mochnaczki, Muszynki i Przełęczą Tylicką (688 m) na wschodzie. Najwyższym szczytem jest Radziejowa (1262 m). Góry zbudowane są z fliszu płaszczowiny magurskiej[1].

Topografia[edytuj | edytuj kod]

Do Beskidu Sądeckiego zalicza się trzy pasma górskie[1]:

Według geografów słowackich Beskid Sądecki (ale w nieco innych granicach) to Ľubovnianska vrchovina[2] . Pogląd ten podzielany jest też przez polskich autorów, m.in. w regionalizacji fizycznogeograficznej Kondrackiego Ľubovnianska vrchovina traktowana jest jako słowacka nazwa całego Beskidu Sądeckiego[3]. Niektórzy polscy autorzy wschodnią, słowacką część Pasma Radziejowej nazywają Górami Lubowelskimi[1][4], spotyka się też nazwę Pogórze Lubowelskie[5]. Według tychże polskich autorów nazwy "Pasmo Radziejowej" i "Góry Lubowelskie" związane są tylko z granicą państwową, a faktycznie jest to jedno pasmo górskie. Pogląd ten nie jest podzielany przez innych polskich autorów, którzy słowackie pasmo traktują jako osobny region fizycznogeograficzny[6].

Przełomowa dolina Popradu dzieli je na dwie grupy. Po północno-wschodniej i wschodniej stronie Popradu znajduje się Pasmo Jaworzyny i Góry Leluchowskie, po południowo-zachodniej i zachodniej leżące w granicach Polski Pasmo Radziejowej oraz pasmo słowackie. Pasmo słowackie przez część polskich autorów nazywane jest Górami Lubawelskimi od słowackiej nazwy Ľubovnianska vrchovina, która to nazwa według geografów słowackich odnosi się jednak do innego obszaru[2] niż wyznaczanego przez niektórych polskich autorów. Według tychże polskich autorów nazwy "Pasmo Radziejowej" i "Góry Lubowelskie" związane są tylko z granicą państwową, a faktycznie jest to jedno pasmo[4]. Pogląd ten nie jest podzielany przez innych polskich autorów[6]. Ponadto w regionalizacji fizycznogeograficznej Kondrackiego Ľubovnianska vrchovina traktowana jest jako słowacka nazwa całego Beskidu Sądeckiego[3]. Umowną granicę między Pasmem Radziejowej a pasmem słowackim prowadzi się od Popradu doliną Czercza, przez Gromadzką Przełęcz i dolinę potoku Wielki Lipnik[4].

W Paśmie Radziejowej znajduje się najwyższy szczyt całego Beskidu Sądeckiego – Radziejowa oraz wszystkie pozostałe w regionie szczyty przekraczające 1200 m. W Paśmie Jaworzyny tylko Jaworzyna Krynicka (1114 m) oraz Wielka Bukowa (1104 m) mają wysokość większą niż 1100 m[7].

Obydwie części Beskidu Sądeckiego mają charakter podłużnych pasm górskich złożonych z grzbietu głównego oraz odbiegających od niego grzbietów bocznych. Są one dosyć wyrównane, toteż szczyty, z wyjątkiem Radziejowej i Jaworzyny, charakteryzują się niewielką wybitnością. Oprócz tego, region cechuje stosunkowa lesistość. Z wyjątkiem niżej położonych terenów sąsiadujących z miejscowościami, raczej mało jest polan i łąk w porównaniu z okolicznymi pasmami gór[4].

Granice[edytuj | edytuj kod]

Według opracowanej przez Jerzego Kondrackiego regionalizacji fizyczno-geograficznej Polski od zachodu Beskid Sądecki ograniczony jest doliną Dunajca, która oddziela go od Gorców, a na północnym zachodzie – od Beskidu Wyspowego. Od północy sąsiaduje z Kotliną Sądecką. Na północnym wschodzie i wschodzie dolina Kamienicy Nawojowskiej, Przełęcz Krzyżówka, Mochnaczka, górna część Muszynki oraz Przełęcz Tylicka są granicą z Beskidem Niskim (Góry Grybowskie). Południowo-zachodnią granicę z Pieninami tworzy Dunajec, dolina Grajcarka, Białej Wody i przełęcz Rozdziela, jednakże wapienne skały po północnej stronie koryta Białej Wody mimo, że topograficznie znajdują się na terenie Beskidu Sądeckiego, strukturalnie i geologicznie przynależą do Małych Pienin. Po słowackiej stronie z przełęczy Rozdziela granica biegnie doliną potoku Rozdziel i Wielki Lipnik, dalej południowo-wschodnie stoki Gór Lubowelskich opadają do Spišsko-šarišskiego medzihoria. Południową granicę pomiędzy Górami Leluchowskimi a Górami Czerchowskimi tworzy potok Smereczek, a dalej grzbiet wododziałowy między zlewnią Topľi a zlewnią Popradu[1].

Sieć wodna[edytuj | edytuj kod]

Obszar Beskidu Sądeckiego należy do dorzecza Dunajca w zlewisku Morza Bałtyckiego. Jedyną większą rzeką przepływającej przez region jest Poprad, natomiast Dunajec opływa go od zachodu i północy, będąc jego granicą. Większość cieków wodnych stanowią spływające z gór liczne potoki, płynące dolinami usytuowanymi najczęściej pomiędzy bocznymi grzbietami górskimi. Uchodzą one bezpośrednio do Dunajca lub Popradu bądź za pośrednictwem mniejszych rzek znajdujących się na granicy regionu, takich jak Grajcarek, Kamienica, czy Muszynka[1]. W Beskidzie Sądeckim jest niewiele zbiorników wodnych – są to niewielkie jeziora osuwiskowe, których przykładem jest Młaka w rezerwacie przyrody Baniska[8].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie, przed osadzeniem się tutaj ludzi cały Beskid Sądecki porastały lasy. W górach głównie była to buczyna karpacka, w której dominował buk zwyczajny, domieszkę tworzyła jodła pospolita i jawor. Tylko w niektórych miejscach ostały się fragmenty tej niezmienionej przez działalność człowieka pierwotnej puszczy. Jawory są już rzadkie, jednak dawniej musiały występować znacznie częściej. Świadczą o tym pochodzące od jawora liczne nazwy geograficzne, nawet w takich miejscach, gdzie obecnie w ogóle już nie ma tego gatunku. Buka jednak ostało się jeszcze sporo, dawniej bowiem uważano go za drzewo nieprzydatne do celów budowlanych. Fragmenty buczyny karpackiej chronione są w kilku rezerwatach. Wycięte lasy zalesiano potem drzewami iglastymi, głównie świerkiem, który w reglu dolnym jest gatunkiem wprowadzonym przez człowieka. Za naturalne drzewostany świerkowe uważa się tylko świerkowe lasy w szczytowych partiach Radziejowej, Złomistego Wierchu i Wielkiego Rogacza. Nad potokami i rzekami występują łęgi, a na stromych skarpach nad Popradem i Dunajcem niewielkie grądy. Wielką rzadkością jest zachowany naturalny fragment lasu lipowego, chroniony w rezerwacie przyrody Las Lipowy Obrożyska[4].

Pomimo wielowiekowego osadnictwa region cechuje stosunkowa duża lesistość. Z wyjątkiem niżej położonych terenów sąsiadujących z miejscowościami, raczej mało jest tutaj polan i łąk w porównaniu z okolicznymi pasmami gór. Duże zasługi w ochronie lasów ma hrabia Adam Stadnicki – dawny właściciel tych terenów[4].

Różnorodność gatunkowa roślin jest dość duża. Ciekawostką jest występowanie większej liczby gatunków górskich, niż w sąsiednim i położonym bardziej na północ Beskidzie Wyspowym[9]. Z rzadkich w Polsce roślin stwierdzono występowanie m.in. takich gatunków, jak: dwulistnik muszy, głodek żółty, goździk pyszny, irga czarna, kokorycz żółtawa, koniczyna pannońska, kręczynka jesienna, oman plamisty, ostrożeń dwubarwny, ostrożeń głowacz, pierwiosnek omączony, podejźrzon rutolistny, prosienicznik plamisty, przetacznik pokrzywolistny, przewiercień długolistny, turzyca zgrzebłowata, wiechlina styryjska, wyblin jednolistny, zaraza macierzankowa[10].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Region jest bardzo atrakcyjny pod względem turystycznym, głównie ze względu na piękne krajobrazy (przełom rzeczny Popradu), liczne uzdrowiska (wody mineralne), bogate dziedzictwo kulturowe regionu (np. Szlak Architektury Drewnianej), folklor[4].

Największymi ośrodkami turystycznymi są powstałe w pobliżu źródeł i ujęć wód mineralnych miasta i wsie uzdrowiskowe, takie jak: Krynica-Zdrój, Muszyna, Piwniczna-Zdrój, Rytro, Żegiestów-Zdrój, a także położona na granicy Pasma Radziejowej i Małych Pienin Szczawnica. W Krynicy, Muszynie, Wierchomli Małej oraz należącej do Piwnicznej Suchej Dolinie znajdują się kompleksy wyciągów i stoków narciarskich. Jednym z najpopularniejszych jest Jaworzyna Krynicka, na którą z doliny Czarnego Potoku w Krynicy wjeżdża linowa kolej gondolowa. Działa ona również latem, wwożąc turystów na bezleśny, widokowy wierzchołek[4].

W górach poprowadzono wiele szlaków turystyki pieszej, z których najważniejszy i najdłuższy jest przebiegający głównymi grzbietami Pasm Radziejowej i Jaworzyny Główny Szlak Beskidzki, znakowany na czerwono. Wytyczone są także szlaki rowerowe, a nawet przebiega tędy Transbeskidzki Szlak Konny. W porównaniu z sąsiednimi pasmami górskimi, jest tu niewiele punktów widokowych. Najważniejsze i najbardziej znane to: Przehyba, wieża na Radziejowej, Wielki Rogacz oraz Jaworzyna Krynicka. Są to zarazem najbardziej popularne wśród turystów szczyty w regionie. Przemierzający szlaki turyści mogą nocować w pięciu schroniskach PTTK oraz w obiektach prywatnych:

Do innych obiektów atrakcyjnych turystycznie należą skałki (np. Diabelski Kamień na stoku Jaworzyny, Kamień Świętej Kingi pod Skałką) czy niewielkie wodospady na potokach, jak na przykład Zaskalnik czy Wodospad Wielki. Występują tu również zabytki – ruiny zamku w Rytrze i zamku w Muszynie, kościół w Jazowsku oraz obiekty Szlaku Architektury Drewnianej, do których należą: drewniana zabudowa Krynicy, cerkwie m.in. w Powroźniku, Szczawniku, Wierchomli Wielkiej, Miliku oraz Złockiem, a także kościół w Tyliczu[4].

W przełomie Popradu, pomiędzy Piwniczną a Rytrem, organizowany jest spływ tratwami flisackimi.

Piesze szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Pasmo Radziejowej[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny czerwony Główny Szlak Beskidzki na odcinku: Krościenko nad DunajcemGrońDzwonkówkaPrzełęcz PrzysłopSkałkaSchronisko PTTK na PrzehybieZłomisty WierchPrzełęcz DługaRadziejowaPrzełęcz ŻłobkiWielki RogaczNiemcowaKordowiecRytro
szlak turystyczny żółty SzczawnicaBryjarkaSchronisko PTTK pod Bereśnikiem – Dzwonkówka – JaworzynkaOkrąglica Północna – przeprawa promowa przez DunajecŁącko
szlak turystyczny niebieski Szczawnica – Czeremcha – Schronisko PTTK na Przehybie – Wietrzne DziuryWdżary Niżne – dolina Wielkiej Roztoki – Rytro
szlak turystyczny zielony Szczawnica – Kuni Wierch – Czeremcha – Schronisko PTTK na Przehybie – BędzikówkaJazowsko
szlak turystyczny czerwony JaworkiPokrywiskoPrzełęcz ObidzaPrzełęcz GromadzkaKosarzyskaPiwniczna-Zdrój
szlak turystyczny żółty Jaworki – dolina Białej WodyPrzełęcz Rozdziela
szlak turystyczny niebieski Przełęcz Rozdziela – Szczob – Przełęcz Gromadzka – Przełęcz Obidza – Wielki Rogacz
szlak turystyczny zielony Przełęcz Gromadzka – Eliaszówka – Piwniczna-Zdrój
szlak turystyczny żółty Piwniczna-Zdrój – Kamienny Groń – Niemcowa
szlak turystyczny zielony Barcice – Wdżary Niżne
szlak turystyczny żółty Stary SączMoszczenica WyżnaRozdroże pod Wielką Przehybą
szlak turystyczny zielony Tylmanowa-Rzeka – Jaworzynka

Pasmo Jaworzyny Krynickiej[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny czerwony Główny Szlak Beskidzki na odcinku: Rytro – Schronisko CyrlaJaworzyna KokuszczańskaPrzełęcz BukowinaHala PisanaWierch nad KamieniemSchronisko PTTK na Hali ŁabowskiejHolaRunekCzubakowskaJaworzyna Krynicka – dolina Czarnego PotokuKrynica-Zdrój
szlak turystyczny niebieski Barcice – Wola KroguleckaMakowica – węzeł szlaków (czerwony i zielony)
szlak turystyczny zielony Nowy SączOsiedle Poręba MałaŻeleźnikowa MałaNad GarbemWilcze Doły – węzeł szlaków (czerwony i niebieski)
szlak turystyczny niebieski Nawojowa – dojście do szlak turystyczny zielony pod Wilczymi Dołami
szlak turystyczny żółty FrycowaWielki GrońSokołowska Góra – Hala Pisana – Przełęcz Bukowina – Groń – Piwniczna-Zdrój
szlak turystyczny niebieski ŁabowaŁabowiec – Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Łomnica-ZdrójBucznik – Piwniczna-Zdrój
szlak turystyczny żółty Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Wargulszańskie GórySiodło pod ParchowatkąŁomnica-Zdrój st. kol.
szlak turystyczny niebieski Krynica-Zdrój – Przełęcz KrzyżowaDrabiakówka – Czubakowska – Runek – Bacówka PTTK nad WierchomląPusta WielkaŻegiestów-Zdrój
szlak turystyczny żółty Kopciowa PKS – JaworzynkaPrzełęcz Biała – Drabiakówka – Przełęcz Krzyżowa – Krzyżowa – Krynica-Zdrój
szlak turystyczny zielony Krynica-Zdrój – Przełęcz Kryżowa – Schronisko PTTK na Jaworzynie Krynickiej – Jaworzyna Krynicka – ZłockieMuszyna
szlak turystyczny żółty Muszyna – SzczawnikCzertezy – kapliczka pod Jaworzynką – Pusta Wielka – Żegiestów
szlak turystyczny czarny Żegiestów – Pusta Wielka
szlak turystyczny czarny Wierchomla WielkaWierchomla Mała – Bacówka PTTK nad Wierchomlą

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Przeważającą część obszaru Beskidu Sądeckiego obejmuje Popradzki Park Krajobrazowy. W jego obrębie utworzono też wiele rezerwatów przyrody[11]:

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. 2,0 2,1 16. Geomorfologicke jednotky. W: Atlas Slovenskej socialistickej republiky. Bratislava: Slovenská akadémia vied, Slovenský úrad geodézie a kartografie, 1980. ISBN 79-625-80.
  3. 3,0 3,1 Jerzy Kondracki, Andrzej Rychling: 53.3 Regiony Fizycznogeograficzne. W: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Główny Geodeta Kraju, 1994.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Bogdan Mościcki: Beskid Sądecki i Małe Pieniny. Pruszków: Oficyna Wyd. „Rewasz”, 2007. ISBN 978-83-89188-65-6.
  5. Daniel Kollár, Jan Lacika: Pieniny. Spisz północny i Szarysz. Bratislava: Dajama, 2007. ISBN 978-80-89226-19-1.
  6. 6,0 6,1 Jarosław Balon, Miłosz Jodłowski: Regionalizacja fizycznogeograficzna pogranicza polsko-słowackiego. W: Perspektywy rozwoju regionu w świetle badań krajobrazowych. Kielce: 2004. ISBN 83-919881-7-1.
  7. Beskid Sądecki. Mapa 1:50 000. Piwniczna: Agencja Wyd. „Wit” s.c.. ISBN 83-915737-3-7.
  8. Geologia Beskidu Sądeckiego.
  9. K. Towpesz. Rośliny naczyniowe południowo-wschodniej części Beskidu Wyspowego. „Monographiae Botanica”. 46, 1974. Polskie Towarzystwo Botaniczne. 
  10. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  11. Województwo małopolskie – przyroda. [dostęp 2009-10-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Panorama Radziejowej w kierunku zachodnim, północnym i wschodnim (na Pasmo Radziejowej, Jaworzyny, dolinę Popradu i Kotlinę Sadecką
Panorama Radziejowej w kierunku zachodnim, północnym i wschodnim (na Pasmo Radziejowej, Jaworzyny, dolinę Popradu i Kotlinę Sadecką