Białowieża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wsi w Puszczy Białowieskiej. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Białowieża
Białowieża
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat hajnowski
Gmina Białowieża
Liczba ludności (2002) 2698
Strefa numeracyjna (+48) 85
Kod pocztowy 17-230
Tablice rejestracyjne BHA
SIMC 0023076
Położenie wsi
Położenie wsi
Położenie na mapie gminy Białowieża
Mapa lokalizacyjna gminy Białowieża
Białowieża
Białowieża
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Białowieża
Białowieża
Ziemia 52°42′04″N 23°52′00″E/52,701111 23,866667Na mapach: 52°42′04″N 23°52′00″E/52,701111 23,866667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa miejscowości

Białowieża (białorus. Белавежа-Biełavieža, w miejsc. gwarze białoruskiej Bałavež lub Biełavieš[1] ) — duża wieś w Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, w gminie Białowieża, mająca charakter małomiasteczkowy, położona nad Narewką, na Równinie Bielskiej.

Wieś jest siedzibą gminy Białowieża oraz Białowieskiego Parku Narodowego, obejmującego 17% polskiej części Puszczy Białowieskiej. W Białowieży znajdują się Białowieska Stacja Geobotaniczna, początkowo Polskiej Akademii Nauk, obecnie Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk [1] oraz Europejskie Centrum Lasów Naturalnych Instytutu Badawczego Leśnictwa. W okresie międzywojennym gminę Białowieży zamieszkiwało około 9500 osób, w roku 1970 – 3566 osób, w roku 1980 – 3476 osób.

Miejscowość leży przy drodze wojewódzkiej nr 689 biegnącej z Bielska Podlaskiego. Od 2005 roku w Grudkach, oddalonych od Białowieży o 4 km, znajduje się pieszo-rowerowe polsko-białoruskie przejście graniczne. Białowieża jest punktem końcowym (czynnej do 1994 roku) linii kolejowej do Hajnówki (niezrealizowany projekt z lat 30. XX wieku przewidywał dalsze przedłużenie tej linii przez Prużanę w dawnym województwie poleskim, aż do trasy linii kolejowej Brześć-Mińsk)[potrzebne źródło].

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ślady obecności człowieka na terenie dzisiejszej gminy Białowieża wskazują, że osadnictwo istniało tu w młodszej epoce kamienia. Najstarsze ślady obecności ludzkiej pochodzą z neolitu, mają więc około 5 tysięcy lat. W roku 1827 w uroczysku Stara Białowieża odkryto cmentarzysko szkieletowe płaskie, zaś do roku 1976 zinwentaryzowano na terenie Białowieskiego Parku Narodowego 30 stanowisk kurhanów.

W XIII wieku okolice Białowieży były terenem przygranicznym dla księstwa mazowieckiego, księstwa wołyńskiego, księstwa litewskiego i plemion jaćwieskich. W tym okresie najazdy tatarskie, krzyżackie i później litewskie spowodowały wyludnienie się Puszczy Białowieskiej. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Białowieża znajdowała się na obszarze województwa brzeskolitewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsze wzmianki o osadnictwie w Białowieży odnoszą się do roku 1639, gdy istniał tu folwark i dwór królewski króla Władysława IV Wazy. Następny dwór powstał w czasach panowania Augusta III Sasa. W roku 1775 wieś liczyła 20 domów. Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 r., Białowieża do 1915 roku znalazła się pod zaborem rosyjskim. Okoliczne obszary puszczy były podczas zaboru objęte powstaniami narodowymi. W okresie powstania listopadowego w roku 1831, cała straż leśna przyłączyła się do powstania. W czasie powstania styczniowego w 1863 r. walki z wojskami rosyjskimi prowadziły tu powstańcze oddziały Rogińskiego, Duchińskiego i Wróblewskiego. Od 1915 do końca 1918 roku teren Białowieży znajdował się pod okupacją II Rzeszy Niemieckiej. Po zakończeniu I Wojny Światowej, na przełomie 1918 i 1919 r., Białowieża na krótko znalazła się pod administracją litewską, a oddziały polskie wkroczyły tu dopiero na początku 1919 roku.

W czerwcu i lipcu 1920 roku w pobliżu Białowieży miały miejsce dwie niewielkie potyczki wojsk polskich z oddziałami wojsk radzieckich. W 1924 roku w Białowieży umieszczono Dyrekcję Okręgową Lasów Państwowych. W dniu 1 września 1939 r. Białowieżę zbombardowało Luftwaffe – bomby poważnie uszkodziły cerkiew, spadły także, nie czyniąc większych szkód, w pobliżu polowego szpitala wojskowego, umieszczonego krótko przed wojną w skrzydle pałacu. 16 września do Białowieży weszła Podlaska Brygada Kawalerii. 20 września[2] gen. Zygmunt Podhorski ps. “Zaza” powołał ze zgromadzonych oddziałów Suwalskiej Brygady Kawalerii i Podlaskiej Brygadę Kawalerii improwizowaną Dywizję Kawalerii "Zaza" złożoną z Brygady Kawalerii "Plis" i Brygady Kawalerii "Edward". Po zajęciu Białowieży przez niemiecką 3 Dywizję Pancerną, przekazano Białowieżę Rosjanom, którzy okupowali ją w latach 1939-1941 i wysiedlili wiele osób na Syberię. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki, Białowieżę okupowali Niemcy. 322 batalion niemieckiej policji dokonał w Białowieży i w jej okolicach (m.in. w żwirowni) licznych mordów na miejscowej ludności. Białowieża i jej okolice były terenem wzmożonych działań partyzantki. W roku 1943 działała tu brygada partyzancka "W imię Ojczyzny", radzieckie oddziały partyzanckie i oddziały AK. Od końca 1944 i w 1945 r. w rejonie Puszczy Białowieskiej operował oddział mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”.

W dniu 25 lipca 1944 Józef Stalin z delegacją PKWN (E. Osóbka-Morawski, A. Witos) w Moskwie podzielili Puszczę Białowieską pomiędzy RP a BSRR. Białowieża pozostała w Polsce. W Białowieży stacjonowała strażnica WOP.

21 grudnia 1998 roku do Białowieży przyłączono sąsiadujące wsie Podolany i Zastawa oraz przysiółek Krzyże, a także zniesiono nazwy części wsi: Stoczek, Tropinka i Wojciechówka[3].

Dwory królewskie w Białowieży[edytuj | edytuj kod]

Podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych w latach 2006-2008 na terenie Starej Białowieży odkryto pozostałości drewnianego dworu datowanego na drugą połowę XVI wieku. Związany on był prawdopodobnie z polowaniami Zygmunta Augusta i Stefana Batorego w Puszczy Białowieskiej.

Na podstawie wykopalisk archeologicznych (prowadzonych w latach 2004-2005) i wzmianki z 1639 roku wiemy, że na terenie dzisiejszego Parku Pałacowego w Białowieży w czasach królów z dynastii Wazów istniał kolejny dwór myśliwski. Najprawdopodobniej w tym dworze zatrzymywali się podczas polowań Władysław IV Waza (w 1643 roku) i Jan Kazimierz Waza (w 1650 roku). Dwór Wazów spalono przed 1658 rokiem, zapewne podczas IV wojny polsko-moskiewskiej.

Rysunek autorstwa Jakuba Sokołowskiego z 1821 roku przedstawiający dwór króla Augusta III Sasa z dwoma pawilonami dobudowanymi za Stanisława Augusta Poniatowskiego. Na skraju, po lewej widoczny jest obelisk.

W XVIII wieku zbudowano w pobliżu miejsca po dworze Wazów nowy dwór królewski. W dworze zatrzymał się we wrześniu 1752 r. król August III Sas podczas polowania w Puszczy Białowieskiej. W polowaniu brała udział też królowa i jego dwaj synowie. Pamiątką po polowaniu jest stojący do dzisiaj na grobli w Parku Pałacowym obelisk z piaskowca z napisami w języku niemieckim i polskim opisującymi to wydarzenie. W inwentarzu z 1773 roku dwór określono jako pałac drewniany, frontem zwrócony na południe, obity tarcicami heblowanymi, długości 11 sążni, szerokości 5 sążni .

W dniach od 30 sierpnia do 2 sierpnia 1784 roku w dworze przybywał król Stanisław August Poniatowski. Z tej okazji bratanek króla podskarbi wielki litewski Stanisław Poniatowski wyremontował przed przyjazdem króla istniejący dwór i dobudował widoczne na zachowanych widokach z epoki 2 oficyny – kuchenną i gościnną. Inwentarz sporządzony w 1796 roku wspomina także o stojącej w pobliżu kancelarii łowieckiej, domu dla audytora leśnictwa, młynie, psiarni i składzie na sieci. Zachował się widok dworu z 1821 roku, co oznacza, że budynek przetrwał przemarsz wojsk napoleońskich w 1812 roku. Dawny dwór królów Polski został prawdopodobnie zniszczony około roku 1831 w czasie walk prowadzonych w puszczy podczas powstania listopadowego.

Pałac w Białowieży[edytuj | edytuj kod]

W 1889 roku na miejscu dworu polskich królów car Aleksander III polecił rozpoczęcie budowy pałacu. Budowa została ukończona w 1894 r. Była to letnio-jesienne rezydencja cara Rosji zbudowana z myślą o polowaniach w Puszczy Białowieskiej. W 1885 r. wokół pałacu założono Park Pałacowy z jeziorami, który można podziwiać do dziś. W tym samym czasie na wschód od pałacu powstał podobny do pałacowego Park Dyrekcyjny. Na potrzeby pałacu w 1897 r. wybudowano dworzec Białowieża Pałac, kilka lat później Białowieża Towarowa, którego budynek zachował się do dziś. Car Aleksander III wraz z rodziną przyjeżdżał na łowy właśnie koleją. Pałac spłonął wskutek działań wojennych w 1944 r., w 1958 r. zdecydowano o jego rozbiórce, co też wykonano w ciągu kilku najbliższych lat. Obecnie na jego miejscu wzniesiono nowy budynek, w którym znajduje się dyrekcja Białowieskiego Parku Narodowego, muzeum przyrodnicze, restauracja i hotel.

Information icon.svg Osobny artykuł: Pałac w Białowieży.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Ośrodek Edukacji Przyrodniczej Białowieskiego Parku Narodowego
Muzeum przyrodniczo-leśne

Białowieża swą popularność zawdzięcza przede wszystkim Puszczy Białowieskiej i Białowieskiemu Parkowi Narodowemu, który wraz z częścią Puszczy Białowieskiej na terenach Białorusi, został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Białowieża w 2005 r. miała 375 hotelowych miejsc noclegowych. Z uwagi na turystów odwiedzających puszczę, Białowieża ma obecnie rozbudowaną bazę turystyczną. We wsi znajdują się cztery hotele (ciągle powiększane), kilka zajazdów i pensjonatów, a miejscowa ludność prowadzi kilkadziesiąt kwater agroturystycznych. Rocznie miejscowość udziela 44 400 noclegów, w tym 6390 osób to cudzoziemcy.

Głównym celem przyjazdu gości jest pobyt wypoczynkowy (42,2%), rozrywka (16,2%) wędrówki (9,0%). Prawie połowa osób odwiedzających Białowieżę, w tym prawie wszyscy cudzoziemcy, nastawieni są na turystykę przyrodniczą. Główną atrakcją jest Rezerwat Pokazowy Żubrów, zaś dla przyrodników – żubry na wolności i rzadkie ptaki Puszczy Białowieskiej, których nie można już spotkać w innych częściach kraju, a tym bardziej za granicą, oraz jezioro Siemianówka.

Widok Białowieży z wieży kościelnej

Poza turystyką pieszą w okolicy istnieje też możliwość uprawiania turystyki rowerowej, konnej i wodnej (spływy kajakowe). W Białowieży (w Parku Pałacowym) znajduje się Muzeum Przyrodniczo-Leśne Białowieskiego Parku Narodowego im. prof. J. Miklaszewskiego, dworek gubernatora grodzieńskiego (obecnie siedziba Ośrodka Edukacji Przyrodniczej BPN). Istnieją tu też budowle wzniesione za cara Aleksandra III, a mianowicie stajnie (dawniej Dom Turysty PTTK Białowieża), Dom Marszałkowski (obecnie siedziba Białowieskiego Parku Narodowego i Instytutu Badawczego Leśnictwa) oraz cerkiew pw. św. Mikołaja Cudotwórcy. Znajduje się tu też kościół rzymskokatolicki pw. Świętej Teresy z kaplicą św. Hubertapatrona myśliwych. W zachodniej części Białowieży zlokalizowany jest niewielki skansen budownictwa drewnianego z dwoma wiatrakami. Najbardziej na południe wysunięty jest dawny (nieczynny) carski dworzec kolejowyBiałowieża Towarowa (obecnie Restauracja Carska). W miejscowości Stacja Paliw Bliska, w której mieszczą się pokoje dla turystów.

Budynek nieczynnej stacji kolejowej Białowieża Towarowa (obecnie Restauracja Carska)

Przy drodze z Hajnówki do Białowieży znajduje się Rezerwat Żubrów, gdzie można zobaczyć dziki, wilki, jelenie, sarny, żubronie (skrzyżowanie żubra z bydłem domowym), tarpany oraz żubry – wizytówkę Białowieskiego Parku Narodowego.

Atrakcją jest Białowieski Park Narodowy, reprezentujący najlepiej zachowany w Europie nizinny las naturalny (grąd, olsz, bór). Stwierdzono w nim 806 gatunków roślin naczyniowych (w tym 24 gat. drzew), ponad 3 tys. grzybów, 200 gat. mchów, 283 porostów. Odnotowano 120 gatunków ptaków gniazdujących, 52 gatunki ssaków i ponad 10 tys. gatunków bezkręgowców (w większości owadów). Dla zwiedzających jest dostępny 4-km pieszy szlak wyłącznie z licencjonowanym przewodnikiem (do 20 osób). Natomiast Obręb Ochronny Hwoźna, który w 1996 roku dołączono do parku narodowego, jest dostępny zarówno do turystyki pieszej jak i rowerowej. Znajduje się tam ponad 20 km szlaków pieszych oraz 14 km szlaków rowerowych. Po szlakach można poruszać się nieodpłatnie bez przewodnika. Szlaki są oznakowane i zaopatrzone w liczne wiaty, kładki, punkty widokowe oraz wieżę widokową.

Muzeum Białowieskiego Parku Narodowego, fragment centralnej dioramy z żubrami

Muzeum Przyrodniczo-Leśne Białowieskiego Parku Narodowego w sposób innowacyjny i bardzo atrakcyjny dokumentuje cenny przyrodniczo i kulturowo obszar Podlasia – Puszczę Białowieską. Jest to najnowocześniejsze muzeum przyrodnicze w Polsce. W dwóch salach wystawowych prezentowana jest przyroda i historia Białowieskiego Parku Narodowego i całej Puszczy Białowieskiej oraz wielowiekowa działalność człowieka na tym terenie. Zgodnie z najnowszymi trendami, treści prezentowane są blokami problemowymi, eksponowanymi w formie dioram, co pozwala wykorzystać środki ekspresyjnego przekazu – światło, dźwięk, przestrzeń. Zastosowane w przekazie informacji rozwiązania multimedialne pozwalają zapoznać się z prezentowanymi zagadnieniami. Posiada ono też wystawy czasowe oraz galerie malarskie i fotograficzne. Dysponuje salą konferencyjną na 176 miejsc, gdzie prezentowane są filmy przyrodnicze, zwłaszcza z terenu Białowieży i Puszczy Białowieskiej.

Ośrodek Edukacji Leśnej "Jagiellońskie"

W Białowieży znajduje się też Ośrodek Edukacji Leśnej "Jagiellońskie", należący do Nadleśnictwa Białowieża.

Od Białowieży bierze początek wiele szlaków turystycznych wytyczonych przez PTTK Bialowieża , pieszych i rowerowych. Liczą one już kilkaset kilometrów. W "Starej Białowieży" wyznaczony jest szlak dębów królewskich, gdzie rosną m.in. 400-letnie. Tereny te są zagospodarowane pod miejsca ogniskowe dla grup turystycznych. Niedaleko północno-zachodniej granicy Białowieży, przy drodze w kierunku Bud (przedłużenie ul. Zastawa) znajduje się ścieżka edukacyjna Kładka Żebra Żubra. W zabytkowym odrestaurowanym budyneczku dawnej kasy kolejowej , przy wejsciu na mostek i groblę prowadzacą do Muzeum Przyrodniczego oraz do Rezerwatu Ścisłego mieści się Certyfikowane Centrum Informacji Turystycznej PTTK Bialowieża , gdzie można oprócz zasięgnięcia informacji na temat miejscowych atrakcji turystycznych skorzystać z usług licencjonowanych przewodników i zorganizować wycieczkę szkolną.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obelisk upamiętniający polowanie Augusta III Sasa w 1752 r.
Ołtarz w kościele z imitacją płonącego krzewu
Kościół z 1927 roku proj. Borysa von Zinserlinga

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według spisu ludności z 30 września 1921 roku w dzielnicy Stoczek mieszkało 1064 osób w 145 domach, 1049 podało narodowość polską, 7 – białoruską, 5 – niemiecką, 3 – inną narodowość. 248 osób było wyznania rzymsko-katolickiego, 629 osób było wyznania prawosławnego, 74 – ewangelickiego, 112 – do wyznania mojżeszowego, 1 osoba zadeklarowała przynależność do innego wyznania[4].

W dzielnicy Zastawa mieszkało 342 osób w 54 domach, 310 podało narodowość polską, 14 – białoruską, 2 – żydowską, 16 – inną narodowość. 11 osób było wyznania rzymsko-katolickiego, 315 osób było wyznania prawosławnego, 1– ewangelickiego, 15 – do wyznania mojżeszowego[4].

W dzielnicy Podolany mieszkało 310 osób w 510 domach, 310 podało narodowość polską. 23 osób było wyznania rzymsko-katolickiego, 287 osób było wyznania prawosławnego[4].

W dzielnicy Krzyże mieszkało 87 osób w 11 domach, 87 podało narodowość polską[4]. 32 osób było wyznania rzymsko-katolickiego, 45 osób było wyznania prawosławnego, 10 zadeklarowało przynależność do wyznania mojżeszowego[4].

Związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miejscowości działalność prowadzą następujące związki wyznaniowe:

oraz dwie protestanckie wspólnoty o charakterze ewangelikalnym:

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Na terenie Parku Pałacowego 23 stycznia 1962 r. miał miejsce pożar, który strawił XIX-wieczny Domek Myśliwski – mały hotel Białowieskiego Parku Narodowego, przeznaczony dla specjalnych gości. Stało się to podczas wizyty w hotelu Nikity Chruszczowa. Istnieją poglądy świadczące o nieudolnej akcji przeciwpożarowej, utrudnianej przez przepisy i procedury protokołu dyplomatycznego[potrzebne źródło].
  • Z uwagi na duże skupienie placówek badawczych Białowieża jest miejscowością w Polsce, w której występuje najwyższy odsetek osób z wyższym wykształceniem[potrzebne źródło], mieszka w niej 8 naukowców z tytułem profesora belwederskiego
  • Skrajne wartości temperatury zanotowane w Białowieży w okresie powojennym:[5]

minimum: -38,7 st.C ; przy gruncie: -41,7 st.C (11.01.1950),
maksimum: +34,5 st.C (8.08.1963)

Przypisy

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg