Biesy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Biesy
Бесы
Autor Fiodor Dostojewski
Miejsce wydania Rosja
Język rosyjski
Data I wyd. 1873
Typ utworu powieść
poprzednia
Idiota
następna
brak

Biesy (ros. Бесы) – powieść Fiodora Dostojewskiego opublikowana w latach 1871-1872 na łamach czasopisma Russkij Wiestnik (wydanie książkowe w roku 1873).

Akcja utworu rozgrywa się ok. 1870 roku, w prowincjonalnym mieście rosyjskim. Biesy stanowić miały początkowo pierwszą część pięciotomowego cyklu Żywot wielkiego grzesznika, jednak swego pierwotnego zamiaru pisarz nie zrealizował. Chronologicznie trzecie z dzieł Dostojewskiego, interpretowane bywa jako pamflet na ruch rewolucyjny, rozległa (choć nie w pełni obiektywna) panorama myśli rosyjskiej, a także powieść z kluczem.

Bohaterowie powieści[edytuj | edytuj kod]

  • Karmazynow – karykaturalny portret Iwana Turgieniewa, z którym Dostojewski od dawna (i za życia na ogół bez powodzenia) rywalizował. Przedstawiony jako zarozumiały egoista, tchórz i kosmopolita, przekonany, że przyszłość świata zależy od losu jego rękopisów.
  • Aleksiej Niłycz Kiryłow – inżynier, filozof–amator, potencjalny autor rozprawy o samobójcach. Jego zdaniem ludzie nie popełniają samobójstwa z dwóch przyczyn: małej (ból) i dużej (lęk przed życiem pozagrobowym). Sam zamierza wyzbyć się strachu przed śmiercią i własne, planowane samobójstwo traktuje jako świadectwo pełnego wyzwolenia.
  • Kapitan Lebiadkin – były oficer, pijak. W retrospektywach został też ukazany jako ubogi awanturnik w Petersburgu, który w niewyjaśnionych do końca okolicznościach trafił do środowisk rewolucyjnych.
  • Maria Lebiadkin – (właściwie Stawrogin) nieszczęśliwa kulawa kobieta, maltretowana przez brata, nikczemnego pijaka, kapitana Lebiadkina. Poślubiona potajemnie przez Stawrogina w następstwie zakładu, którego sens wszyscy wtajemniczeni pojmują nieco inaczej. W powieści - samotna, chora psychicznie i wyalienowana kobieta.
  • Narrator (Antoni Ławrientiewicz) – najbardziej zagadkowa postać powieści, uczestniczy w opisywanych wydarzeniach, stopniowo gromadzi wiedzę i odsłania prawdę o bohaterach, nie ujawniając przy tym swej tożsamości. Wzorem postaci był dla Dostojewskiego Konstanty Gołubow.
  • Mikołaj Wsiewołodowicz Stawrogin – ostatni potomek bogatej ziemiańskiej rodziny. Po skończeniu szkoły wstąpił do armii, został oficerem carskiej gwardii. Za skandale i udział w pojedynkach został zdegradowany. Wyróżnił się w 1863 roku w walkach z polskimi powstańcami. Małomówny, opanowany, obdarzony niezwykłą siłą fizyczną, cieszył się niezwykłym autorytetem w środowiskach rewolucyjnych. Wzorami dla postaci byli: Michał Bakunin, Michał Łunin, Mikołaj Spieszniew.
  • Iwan Szatow – były student. Członek tajnego stowarzyszenia, niegdyś uczeń Stawrogina, wraz z Kiriłłowem odbył podróż do USA, by studiować położenie robotnika amerykańskiego. Krytyk cywilizacji Zachodniej, nadzieje na przyszłość wiąże z ludem rosyjskim - jedynym który ma w sobie Boga. Prototypami postaci byli: Iwan Iwanow, Wasilij Kielsijew oraz Paweł Ogorodnikow. W końcu Szatow zostaje zamordowany przez członków tajnego stowarzyszenia, tzw. Piątki. Tragizmu sytuacji dodaje fakt, że dzieje się to dzień po tym, kiedy jego żona rodzi dziecko (którego biologicznym ojcem jest Stawrogin).
  • Szygalew – ponury i dziwaczny twórca utopii, zapewniającej ludziom raj na ziemi w zamian za wyrzeczenie się wolności. Wizja Szygalewa zakłada stworzenie społeczeństwa niewolników, opanowanych przez strach i zniechęcenie, wzajemnie na siebie donoszących. Nad nimi miała stać niewielka grupa władców, kontrolujących cały system i wykorzystujących system represji do panowania nad ludem. Przedstawioną przez niego wizję społeczeństwa "doskonałego" wielu krytyków uważało za proroczą przepowiednię totalitaryzmu stalinowskiego.
  • Piotr Stiepanowicz Wierchowieński – syn Stiepana, studiował w Petersburgu, podróżował po Europie. Niezbyt urodziwy, nerwowy młody człowiek. Zdaniem Szatowa pluskwa, nieuk i błazen. Stawrogin na początku uważa go jednak za entuzjastę. Sprytny, cyniczny manipulator. Wzorowany na postaci Siergieja Nieczajewa.
  • Stiepan Trofimowicz Wierchowieński – nauczyciel i wychowawca Stawrogina z lat dziecinnych. Niefortunny poeta, z przekonań liberał i okcydentalista, postać karykaturalna, symbolizująca bierność i dekadencję tzw. postępowej inteligencji rosyjskiej. Z drugiej strony smutny obraz człowieka o niespełnionych ambicjach, nieszczęśliwie zakochanego, bezradnego wobec problemów Rosji końca XIX wieku. Rysując sylwetkę psychologiczną postaci, Dostojewski nadał jej cechy charakterystyczne osób istniejących w rzeczywistości, takich jak Timofiej Granowski, Aleksander Hercen, Nestor Kukolnik, Iwan Turgieniew.

Adaptacje filmowe[edytuj | edytuj kod]

Powieść Dostojewskiego w swoich filmach wykorzystało dwóch polskich reżyserów: Andrzej Żuławski w Kobiecie publicznej (1984) i Andrzej Wajda w Biesach (1988).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Mackiewicz (Cat): Dostojewski. Warszawa: Wydawnictwo Puls. ISBN 1-85917-013-7.
  • A. Trojat: Fiodor Dostojewskij. Moskwa: Wydawnictwo EKSMO, 2003.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]