Biała Krakowska

Z Wikipedii

Biała Krakowska (niem. Biala) - dzielnica Bielska-Białej.

[edytuj] Historia

Przed uzyskaniem praw miejskich

Biała została założona ok 1560 r. u zbiegu Niwki i Białej jako przysiółek wsi Lipnik zamieszkiwany przez polskich tkaczy. Podstawą rozwoju osady było sukiennictwo.

W 1613 r. Biała została wydzielona z Lipnika jako samodzielna gmina z samorządem kontrolowanym przez podstarostę lipnickiego.

Już w 1667 r. powstał w Białej (wspólny z Lipnikiem) cech tkaczy, a wieś zaczęła starać się o uniezależnienie od Lipnika, co doprowadziło do sporów ze starostami lipnickimi, które trwały aż do końca XVII w..

W latach 1723 - 1772

9 stycznia 1723 r. na prośbę starosty Jakuba Rybińskiego król August III Mocny przyznał Białej prawa miejskie.

W połowie XVII w. wytyczono nowy kształt urbanistyczny miasta - ośią urbanistyczną stała się droga krakowska (dzisiejsza ul. 11 Listopada), w 1757 r. Biała otrzymała od Augusta III Mocnego wielki przywilej miejski, na podstawie którego powstały pierwsze cechy rzemieślnicze, a w 1766 r. powstały pierwsze manufaktury

Aż do 1945 r. Biała była miastem wieloetnicznym, zamieszkiwanym przez Niemców, Żydów i Polaków, i wielowyznaniowym - katolicy, protestanci i żydzi.

Biała zaznaczyła się w historii Polski sławnym epizodem z okresu konfederacji barskiej - w latach 1769 - 1770 (i krótko w 1771 r.) była siedzibą Generalności, czyli naczelnej władzy konfederackiej.

W czasach austriackich

W 1772 r. Biała została wcielona do zaboru austriackiego, wchodząc w skład Galicji.

Po zniesieniu granicy celnej na rzece Białej w 1784 r. 2-tysięczne miasteczko wezło na drogę dalszego pomyślnego rozwoju.

W 1789 r. Biała została wolnym miastem cesarskim z ustanowionym magistratem, a dziesięć lat później ostateczne uniezależniła się od dominium lipnickiego.

W 1810 r. w Białej pojawiła się pierwsza fabryka włokiennicza, a tutejsza industrializacja - podobnie jak w Bielsku - związana była z przybyciem wielu niemieckich i żydowskich przedsiębiorców.

Znaczenie Białej wzrosło po 1855 r., kiedy stała się siedzibą powiatu. Była wtedy jednym z nielicznych w Galicji ośrodków przemysłowych. Bogacące się miasto rozbudowywało się według wzorca bielskiego, nigdy jednak nie osiągneło rozmiarów ani wyglądu wielkomiejskiego Bielska. W 1871 r. wspólnie z Bielskiem zorganizowała wystawę przemysłową.

Mimo wprowadzenia w Galicji w 1869 r. autonomii i polskiego języka urzędowego w Białej narastał konflikt narodościowy, który doprowadził nawet do prób wcielenia miasta do Śląska (Austriackiego). Niemiecka rada miejska podjęła także w latach 1889 - 1910 decyzję o całkowitej germanizacji Białej.

W obronie polskośc stanął polski ruch narodowy, tóry doprowadzł m.in. do utworzenia "Czytelni Polskiej" w 1873 r. oraz powołaniu, dzięki pomocy TSL, dwóch polskich szkół (ludowa - 1898 r.; gimnazjum - 1908 r.). Intensywnie działał w Białej także ks. Stanisław Stojałowski i środowiska z nim związane.

Biała stała się na przełomie XIX i XX wieku areną licznych wystąpień robotniczych (m.in. w 1890, 1905 i 1912 r.).

W latach 1918 - 1950

1 listopada 1918 r. armia polska zajęła miasto, a już 13 listopada bialski magistrat podporządkował się nowej władzy.

W odrodzonej Polsce Biała weszła w skład województwa krakowskiego, zmieniając w 1926 r. nazwę na "Biała Krakowska". Ważnym wydarzeniem okresu międzywojenego było włączenie do miasta gminy Lipnik, przez co powstała "wielka Biała".

Po 1918 r. miasto szybko się polonizowało, jednak jeszcze w 1938 r. Niemcy stanowili ponad 1/5 społeczeństwa Białej i byli w posiadaniu prawie wszystkich bialskich fabryk. Taka sytuacja prowadziła oczywiście do dalszych konfliktów etnicznych.

W czasie II wojny światowej Niemcy włączyli Białą do sąsiedniego Bielska. Ze względu na korzystne warunki nerodowościowe w Białej tworzyły się liczne polskie organizacje podziemne.

Miasto zostało wyzwolone przez wojska sowieckie w dniach 8 - 10 lutego 1945 r., co zostało poprzedzone krwawą bitwą z wojskami niemieckimi w Hałcnowie.

Po wojnie upór władz krakowskich spowodował, że do połączenia z Bielskiem w 1951 r. Biała pozostawała w województwie krakowskim.

Razem z Bielskiem od stycznia 1951 tworzy jedno miasto