Biernat z Lublina

"Chłop w dybach", Biernat z Lublina w: "Żywot Ezopa Fryga", Kraków 1578

Biernat z Lublina, inne formy nazwiska: Lubelczyk, Bernardus Lublinensis, Bernardus Lublinius, (ur. ok. 1465 w Lublinie, zm. ok. 1529) – polski renesansowy poeta, tłumacz, bajkopisarz. Autor m.in. Raju dusznego oraz Żywota Ezopa Fryga. Przez długi czas uchodził za autora pierwszej książki wydrukowanej w języku polskim – Raju dusznego, wydanego w 1513 roku (w rzeczywistości jednak pierwsza drukowana polska książka to opublikowana przez anonimowego autora w 1508 roku Historyja umęczenia Pana naszego Jezusa Chrystusa).

Biografia

Biografia Biernata z Lublina znana jest dzięki relacjom osób współczesnym pisarzowi oraz dwóm notkom autobiograficznym, zamieszczonym przez niego na marginesie księgi Antoniego Borromaeusa De Christiana religione contra Hebraeos ok. 1501 i 1516 roku. Nie jest to jednak biografia kompletna – większość dat i faktów dotyczących pisarza jest niepewna lub znana jedynie w przybliżeniu.

Pisarz urodził się w Lublinie, pomiędzy 1460 a 1467 rokiem. Był wykształcony, nie wiadomo jednak gdzie pobierał nauki. Pracował jako sekretarz lub pisarz na dworach lub u mieszczan. W wieku osiemnastu lat (a więc w okresie pomiędzy 1478 a 1485) podjął pracę u starosty łukowskiego, Jana Zieleńskiego. Pracował następnie u Gotarda Bystrama, starosty w Rogoźnie, a po jego śmierci ok. 1486, przez rok służył (być może jako kapelan) u jego żony, Marty. Następnym jego pracodawcą był poeta i humanista Filip Buonaccorsi, nazywany Kallimachem (szacuje się, że mogło to mieć miejsce w latach 1487–1490. Kolejnymi pracodawcami Biernata byli: kupiec z Lublina Łazarz, Mikołaj Bystram, wojewoda ruski Jan Pilecki (od 1492) oraz, aż do 1516, syn wojewody, również Jan.

Biernat posiadał bogatą bibliotekę, w której znajdowały się m.in. De Christiana religione contra Hebraeos Antoniego Borromaeusa oraz Opuscula meditationes, soliloquia św. Augustyna.

Twórczość

Biernat z Lublina napisał modlitewnik Raj duszny (wydany w 1513). Stanowił on przeróbkę modlitewnika Antidotarius animae. Ok. 1516 lub ok. 1522 ukazał się jego Żywot Ezopa Fryga – wierszowana biografia, zawierająca ponadto ponad 200 bajek, opartych na wzorach łacińskich (ich tytuły stanowią pierwszy polski zbiór przysłów). Biernat był także autorem listu do księgarza krakowskiego Szymona (1515), w którym zawarł renesansową filozofię opartą na racjonalności.

Biernatowi przypisuje się także autorstwo Dialogu Polinura z Karonem – przekładu czeskiego utworu Mikuláša Konáča.

Ważniejsze dzieła

• Ezop, powst. ok. 1510, wyd. pt. Ezop, to jest opisanie żywota tego to mędrca obyczajnego, przydane są k temu przypowieści jego z przykładami osobliwemi niektórych filozofów dawnych, Kraków 1522, drukarnia H. Wietor (egz. nie zachował się); wyd. następne: pt. Żywot Ezopa Fryga, mędrca obyczajnego z przypowieściami jego, Kraków 1578, drukarnia S. Szarffenberger; Kraków 1585; wyd. krytyczne (wg edycji 1578) I. Chrzanowski "Biernata z Lublina Ezop", Kraków 1910, BPP nr 55; fragm. przedmowy do wyd. 1522, dedykowanej Janowi Pileckiemu; cyt. S. Pudłowski, 1634; przedr. J. Muczkowski "Bernard z Lublina", Dwutygodnik Literacki 1844, nr 11; także w książce Rozmaitości historyczne i bibliograficzne, Kraków 1845; A. Brückner "Ezopy polskie", Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 34 (1902), s. 190 i odb.; I. Chrzanowski wstęp do wyd. Ezop..., s. VI-VII; wybór bajek oprac.: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Lwów 1930; wyd. 2 Warszawa 1950; wyd. 3 Warszawa 1963; S. Vrtel-Wierczyński Średniowieczna poezja polska świecka, wyd. 2 uzupełnione Wrocław (1949), Biblioteka Narodowa, seria I, nr 60; wyd. 3 rozszerzone i zmienione Wrocław (1952); A. Jelicz Żywot Ezopa Fryga, Warszawa 1951-1952; (przeróbka wierszem 8-zgłoskowym zbiorów bajek: Ezopa Rimicius i Romulus, Vita Esopi fabularis, Abstemiusa oraz Jana z Kapui Directorium humanae vitae alias parabolae)
• Raj duszny, Kraków w końcu 1513, drukarnia F. Ungler; 5 wydań do roku 1547; zachowane fragmenty wyd. 1 ogł.: W. Nehring "Ośm kartek z nieznanej starej książeczki do nabożeństwa", Prace Filologiczne, t. 2 (1888); L. Bernacki Pierwsza książka polska, Lwów 1918; fragmenty z wyd. 1513 i ok. 1530 przedr. S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Lwów 1930; wyd. 2 Warszawa 1950; wyd. 3 Warszawa 1963; egz. edycji z ok. 1530 we fragm. Biblioteka Jagiellońska, Cim. O. 218; (przeróbka modlitewnika Hortulus animae lub wg L. Bernackiego Antidotarius animae Mikołaja Saliceta
• Dialog Palinura z Charonem, wg M. Dłuskiej i K. Budzyka powst. przed przeróbką Ezopa, wyd. ok. 1536-1542; fragm. zachowany ogł. F. Pułaski "Dialog Palinura z Charonem. Utwór Pseudo-Lukiana w tłum. Biernata z Lublina", Warszawa 1909, Collectanea Bibl. Ordynacji Krasińskich nr 2; unikat zniszczony w 1944; (przeróbka z Pseudo-Lukiana, autorstwo Biernata z Lublina zakwestionował S. Grzeszczuk)

Wydanie zbiorowe

• Wybór pism, wyd. J. Ziomek, Wrocław 1954, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 149, (tu: poz. 1 pt. Opisanie krótkie żywota Ezopowego...; wybór bajek; zachowane fragmenty poz. 3)

Listy i materiały

• List do księgarza krakowskiego Szymona, dat. 1515, oryginał łaciński ogł. M. Flaccius Illyricus Catalogus testium veritatis, Bazylea 1556, drukarnia J. Oporinus; także wyd. następne: Argentinae 1562, 1608, Frankfurt 1666; przedr. J. Muczkowski "Bernard z Lublina", Dwutygodnik Literacki 1844, nr 11; F. Pułaski Spr. Tow. Nauk. Warsz. 1909, t. 2, s. 47-53; I. Chrzanowski, S. Kot Humanizm i reformacja w Polsce, Lwów 1927; fragmenty przeł. na polski A. Brückner "Ezopy Polskie", Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 34 (1902), s. 192-194
• Notatka autobiograficzna, wg K. Kantaka powst. częściami: w grudniu 1501 i po 1516, ogł. K. Kantak "Nowe szczegóły biograficzne o Biernacie z Lublina", Reformacja w Polsce 1934; przedr. J. Ziomek, Wrocław 1954, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 149, s. XX-XXI przypis; przekł. polski: J. Ziomek, Wrocław 1954, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 149, s. XX
• Autograf na druku: K. Borommaeus De Christiana religione, egz. biblioteki klasztoru oo. Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej

Utwór o autorstwie niepewnym

• Sprawa a lekarstwa końskie przez Conrada, królewskiego kowala, doświadczone, Kraków 1532, drukarnia F. Ungler; wyd. krytyczne A. Berezowski, Kraków 1905, BPP nr 53; przedr.: G. Staśkiewicz Medycyna weterynaryjna 1948, nr 10; A. Perenc "Pierwsze druki weterynaryjne w Polsce", Lublin 1955, Annales Uniwersitatis Mariae Curiae Skłodowska Lublin-Polonia (1954), Sectio DD Supplementum; Sprawę... uporządkował i nieco przerobił Marcin Siennik w kompilacji Lekarstwa doświadczone..., (Kraków?) 1564, drukarnia Łazarz Andrysowic; (Przekł. z czeskiego. Nazwisko Conrada jest prawdopodobnie fikcją, stosowaną z reguły w opracowaniach obcych na ten sam temat. Wykorzystane przez tłumacza teksty czeskie opierają się z kolei na niemieckich. Biernata z L. jako autora wskazywali A. Brückner i L. Bernacki, za nimi także A. Perens, przeczył temu I. Chrzanowski, kwestionował S. Estreicher, XXVIII, 51-52)

Bibliografia

• Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999. ISBN 83-01-11766-4. 
• Stanisław Grzeszczuk: Biernat z Lublina – "Żywot Ezopa Fryga". W: Lektury polonistyczne. Tom I. Kraków: Universitas, 1997. ISBN 83-7052-304-8. 
• Jadwiga Kotarska: Średniowiecze, renesans, barok. Gdańsk: Harmonia, 2002. ISBN 83-7134-121-0. 
• Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 463-467

Literatura dodatkowa

• Aleksander Brückner: Biernat z Lublina. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1936, s. 84–85.  Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ISBN 8304032910