Białorzytka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Białorzytka zwyczajna
Oenanthe oenanthe[1]
(Linnaeus, 1758)
Białorzytka zwyczajna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina muchołówkowate
Rodzaj Oenanthe
Gatunek białorzytka zwyczajna
Synonimy
  • Motacilla oenanthe Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • O. o. leucorhoa (J. F. Gmelin, 1789)
  • O. o. oenanthe (Linnaeus, 1758)
  • O. o. libanotica (Hemprich & Ehrenberg, 1833)
  • O. o. seebohmi (Dixon, 1882)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło białorzytka w Wikisłowniku

Białorzytka zwyczajna, białorzytka (Oenanthe oenanthe) – gatunek małego ptaka wędrownego z rodziny muchołówkowatych (Muscicapidae), zamieszkującego całą Europę wraz z Islandią, wybrzeża Grenlandii, północną Azję aż po jej wschodnie krańce, Amerykę Północną oraz północno-zachodnią Afrykę. Migruje na duże odległości, zimuje w tropikalnej Afryce; ptaki z Alaski, zimujące głównie we wschodniej Afryce, pokonują w jedną stronę około 14 500 km. W zależności od populacji, migracje białorzytek trwają zwykle od jednego do trzech miesięcy[4].

W środkowej i północnej Europie jest to jedyny przedstawiciel rodzaju Oenanthe. W Polsce nieliczny ptak lęgowy, rozpowszechniony w całym kraju, zarówno na niżu, jak i w górach.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków O. oenanthe[5][2][6]:

  • Oenanthe oenanthe leucorhoa – północno-wschodnia Kanada, Grenlandia i Islandia.
  • białorzytka zwyczajna (Oenanthe oenanthe oenanthe) – północna i środkowa Europa przez północną Azję do wschodniej Syberii i północno-zachodniej Ameryki Północnej.
  • Oenanthe oenanthe libanotica – południowa Europa przez Środkowy Wschód i południowo-zachodnią Azję do Mongolii i północno-zachodnie Chiny.
  • białorzytka czarnogardła (Oenanthe oenanthe seebohmi) – północno-zachodnia Afryka.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny
Sylwetka wyprostowana, dość smukła. Samce w szacie godowej mają szarą głowę i grzbiet, czarną maskę na policzkach, zwężającą się przy dziobie oraz białą brew. Skrzydła czarne, spód ciała biały z wyjątkiem żółtawej piersi i gardła. Kuper biały, a na ogonie i pokrywach nadogonowych szeroki czarny wzór w kształcie odwróconej litery T. Samice i samce w szacie spoczynkowej podobne, mają mniej kontrastowe ubarwienie głowy, wierzchu i skrzydeł, o odcieniu brązowoszarym. Od spodu są zwykle bardziej beżowe. Młode ptaki mają ciemniejszy, plamkowany wierzch ciała, a spód jasny ze wzorem łusek. Podgatunek leucorhoa występujący na Islandii i Grenlandii jest nieco większy, intensywniej ubarwiony i ma szerszy czarny pasek na ogonie. U podgatunku seebohmi z północnej Afryki samce mają czarne gardło, a samice albo mają czarną maskę, albo są podobne do samców.
Rozmiary
długość ciała ok. 15 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 26–32 cm
Masa ciała
ok. 20–30 g
Głos
Wabi ostrym "hijt", alarmuje twardym, prawie bezdźwięcznym "czak". Śpiew składa się z szybkiej serii skrzypiących zwrotek przeplatanych gwizdami, niekiedy z naśladownictwami. Śpiewa na ziemi, często z jakiegoś podwyższenia, lub w locie; także nocą.
Zachowanie
Zaniepokojony wykonuje szybkie przysiady i uderzenia ogonem. Wędrowny, przelot w VIII-X i III-IV. Podczas wędrówek przebywa często w małych stadach na wybrzeżach, ale w sezonie lęgowym tylko w parach. Bezpośrednio po powrocie z zimowisk często przebywa na polach.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Otwarte tereny, nie zadrzewione, najczęściej kamieniste z niską, rzadką roślinnością. Występuje w tundrze, na nadmorskich klifach, w górach, na rumowiskach skalnych, ugorach, w wyrobiskach kamieniołomów lub żwirowni, w ruinach, na terenach ruderalnych lub przemysłowych, na nasypach kolejowych i większych porębach leśnych.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Owady i ich larwy oraz inne drobne bezkręgowce zbierane na ziemi. Ponadto białorzytki zjadają też drobne owoce i jagody, takie jak czarny bez, poziomki, jeżyny czy jałowiec.

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Wyprowadza jeden lęg w roku w maju; niektóre pary mogą przystąpić do drugiego lęgu w czerwcu.

Gniazdo
Zwykle głęboko ukryte, umieszczone w szczelinie skalnej, pomiędzy kamieniami lub w hałdzie gruzu, w ruinach albo norze ziemnych ssaków.
Jaja i wysiadywanie
Samica składa 5–6 jaj o barwie jasnoniebieskiej lub zielonkawej i średnich wymiarach 21x16 mm. Jaja są wysiadywane przez okres 13–14 dni przez samicę.
Pisklęta
Pisklęta opuszczają gniazdo po 15–17 dniach. Przez ok. 2 tygodnie pozostają pod opieką rodziców, często samca (zwłaszcza jeżeli samica przystępuje do drugiego lęgu).

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek nie jest zagrożony wg danych IUCN (status LC – least concern).

W Polsce objęta jest ścisłą ochroną gatunkową[7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Oenanthe oenanthe w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Northern Wheatear (Oenanthe oenanthe) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-11-27].
  3. Oenanthe oenanthe. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Franz Bairlein, D. Ryan Norris, Rolf Nagel, Marc Bulte, Christian C. Voigt, James W. Fox, David J. T. Hussell, Heiko Schmaljohann. Cross-hemisphere migration of a 25 g songbird. „Biology Letters”. 8 (4), s. 505–507, 2012. doi:10.1098/rsbl.2011.1223 (ang.). 
  5. Frank Gill, David Donsker: Family Muscicapidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.2. [dostęp 2012-11-27].
  6. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Muscicapidae Fleming, 1822 - muchołówkowate - Old World Flycatchers, Chats. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2012-11-27].
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP "pro Natura", Wrocław 2003, ISBN 83-919626-1-X, s. 601-602
  • Andrzej G. Kruszewicz Ptaki Polski. T. 2, Multico, Warszawa 2005, ISBN 83-7073-360-3, s. 88-89
  • Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany, Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-826-8, s. 296
  • Lars Jonsson Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, Muza SA, Warszawa 2006, ISBN 83-7319-927-6, s. 397
  • Klaus Richarz, Anne Puchta Ptaki – Przewodnik, Muza SA, Warszawa 2006, ISBN 83-7495-018-8, ISBN 978-83-7495-018-3, s. 294