Biadoliny Radłowskie
| Biadoliny Radłowskie | |
| Państwo |  Polska |
| Województwo | małopolskie |
| Powiat | tarnowski |
| Gmina | Wojnicz |
| Liczba ludności (2008) | 1241 |
| Strefa numeracyjna | (+48) 14 |
| Kod pocztowy | 32-828 |
| Tablice rejestracyjne | KTA |
|
Położenie na mapie Polski
  Biadoliny Radłowskie
|
|
 49°59′N 20°47′E / 49.983333333333, 20.783333333333Na mapach: 49°59′N 20°47′E / 49.983333333333, 20.783333333333 |
|
Biadoliny Radłowskie – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Wojnicz.
W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.
Spis treści |
Warunki naturalne [edytuj]
Wieś jest położona na wschodnim skraju Podgórza Bocheńskiego na obszarze łagodnych wzniesień o wysokości 230-270 m n.p.m. Przepływa przez nią potok Pokrzywka, dopływ Kisieliny.
Parafia, obiekty sakralne, podania religijne [edytuj]
Parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Biadolinach została utworzona w 1938 roku; przedtem Biadoliny Radłowskie należały do parafii pw. św. Wawrzyńca w Wojniczu[1]. We wsi znajduje się kościół parafialny wzniesiony w latach 1964-1967, cmentarz parafialny i dwie kapliczki: św. Stanisława Biskupa, pochodząca z XIX wieku, oraz św. Piotra i św. Pawła[2]. Parafia w Biadolinach należy do dekanatu w Porąbce Uszewskiej w diecezji tarnowskiej[3] i obejmuje wsie Biadoliny Radłowskie, Biadoliny Szlacheckie oraz Perła[4].
Proboszczami parafii w Biadolinach byli kolejno: ks. Józef Pochroń (lata 1938-1961), ks. Józef Łakomy (lata 1961-1993) i ks. Antoni Gieroń (od 1993 roku)[5].
W kościele parafialnym w Biadolinach znajdują się zabytkowe rzeźby przeniesione z kapliczki wiejskiej: św. Anna Samotrzeć, gotycka, ok. 1500 roku; św. Jan Chrzciciel, barokowa, z XVIII wieku; św. Piotr i św. Paweł, barokowe, z XVIII wieku[6].
Z kapliczką św. Piotra i św. Pawła znajdującą się na terenie wsi wiąże się legenda ludowa o apostołach, którzy przywrócili wzrok niewidomemu wodą z cudownego źródełka[7].
Historia i demografia [edytuj]
Prehistoria [edytuj]
Powierzchniowe badania archeologiczne prowadzone na terenie wsi w latach 80. XX wieku wskazują na ślady osadnictwa z epoki kamiennej (neolit)[8].
XV wiek [edytuj]
Biadoliny, których części zwano także Biadolinami Biskupimi i Biadolinami Kapitulnymi, zostały wzmiankowane po raz pierwszy w 1415 roku (sołtys Stanisław); początkowo stanowiły własność rycerską[9]. W 1494 roku wieś została zakupiona przez prymasa Polski, kardynała Fryderyka Jagiellończyka, i włączona do tzw. klucza radłowskiego dóbr biskupów krakowskich (od nazwy miejscowości Radłów)[9]. W XV wieku Biadoliny należały do powiatu wojnickiego w województwie krakowskim.
XVI i XVII wiek [edytuj]
W XVI wieku wieś należała administracyjnie do powiatu pilzneńskiego w województwie sandomierskim (Districtus Pilznensis, Palatinatus Sandomirensis). W 1536 roku w dobrach biskupich w Biadolinach mieszkało 16 kmieci i 4 zagrodników; we wsi znajdowała się karczma i produkowano miody[10]. W 1581 roku dobra biskupie w Biadolinach obejmowały 7 łanów gruntu; we wsi mieszkało 18 kmieci, 3 zagrodników, 3 komorników, 2 ubogich i 3 rzemieślników[11]. Po 1630 roku Biadoliny przeszły w wieczystą dzierżawę kapituły krakowskiej[9].
XVIII wiek [edytuj]
W XVIII wieku na terenie miejscowości powstały cegielnia i gorzelnia[9]. W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, wieś znalazła się na terytorium Austro-Węgier. Dobra radłowskie biskupów krakowskich, obejmujące wraz z Biadolinami Radłowskimi około 20 wsi, zostały czasowo zasekwestrowane przez władze austriackie w 1782 roku, gdy biskupem krakowskim był Kajetan Sołtyk, a w 1785 roku uległy całkowitej konfiskacie i stały się galicyjskimi dobrami kameralnymi. Następnie zasiliły fundusz religijny utworzony patentem cesarskim z dnia 15 lipca 1785 roku. W tym okresie miejscowość należała administracyjnie do cyrkułu bocheńskiego, okręg Radłów, a pieczęć gromady Biadoliny Radłowskie przedstawiała św. Wawrzyńca w szatach diakońskich z atrybutami męczeństwa w rękach[12].
XIX wiek [edytuj]
W 1808 roku wieś liczyła 559 mieszkańców i 109 domów złożonych z 147 izb; w 1820 roku kupił ją od funduszu religijnego baron Karol Badenfeld[9]. W 1856 roku przez Biadoliny Radłowskie poprowadzono Kolej galicyjską im. Karola Ludwika (niem. k.k.priv. Galizische Carl Ludwig-Bahn (CLB)), ze stacją kolejową w Biadolinach Szlacheckich.
W 1857 roku miejscowość liczyła 785 mieszkańców; w tym okresie właścicielem dóbr tabularnych w Biadolinach Radłowskich był hrabia Wilhelm Hompesch[13] (1799-1861), właściciel majątku w Rudniku nad Sanem[14]; do rodziny Hompeschów należał również majątek w Radłowie[15].
W 1867 roku w Biadolinach Radłowskich założono staraniem gminy szkołę wiejską; w 1874 roku decyzją Rady Szkolnej Krajowej we Lwowie została ona uznana za szkołę etatową, podlegającą władzom szkolnym Galicji[16]. Obecnie we wsi działa publiczna szkoła podstawowa i publiczne gimnazjum, które w 2009 roku otrzymało imię księdza Józefa Łakomego, wieloletniego proboszcza parafii w Biadolinach[17].
W 1872 właścicielem posiadłości w Biadolinach Radłowskich był Ludwik Helcel[18] (1810-1872), bankier i filantrop, wiceprezydent Krakowa z rodziny krakowskich bankierów, których nazwisko brzmiało pierwotnie Hölzel von Sternstein, żonaty z Anną Helcel z Treutlerów (1813-1880)[19]; do Ludwika Helcla należała także posiadłość w Radłowie[20]. Anna Helcel, jako właścicielka dóbr radłowskich, na prośbę gminy obdarowała szkołę wiejską w Biadolinach kawałkiem gruntu[16].
W 1880 roku Biadoliny Radłowskie liczyły 153 domy i 922 mieszkańców; oprócz szkoły ludowej jednoklasowej znajdowała się tam kasa pożyczkowa gminna[21].
W 1890 roku wieś liczyła 892 mieszkańców; właścicielem posiadłości w Biadolinach Radłowskich był Henryk Dolański (1856-1935) z Grębowa[22], będący również właścicielem posiadłości w Radłowie[23].
Według spisu ludności z dnia 31 grudnia 1900 roku miejscowość liczyła 891 mieszkańców (429 płci męskiej i 462 płci żeńskiej), z czego 877 było wyznania rzymskokatolickiego, a 14 wyznania mojżeszowego. W tym czasie Biadoliny Radłowskie obejmowały 1568 hektarów gruntu (w tym 572 hektarów pól, 100 hektarów łąk i 812 hektarów lasu); we wsi znajdowały się 173 domy i szkoła ludowa dwuklasowa[24].
XX wiek i czasy najnowsze [edytuj]
W okresie I wojny światowej w miejscowości przeprowadzono pierwszą udaną próbę kierowania ogniem baterii artylerii z samolotu drogą radiową, czyli bez bezpośredniej widoczności miejsca ostrzeliwania. W styczniu 1915 roku zostały ostrzelane i zniszczone pozycje obronne wojsk rosyjskich znajdujące się pod Tarnowem. Ostrzał prowadzono z wykorzystaniem czterech najcięższych moździerzy Škoda o kalibrze 305 mm rozmieszczonych w rejonie Biadolin Radłowskich, a obserwacje były prowadzone z wykorzystaniem dwupłatowca Albatros B. I o imieniu "MUZZL" z Flik 1 (Fliegerkompanie 1) wyposażonego w radiotelegraf, którego załogę tworzyli: oberleutnant Max Hesse i oberleutnant Ludwig Dumbacher[25]. Samolot ten wystartował z lotniska polowego armii austro-węgierskiej położonego w Biadolinach Radłowskich[26].
W 1918 roku wieś liczyła 956 mieszkańców; właścicielem posiadłości w Biadolinach Radłowskich i Radłowie był w dalszym ciągu Henryk Dolański[27]. W 1920 roku miejscowość weszła w skład województwa krakowskiego. W tym okresie Henryk Dolański przeprowadził prywatną parcelację dworskich gruntów i w 1922 roku pozostały przy nim tylko lasy. Po jego śmierci ich właścicielem został Henryk Skrzyński, syn Ireny Dolańskiej, córki Henryka Dolańskiego[28].
W okresie II wojny światowej miejscowość znajdowała się na terenie dystryktu krakowskiego Generalnego Gubernatorstwa. W czasie okupacji niemieckiej w tym rejonie aktywnie działała konspiracja Armii Krajowej; uczestniczył w niej m.in. nauczyciel i kierownik szkoły w Biadolinach, porucznik Adam Bartosz "Kmicic" (1909-1944), oficer dywersji w Obwodzie AK "Batuta" – Brzesko[29]. W 1944 roku jeden z mieszkańców wsi został rozstrzelany przez Gestapo z Krakowa za udzielanie pomocy Żydom[30]. Wojska niemieckie wycofały się z rejonu Biadolin w styczniu 1945 roku w wyniku ofensywy styczniowej Armii Czerwonej na odcinku 1 Frontu Ukraińskiego.
W 2008 roku wieś liczyła 1241 mieszkańców i miała obszar 1562,47 hektarów[9].
Inne [edytuj]
W miejscowości działa Ludowy Klub Sportowy "Pogoń" Biadoliny Radłowskie, założony w 1946 roku[31], i znajduje się jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, która w 2007 roku obchodziła stulecie istnienia[32]. W Biadolinach Radłowskich mieści się siedziba leśnictwa, podległego nadleśnictwu w Dąbrowie Tarnowskiej[33].
W miejscowości urodził się Antoni Wolak, poeta polski mieszkający w Calgary w Kanadzie.
Przypisy
- ↑ Historia Parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Biadolinach
- ↑ Encyklopedia Kościelna, hasło „Parafia Biadoliny”
- ↑ Informacje o parafii w Biadolinach na stronie diecezji tarnowskiej
- ↑ Informacje o parafii w Biadolinach na stronie Archiwum Diecezjalnego w Tarnowie [1]
- ↑ Historia Parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Biadolinach [2] oraz Encyklopedia Kościelna, hasło "Parafia Biadoliny" [3]
- ↑ Encyklopedia Kościelna, hasło "Biadoliny – kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa" [4]
- ↑ Tarnów i jego okolice w legendach i podaniach ludowych, oprac. R. Iwaniec, Tarnów 2000, "Biadoliny Radłowskie", na stronach Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tarnowie [5] oraz J. Królikiewicz, "Legenda o św. Piotrze i Pawle", [w:] Zeszyty Wojnickie, 1992, nr 3, s. 5-7
- ↑ J. Okoński, Najdawniejsza przeszłość Wojnicza i okolic, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Wojnickiej, Wojnicz 2002, str. 232, 234, 340
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Informacje o Biadolinach na stronie miasta i gminy Wojnicz
- ↑ A. Pawiński Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, tom IV, "Dodatki. Spisy poborów i pogłównego z XV, XVI i XVII wieku", Warszawa 1886, str. 494 (w źródle z 1536 roku wieś występuje pod nazwą "Biadolim")
- ↑ A. Pawiński Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, tom III, "Małopolska", Warszawa 1886, str. 262 (w źródle z 1581 roku wieś występuje pod nazwą "Byadolyn")
- ↑ Państwo radłowskie w metryce józefińskiej z 1785-1787 roku. Biadoliny Radłowskie i Łętowice, wydali A. Jaworska i J. Szymański przy udziale S. Koźluka, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Wojnickiej, Wojnicz 2002, str. 7
- ↑ Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskim, Lwów 1868, str. 8-9
- ↑ J. Chmiel, Krótka historia rodziny Hompeschów
- ↑ Historia Radłowa na stronie Urzędu Gminy Radłów [6] oraz Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskim, Lwów 1868, str. 178-179
- ↑ 16,0 16,1 Historia Zespołu Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Biadolinach Radłowskich, dostęp w dniu 23 VIII 2008 [7][martwy link]
- ↑ Informacja o uroczystości nadania imienia gimnazjum w Biadolinach na stronie miasta i gminy Wojnicz [8]
- ↑ K. Orzechowski, Przewodnik statystyczno topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, W.X. Krakowskiem i X. Bukowinie, Kraków 1872, str. 4
- ↑ Karolina Grodziska: Plan cmentarza Rakowickiego.
- ↑ Historia Radłowa na stronie Urzędu Gminy Radłów [9] oraz K. Orzechowski, Przewodnik statystyczno topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, W.X. Krakowskiem i X. Bukowinie, Kraków 1872, str. 68
- ↑ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom I, Warszawa 1880, str. 168
- ↑ Informacje genealogiczne o Henryku Dolańskim na stronie "Potomkowie Sejmu Wielkiego" [10]
- ↑ Historia Radłowa na stronie Urzędu Gminy Radłów [11] oraz J. Bigo, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskim, Lwów 1897, str. 13, 59, 158
- ↑ Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder. Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, tom XII, "Galizien", Wien 1907, str. 76-77
- ↑ A. Olejko, "Zapomniane galicyjskie niebo 1914-1915", Historic@, nr 1, czerwiec 2007, str. 31 [12]
- ↑ Strona z informacjami o cmentarzach z okresu I wojny światowej w okręgu brzeskim [13]
- ↑ J. Bigo, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskim i Księstwie Bukowińskim, wydanie V, Lwów 1918, str. 9, 137
- ↑ Informacje o Biadolinach na stronie miasta i gminy Wojnicz [14] oraz informacje o Henryku Skrzyńskim i Irenie Dolańskiej na stronie "Potomkowie Sejmu Wielkiego"[15]
- ↑ S. Jedynak Tragiczna śmierć "Kmicica" i "Kresowiaka" 4 lipca 1944 r. [16]
- ↑ Lista zamordowanych Polaków udzielających pomocy Żydom na stronie "Polish Righteous"[17]
- ↑ Informacje o LKS "Pogoń" Biadoliny Radłowskie na stronie miasta i gminy Wojnicz [18]
- ↑ Stulecie strażaków z Biadolin, 4 VIII 2007 [19], oraz adresy jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej na stronie miasta i gminy Wojnicz [20]
- ↑ Dane teleadresowe leśnictwa w Biadolinach
Zobacz też [edytuj]
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Strona Ochotniczej Straży Pożarnej w Biadolinach Radłowskich
- Strona parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Biadolinach
- Historia Biadolin na stronie miasta i gminy Wojnicz
|
|||||||||||
