Biernik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy dopełnienia bliższego. Zobacz też: miejscowość Biernik.

Biernik (łac. accusativus) – czwarty przypadek deklinacji.

Składnia biernika w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki, zaimki osobowe, liczebniki główne i zbiorowe, które przyjmują formę biernika zazwyczaj stają się w zdaniu dopełnieniem bliższym. Natomiast przymiotniki, pozostałe zaimki i imiesłowy przymiotnikowe w bierniku pełnią funkcję przydawki.

Wiele czasowników w języku polskim ma rząd biernikowy, np.:

  • wybierać, lubić, zasypać - kogo?
  • czytać, reklamować, jeść - co?

Jednak gdy czasowniki te występują po przeczeniu, ich rząd zmienia się na dopełniaczowy.

Niektóre czasowniki rządzą zarówno biernikiem, jak i dopełniaczem, dzieje się tak, jeśli czasownik jest wieloznaczny, np.:

  • B. dostać = otrzymać (co? naganę, prezent);
  • D. dostać = nabawić się (czego? anginy,grypy).

Wybór rządu biernikowego może też sugerować, że traktujemy wyrażony w bierniku obiekt całościowo, podczas gdy użycie dopełniacza znamionuje cząstkowość, np:

  • B. kupić ser, dostarczyć węgiel - chodzi tu o cały ser, wszystek węgiel;
  • D. kupić sera, pożyczyć pieniędzy - nabyć określoną ilość/trochę sera, pożyczyć jakąś część gotówki z puli.

Formy fleksyjne biernika w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Deklinacja rzeczownika[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki żeńskie, zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -a oraz -i, a także rzeczowniki męskie, przyjmujące formę odmiany żeńskiej samogłoskowej, w bierniku liczby pojedynczej przyjmują końcówkę -ę (maskę, żmiję, poetę). Wyjątek stanowi rzeczownik pani - panią.

Niektóre leksemy przyjmują w bierniku formę mianownika. Są to:

  • w liczbie pojedynczej rzeczowniki żeńskie z zakończeniem spółgłoskowym (maść, pieśń, sień, mysz);
  • w liczbie pojedynczej rzeczowniki rodzaju nijakiego (motto, szczenię, lato);
  • w liczbie pojedynczej te rzeczowniki męskie nieżywotne, które nie spełniają żadnego z warunków dla przyjęcia formy biernika równej dopełniaczowi - patrz niżej (komputer, rower, jesion);
  • w liczbie mnogiej rzeczowniki niemęskoosobowe (bagaże, grządki, obłoki);
  • liczebniki zbiorowe (dwoje drzwi, pięcioro wnucząt).

Część rzeczowników przyjmuje w bierniku formę równą dopełniaczowi. Należą do nich:

  • w liczbie pojedynczej rzeczowniki żywotne (komara, łosia);
  • w liczbie pojedynczej rzeczowniki określające osoby zmarłe i istoty nadprzyrodzone (nieboszczyka, topielca, wampira);
  • w liczbie pojedynczej nazwy tańców, gier, wyrobów fabrycznych, figur szachowych i kart, wielu potraw, owoców, grzybów (poloneza, badmintona, papierosa, pionka, hamburgera, ananasa, rydza)
  • w liczbie pojedynczej rzeczowniki nieżywotne, wchodzące w skład utartych związków frazeologicznych (utrzeć nosa, dać drapaka);
  • w liczbie mnogiej wszystkie rzeczowniki męskoosobowe (lekarzy, zwycięzców, uczniów).

Deklinacja przymiotnikowa[edytuj | edytuj kod]

W liczbie pojedynczej leksemy rodzaju żeńskiego przyjmują w deklinacji przymiotnikowej końcówkę -ą. (miłą, kapryśną, utalentowaną dziewczynę), rodzaju nijakiego zachowują końcówkę mianownika (niezwykłe, przestronne lokum), natomiast w rodzaju męskim przyjmują formę dopełniacza lub biernika, w zależności od formy fleksyjnej rzeczownika, który określają (wybitnego wirtuoza, wybitny obraz)

Zaimek osobowy ten, ta, to odmienia się jak przymiotnik, lecz w rodzaju żeńskim liczby pojedynczej przyjmuje nietypową formę .

W liczbie mnogiej określenia rzeczowników męskoosobowych mają biernik równy dopełniaczowi.

Deklinacja zaimkowa[edytuj | edytuj kod]

W deklinacji zaimkowej biernik równy jest dopełniaczowi. Wyjątek stanowi zaimek pytajno-względny, który przyjmuje formę mianownika.

Deklinacja liczebnikowa[edytuj | edytuj kod]

Końcówkę dopełniacza otrzymują liczebniki w bierniku określające rzeczowniki męskoosobowe (trzech mężczyzn, siedmiu skrzatów), wszystkie pozostałe przyjmują formę równą mianownikowi (pięć panien, cztery rzeki).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Biernik, w: Wielki słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa 2010, s. 1551-1553.