Biernik
Biernik (łac. accusativus) – czwarty przypadek deklinacji.
Spis treści |
Składnia biernika w języku polskim [edytuj]
Rzeczowniki, zaimki osobowe, liczebniki główne i zbiorowe, które przyjmują formę biernika zazwyczaj stają się w zdaniu dopełnieniem bliższym. Natomiast przymiotniki, pozostałe zaimki i imiesłowy przymiotnikowe w bierniku pełnią funkcję przydawki.
Wiele czasowników w języku polskim ma rząd biernikowy, np.:
- wybierać, lubić, zasypać - kogo?
- czytać, reklamować, jeść - co?
Jednak gdy czasowniki te występują po przeczeniu, ich rząd zmienia się na dopełniaczowy.
Niektóre czasowniki rządzą zarówno biernikiem, jak i dopełniaczem, dzieje się tak, jeśli czasownik jest wieloznaczny, np.:
- B. dostać = otrzymać (co? naganę, prezent);
- D. dostać = nabawić się (czego? anginy,grypy).
Wybór rządu biernikowego może też sugerować, że traktujemy wyrażony w bierniku obiekt całościowo, podczas gdy użycie dopełniacza znamionuje cząstkowość, np:
- B. kupić ser, dostarczyć węgiel - chodzi tu o cały ser, wszystek węgiel;
- D. kupić sera, pożyczyć pieniędzy - nabyć określoną ilość/trochę sera, pożyczyć jakąś część gotówki z puli.
Formy fleksyjne biernika w języku polskim [edytuj]
Deklinacja rzeczownika [edytuj]
Rzeczowniki żeńskie, zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -a oraz -i, a także rzeczowniki męskie, przyjmujące formę odmiany żeńskiej samogłoskowej, w bierniku liczby pojedynczej przyjmują końcówkę -ę (maskę, żmiję, poetę). Wyjątek stanowi rzeczownik pani - panią.
Niektóre leksemy przyjmują w bierniku formę mianownika. Są to:
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki żeńskie z zakończeniem spółgłoskowym (maść, pieśń, sień, mysz);
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki rodzaju nijakiego (motto, szczenię, lato);
- w liczbie pojedynczej te rzeczowniki męskie nieżywotne, które nie spełniają żadnego z warunków dla przyjęcia formy biernika równej dopełniaczowi - patrz niżej (komputer, rower, jesion);
- w liczbie mnogiej rzeczowniki niemęskoosobowe (bagaże, grządki, obłoki);
- liczebniki zbiorowe (dwoje drzwi, pięcioro wnucząt).
Część rzeczowników przyjmuje w bierniku formę równą dopełniaczowi. Należą do nich:
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki żywotne (komara, łosia);
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki określające osoby zmarłe i istoty nadprzyrodzone (nieboszczyka, topielca, wampira);
- w liczbie pojedynczej nazwy tańców, gier, wyrobów fabrycznych, figur szachowych i kart, wielu potraw, owoców, grzybów (poloneza, badmintona, papierosa, pionka, hamburgera, ananasa, rydza)
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki nieżywotne, wchodzące w skład utartych związków frazeologicznych (utrzeć nosa, dać drapaka);
- w liczbie mnogiej wszystkie rzeczowniki męskoosobowe (lekarzy, zwycięzców, uczniów).
Deklinacja przymiotnikowa [edytuj]
W liczbie pojedynczej leksemy rodzaju żeńskiego przyjmują w deklinacji przymiotnikowej końcówkę -ą. (miłą, kapryśną, utalentowaną dziewczynę), rodzaju nijakiego zachowują końcówkę mianownika (niezwykłe, przestronne lokum), natomiast w rodzaju męskim przyjmują formę dopełniacza lub biernika, w zależności od formy fleksyjnej rzeczownika, który określają (wybitnego wirtuoza, wybitny obraz)
Zaimek osobowy ten, ta, to odmienia się jak przymiotnik, lecz w rodzaju żeńskim liczby pojedynczej przyjmuje nietypową formę tę.
W liczbie mnogiej określenia rzeczowników męskoosobowych mają biernik równy dopełniaczowi.
Deklinacja zaimkowa [edytuj]
W deklinacji zaimkowej biernik równy jest dopełniaczowi. Wyjątek stanowi zaimek pytajno-względny, który przyjmuje formę mianownika.
Deklinacja liczebnikowa [edytuj]
Końcówkę dopełniacza otrzymują liczebniki w bierniku określające rzeczowniki męskoosobowe (trzech mężczyzn, siedmiu skrzatów), wszystkie pozostałe przyjmują formę równą mianownikowi (pięć panien, cztery rzeki).
Zobacz też [edytuj]
Bibliografia [edytuj]
- Biernik, w: Wielki słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa 2010, s. 1551-1553.
