Bitwa morska u brzegu Abchazji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bitwa morska u brzegu Abchazji
Wojna w Osetii Południowej 2008
Slava-Cruiser-DN-SC-86-03642.JPEG
Czas 9 sierpnia lub 10 sierpnia, w nocy[1][2]
Miejsce Domniemanie, akwen wód terytorialnych przy porcie Oczamczira na wybrzeżu Abchazji, Morze Czarne[3][1][4][5]
Terytorium Domniemanie, Gruzja (jej wody terytorialne u brzegu Abchazji) (wody o głębokości 300 m)[1]
Przyczyna desant Rosji na wybrzeżu Gruzji[3][1][6]
Wynik zwycięstwo Rosjan[1]
Strony konfliktu
 Rosja  Gruzja[3][7]
Siły
Rosja 15 okrętów (całkowita liczba okrętów Rosyjskich u wybrzeży Abchazji, nieznana liczba okrętów biorących udział w incydencie) Gruzja 4 lub 5 małych okrętów patrolowych (uzbrojonych po 2 karabiny maszynowe każdy Straży Przybrzeżnej Ochrony Pogranicza i marynarki wojennej Gruzji, w tym możliwie kuter rakietowy (według strony rosyjskiej)[7]
Straty
Rosja Rzekome uszkodzenia krążownika rakietowego: "Moskwa"[8]
* ogniem maszynowym, lub
* przy bliskim zniszczeniu nadlatującego pocisku rakietowego przez obronę przeciwrakietową okrętu
Gruzja Rzekome zatopienie[8][1] okrętu patrolowego Projektu 205P Stenka class: P-21 "Giorgi Toreli", z kompletem załogi (30)
Wojna w Osetii Południowej 2008

Bitwa o Cchinwali (8 sierpnia - 10 sierpnia 2008)
Bitwa w Wąwozie Kodori (9 sierpnia 2008 - 12 sierpnia 2008)
Bitwa morska u brzegu Abchazji (10 sierpnia 2008)
Okupacja Gori (11 sierpnia 2008 - 22 sierpnia 2008)

Bitwa morska u brzegu Abchazji – domniemana bitwa przybrzeżna z nocy 9 sierpnia[1] lub 10 sierpnia 2008[2][5], w nocy, która jakoby miała miejsce na wodach koło portu Oczamczira w Abchazji, w trakcie przeprowadzania tamże desantu przez Rosjan[1] przy zajmowaniu portu[3][3]. Akwen ten, w pasie 12 mil od brzegu, stanowi wody terytorialne Gruzji. W bitwie udział miały wziąć okręty rosyjskie na Morzu Czarnym Floty Czarnomorskiej i małe okręty gruzińskie z bazy w Poti lub Batumi, ulokowanych na południe od miejsca rzekomego incydentu.

Rys ogólny[edytuj | edytuj kod]

Według strony rosyjskiej, siły Gruzji stanowiły 4 lub 5 małych okrętów patrolowe. Istnieją przesłanki, w postaci wywiadu udzielonego w ukraińskich mediach przez biorącego udział w tej akcji marynarza floty rosyjskiej[1], że jedną z nich miał być kuter rakietowy, który rzekomo odpalił pocisk rakietowy przechwycony w ostatniej chwili przez obronę przeciwrakietową rosyjskiego krążownika rakietowego "Moskwa". Wynikająca pobliska eksplozja rzekomo miała uszkodzić ten okręt flagowy Rosji, na tyle, że miał się on wycofać z akcji. Wiadomo, że już następnego dnia zawinął do pobliskiej bazy rosyjskiej w Noworosyjsku[1][2][5]. Alternatywnie, podobne zniszczenia można było ponieść w wyniku ostrzelania działkami kaliber 37 mm z niewielkiej odległości (w zakresie 2 km).

Gruzińska marynarka wojenna posiadała dwa kutry o rakietowym uzbrojeniu pozwalającym na odpalenie naprowadzonego elektronicznie pocisku z odległości paru dziesiątek kilometrów. Oba były bazowane w Poti: "Dioskuria" i "Tbilisi". Starszy z nich, "Tbilisi", oceniany był w tym okresie, jako okręt o wątpliwej przydatności bojowej. Pozostałymi okrętami gruzińskimi mogły być tylko szybsze (35 węzłów) i wolniejsze (mniej niż 20 węzłów) okręty patrolowe marynarki lub straży przybrzeżnej ochrony pogranicza. Wyposażone były one w nieprecyzyjną broń lufową, ciężkie karabiny maszynowe, oraz działka, np. dwa kaliber 37 mm zainstalowane na pokładzie, jak w przypadku szybkiego P-21 "Grigori Toreli"[7].

Według strony rosyjskiej i dotychczas głównie rosyjskich źródeł w internecie, bitwa miała zakończyć się zatopieniem właśnie szybkiego gruzińskiego okrętu patrolowego. Początkowo strona rosyjska ogłosiła, że zatopiono kuter rakietowy "Tbilisi". Identyfikacja ta okazała się jednak mylna, a kolejne przypuszczenia identyfikują zatopioną jednostkę jako okręt patrolowy straży przybrzeżnej Projektu 205P klasy Stenka, P-21 "Giorgi Toreli" (z załogą 30 marynarzy[7]). Z racji zbliżonej konstrukcji, oba okręty mogły mieć podobne sylwetki elektroniczne i radarowe. Pozostałe, powolniejsze gruzińskie okręty patrolowe[7], być może z udziałem rzeczywistego kutra rakietowego "Dioskura", miały być w tym scenariuszu zmuszone do wycofania się w kierunku Poti. Tak informuje komunikat ministerstwa obrony Rosji, na który powołuje się agencja Reutersa[2].

Źródło gruzińskie w postaci strony internetowej ministerstwa spraw zagranicznych nie potwierdza tego incydentu, zgłaszając natomiast dwuznacznie atak floty rosyjskiej, jak i komunikacje określonego okrętu rosyjskiego z kapitanatem portu w Poti przytoczonymi hasłami rozpoznawczymi[3]. Dokument internetowy w postaci mapy, opisujący szczegółowo działania floty rosyjskiej w dniach 9-12 sierpnia 2008, zamieszczony w internetowym serwisie gruzińskiego rządu, nie wspomina aby ta flota miała jakąkolwiek styczność z flotą gruzińską poza portem Poti (czym zaprzecza aby jakakolwiek bitwa morska miała miejsce w tych dniach)[9]

Blogi internetowe w tematyce militariów i marynistyki pokazują filmy wideo pochodzące od Rosjan, wymieniając przy tym wyliczenie okrętów zniszczonych przez Rosjan kilka dni po bitwie, w porcie w Poti, rzekomo bez utraty życia, dobrowolnie opuszczone przez ich załogi. Doniesienia te jednolicie wyszczególniają (stan z września 2008) jako prawdopodobnym zatopienie P-21 na morzu pod podglądem radarowym, dokonanym dużym pociskiem rakietowym, SS-N-9, odpalonym przez rosyjską korwetę rakietową MRK "Miraż"[6]. Według wywiadu udzielonego w Sewastopolu ukraińskiemu portalu informacyjnemu KPUnews[5] i rozprzestrzenianego w sieci blogami[1], przez marynarza "Miraża", uczestnika bitwy, zatopiony pociskiem rakietowym okręt elektronicznie znikł z powierzchni morza w 90 sekund po trafieniu, w wodach o głębokości 300 m, co według informacji geograficznych (izobatach ma mapach akwenu Morza Czarnego), pokrywałoby się z akwenem wód terytorialnych. Jednak, relacja ta zawiera znane nieścisłości, w tym błędną identyfikację przez tego marynarza rzekomo zatopionego okrętu, pokrywająca się z identyfikacją oficjalną przez ministerstwo obrony Rosji: rzekomo "Tbilisi". Zawiera ona jednak informacje o jakimś okręcie gruzińskim wyrządzającym szkody i mały pożar na "Moskwie" w niesprecyzowany sposób, podobno zmuszając ten rosyjski okręt flagowy do wycofania się z akwenu bitwy i wejścia do portu w Noworosyjsku następnego dnia[1][5].

W odróżnieniu od krążownika "Moskwy", rzekomo zatapiająca korweta "Miraż" powróciła była do macierzystego Sewastopolu, z widocznie odpalonymi wyrzutniami rakietowymi[10]. Według mieszkańców i społeczności blogowej w Rosji, "Moskwa" wyruszyła z Sewastopolu w towarzystwie 6 innych okrętów. Wyruszenie rosyjskiej floty z tego miast 8 sierpnia 2008 było szeroko zauważone i komentowane w internecie[1].

Co do losu gruzińskich marynarzy z rzekomo zatopionej jednostki brak jest jakichkolwiek informacji czy komunikatów oficjalnych. Zatopienie jednostki w czasie działań wojennych i nie udzielenie pomocy rozbitkom jest naruszeniem II Konwencji Genewskiej[11] - strona rosyjska jako jedyna informująca o zatopieniu wrogiej jednostki nie poinformowała o dokonaniu jakichkolwiek działań w celu podjęcia rozbitków. Z drugiej strony oficjalna lista poległych żołnierzy gruzińskich, opublikowana na stronie internetowej gruzińskiego ministerstwa obrony, wśród poległych wymienia tylko 5 marynarzy, co przeczy by mogła zginąć cała załoga jakiegokolwiek gruzińskiego okrętu[12]. Ministerstwo spraw zagranicznych Gruzji utrzymuje szczegółowe chronologie przebiegu Wojna w Osetii Południowej 2008 i sprawozdania udzielone w konferencji prasowych, jednak brakuje w nich jakichkolwiek informacji o działaniach na morzu gruzińskiej marynarki wojennej. M.in. dwa z tych dokumentów zawierają odniesienia do strat własnych:

  • a) Trzy okręty patrolowe straży przybrzeżnej ochrony pogranicza zostały zniszczone w porcie w Poti[13],
  • b) "Siły rosyjskie zniszczyły instalacje wojskowe w porcie w Poti i gruzińska straż przybrzeżna zgłosiła zniszczenia jej okrętów i rozmaitego osprzętowania. Rosjanie weszli po raz pierwszy do Poti 11 sierpnia i zajęli instalacje straży przybrzeżnej. ... szereg okrętów Sił Zbrojnych i dwa okręty straży przybrzeżnej ochrony pogranicza zatopionych"[14].

Przed walką[edytuj | edytuj kod]

9 sierpnia po godzinie 18 poinformowano, że w stronę Suchumi w Abchazji odpłynęły stacjonujące na Krymie okręty rosyjskiej Floty Czarnomorskiej: krążownik rakietowy "Moskwa" oraz kilkanaście innych jednostek. Okręty te miały patrolować wody terytorialne Gruzji, aby odciąć dostawy broni do Gruzji drogą morską[potrzebne źródło]. Według Rosjan 9 sierpnia flota przybiła do Noworosyjska[15], a w rejon konfliktu udała się dopiero następnego dnia[15]. 10 sierpnia 2008 z kolei Ukraina ostrzegła Rosję, że jeśli rosyjskie okręty Floty Czarnomorskiej wdadzą się w walkę, to otrzymają zakaz powrotu do ukraińskiego portu Sewastopol na Krymie[16]. Gruzińskie władze twierdziły, że oprócz deklarowanej misji blokady portów na rosyjskich jednostkach załadowano także 4000 żołnierzy i pojazdy opancerzone w celu rozlokowania ich w Wąwozie Kodori leżącym nieco na północ od Oczamcziry, jak i zaczepnego ataku czołgowego na miasto Senaki, leżące na południowy wschód od Oczamcziry, już w Gruzji właściwej, poza terytorium Abchazji[3].

Zniszczenie pozostałej floty gruzińskiej w porcie Poti, które nastąpiło 3-4 dni po tej bitwie, i zostało przeprowadzone w wykonaniu sił lądowych Rosji z tego desantu, które przemieściły się przez terytorium Gruzji właściwej, wybrzeżem do Poti. Zniszczeniu uległy m.in. dwie jednostki dysponujące groźnymi dla "Moskwy" pociskami rakietowymi m.in. typu Exocet. Gruzini ogólnie potwierdzili zniszczenia jednostek ich floty wojennej w Poti na konferencji prasowej z nieoznaczonego dnia, przedrukowanej z nieokreślonego źródła na stronie ministerstwa: "Siły rosyjskie zniszczyły instalacje wojskowe w porcie w Poti i gruzińska straż przybrzeżna zgłosiła zniszczenia jej okrętów i rozmaitego osprzętowania. Rosjanie weszli po raz pierwszy do Poti 11 sierpnia i zajęli instalacje straży przybrzeżnej. ... szereg okrętów Sił Zbrojnych i dwa okręty straży przybrzeżnej ochrony pogranicza zatopionych"[14].

Brakuje natomiast wzmianki o stratach floty marynarki w szczegółowym dokumencie wyliczającym szkodliwe akcje wojenne Floty Czarnomorskiej[3]. W innych sprawozdaniach (chronologiach zdarzeń), strona gruzińska zwraca uwagę na takie szczegółowe incydenty jak uniemożliwienie wejścia czy wyjścia z portu w Poti indywidualnym statkom handlowym[potrzebne źródło].

Floty obu stron[edytuj | edytuj kod]

W skład Floty Czarnomorskiej wysłanej w kierunku Gruzji wchodziły[17]:

  • Krążownik rakietowy typu RFS "Moskwa" (ГРКР "Москва")[3]
  • Niszczyciel "Smietliwyj" (БПК "Сметливый")
  • Okręt desantowy "Saratow" (БДК "Саратов")
  • Okręt desantowy "Cezar' Kunikow" (БДК "Цезарь Куников")[3]
  • Okręt desantowy "Jamał" (БДК "Ямал")
  • Korweta "Suzdalec" (МПК "Суздалец")
  • Korweta "Kasimow" (МПК "Касимов")
  • Korweta "Poworino" (МПК "Поворино")
  • Korweta rakietowa "Miraż" (МРК "Мираж")
  • Okręt rozpoznawczy "Ekwator" ("Экватор")
  • Trałowiec "Wiceadmirał Żukow" (МТЩ "Вице-адмирал Жуков")
  • Trałowiec "Turbinist" (МТЩ "Турбинист")
  • Holownik "MB-31" ("МБ-31").

Według strony rosyjskiej w momencie incydentu tylko część z tych okrętów była u wybrzeży Abchazji. Według strony gruzińskiej, 15-16 okrętów brało udział w ataku, a okręt desantowy porozumiewał się z kapitanatem portu w Poti[3].

Cała flota gruzińska[18]:

  • Kuter rakietowy "Dioskuria" (დიოსკურია)
  • Kuter rakietowy "Tbilisi" (თბილისი)
  • Kuter "Batumi" (ბათუმი)
  • Kuter "Achmeta" (ახმეტა)
  • Kuter "Iweria" (ივერია)
  • Kuter "Mestia" (მესტია)
  • Kuter "Kutaisi" (ქუთაისი)
  • Kuter "Ckaltubo" (წყალტუბო)
  • Kuter "Gantiadi" (განთიადი)
  • Kuter "Gali" (გალი)
  • Kuter "Guria" (გურია)
  • Kuter "Atia" (ატია)
  • Okręt patrolowy Straży Przybrzeżnej Ochrony Pogranicza "Aiemi" (აიეტი)
  • Okręt patrolowy Straży Przybrzeżnej Ochrony Pogranicza "Kodori" (კოდორი)
  • Okręt patrolowy Straży Przybrzeżnej Ochrony Pogranicza "Giorgi Toreli" (გიორგი თორელი)
  • Okręt patrolowy Straży Przybrzeżnej Ochrony Pogranicza "Comne Dadiani" (ცოტნე დადიანი)
  • Okręt patrolowy Straży Przybrzeżnej Ochrony Pogranicza "Generali Mazniaszwali" (გენერალი მაზნიაშვილი).

Według strony rosyjskiej tylko 4 lub 5 jednostek gruzińskich znajdowało się w strefie operacji Floty Czarnomorskiej.

Bitwa i zdarzenia zaistniałe po niej[edytuj | edytuj kod]

Według urzędników Floty Czarnomorskiej okręty gruzińskiej marynarki wojennej, składającej z dwóch okrętów rakietowych i dwóch lub trzech pomocniczych jednostek pływających, naruszyły 10 sierpnia 2008 "strefy bezpieczeństwa" wyznaczone przez rosyjską marynarkę wojenną. Rosyjskie Ministerstwo Obrony poinformowało, że po naruszeniu strefy bezpieczeństwa przez marynarkę gruzińską, okręty gruzińskie ostrzelały okręty wchodzące w skład Floty Czarnomorskiej.

Rzekomo, w wyniku gruzińskiego ataku rosyjskie jednostki zostały zmuszone do obrony i wymiany ognia, czego skutkiem było zatonięcie gruzińskiego okrętu rakietowego. "Rosja zatopiła gruziński okręt wojenny z wyrzutniami rakiet na pokładzie, po tym jak zaatakował on rosyjską jednostkę" - poinformował przedstawiciel rosyjskiego ministra obrony[19]. Faktu tej potyczki nie potwierdziły władze gruzińskie, nie wydając żadnych wiadomości o działaniu swojej floty czy jednostek straży przybrzeżnej ochrony pogranicza na morzu[3]. Agencja Reuters poinformowała o bitwie na morzu 10 sierpnia 2008 z doniesieniem o zatopieniu gruzińskiego okrętu, cytując jedynie ministerstwo obrony Rosji w Moskwie[2].

Sami Rosjanie oficjalnie nie przedstawili dowodów potwierdzających zatopienie okrętu gruzińskiego, poza jednym wideo zatytułowanym: "Ракетный "Мираж": подробности отбитой атаки"[20][10]. ani nie potrafili go zidentyfikować (początkowo informowano o zatopieniu kutra rakietowego Tbilisi, jednak oba kutry rakietowe Gruzji zostały zniszczone przez Rosjan dopiero kilka dni później, razem z innymi okrętami, w porcie Poti. Konsens powstał, że rzekomo zatopiona jednostka to w rzeczywistości szybki okręt patrolowy Projekt 205P klasy Stenka, w służbie i kolorach straży przybrzeżnej ochrony pogranicza: P-21 Giorgi Toreli z 30-osobowa załogą[1]. "Tbilisi" i "Giorgi Toreli" miały zbliżone parametry: chodzi o małe kadłuby Projektu 205P ("Giorgi Toreli") i 206MP ("Tbilisi"). Jeżeli akcja miała miejsce w nocy a rozpoznanie wyłącznie radarowo-elektroniczne, pomyłka tu jest na porządku dziennym. "Tbilisi" jednak podobno był w podupadłym stanie technicznym, według społeczności marynistyki internetowej[8].

Fakt, że Rosjanie pierwotnie obwieścili zatopienie kutra rakietowego może wskazywać, że doświadczyli odpalenia pocisku rakietowego (czy sygnaturkę radaru naprowadzającego) przeciwko "Moskwie". Jego zestrzelenie przez środki aktywnej obrony przeciwrakietowej mogłyby uszkodzić ten okręt, jak to relacjonuje marynarz z "Miraża"[1][5]. Z drugiej strony, zniszczenia dokonane za sprawą broni lufowej oznaczałoby kompromitujące Flotę Czarnomorską bliskie podejście małych okrętów przeciwnika, i być powodem jego zatajenia czy wydumania obecności kutra rakietowego[8].

Istnieje szereg relacji dostępnych w internecie, relacjonujących anonimowo lub kwasi-anonimowo zatopienie pociskiem rakietowym w 90 sekund gruzińskiej jednostki lub szczegółowe wyliczenie zatopionych jednostek w Poti. Wśród nich zawsze brakuje P-21 "Giorgi Toreli"[8].

Jedyny dotychczas upubliczniony oficjalny komunikat ministerstwa spraw zagranicznych Gruzji w tematyce szczegółowych zniszczeń w wykonaniu rosyjskiej Floty Czarnomorskiej, zatytułowany "Fakty agresji popełnionej przez Rosyjską Flotę Czarnomorską" prezentuje następujący obraz sytuacji, omijając straty jednostek marynarki zaszłe w porcie w Poti, zgłoszone przez Gruzję w ramach ogólnej konferencji prasowej reprezentanta kraju w siedzibie ONZ-u[14]. Dokument o niszczącej działalności rosyjskiej marynarki brzmi w całości[3]:

    1. Desant rosyjski obejmował siły 4000 żołnierzy, czołgi, i inne osprzętowanie zbrojne, dostarczone do portu Oczamczira. Żołnierze skierowali się w kierunku wąwozu Kodori i zaatakowali terytorium pod kontrola Gruzinów, a tym samym czasie czołgi przemieściły się w kierunku miasta Senaki.
    2. Krążownik rakietowy dokonał ostrzelania rakietami Kodori.
    3. 12 sierpnia 2008 sabotażyści zaminowali i wysadzili w powietrze jednostki Straży Przybrzeżnej Ochrony Pogranicza, które to okręty nie miały charakteru wojennego. Inne jednostki podarowane Gruzji przez zaprzyjaźnione państwa w 1993, znajdujące się w porcie w stanie nieużytkowym zostały wysadzone w powietrze także.
    4. Atak był przeprowadzony przez 15-16 okrętów wojennych, w tym krążownik rakietowy "Moskwa", okręt desantowy "Cezar' Kunikow", itp.
    5. Podczas komunikacji z kapitanatem portu w Poti jednostka "Cezar' Kunikow" użyła haseł rozpoznawczych "BIGEL156", "BIGEL159", itp.

Upubliczniono w internecie zdjęcia palących się okrętów wojennych Gruzji przy nabrzeżu w Poti[6][21]. Także, podczas wizyty humanitarnej już po zakończeniu działań wojennych, okręt marynarki wojennej USA, USS "Mount Whitney", napotkał zatopiony flagowy kuter rakietowy Gruzji (z wyrzutniami Exocet), jego maszty wystające z z wody na redzie portu w Poti, prawdopodobnie odholowanego tam przez Rosjan[22].

W dokumencie dotyczącym zniszczeń ekologicznych dokonanych przez wojska rsyjskie, a zamieszczonym w serwisie informacyjnym rządu gruzińskiego, poinformowano, że w porcie Poti Rosjanie zatopili 5 okrętów marynarki gruzińskiej i trzy statki straży ochrony wybrzeża[23]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 Noah Shachtman: Inside the Battle for the Black Sea (ang.). Wired Blog: Danger Room: What's next in national security, 208-08-27. [dostęp 2008-09-28].  Cytat: "Then, on the early morning of August 10th, there was a battle at sea. The Russian Black Sea Fleet was engaged by four Georgian coast guard vessels, while conducting landing operations in Ochamchire. The Russians claimed to sink one ship, and the day after the battle the Moskva was reported to be in the Russian port of Novorossiysk. ... "We took up station guarding the opposed landing on the Abkhaz shore when all of a sudden four high speed targets were detected. We sent out an IFF signal and the targets didn't react. Receiving a command from the flagship, we got into formation and right at that moment the unidentified targets opened fire on the ship formation and flagship. The cruiser was damaged and a small fire broke out aboard. Then, fearing for seaworthiness, the flagship withdrew from the firing area." - the sailor said.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Russian navy sinks Georgian boat: Defence ministry (ang.). Reuters, 2008-08-10. [dostęp 2008-09-27].
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12
     Ministerstwo Spraw Zagranicznych Gruzji - News
    Facts of aggression committed by the Russian Black Sea Fleet

    1. The landing force consisted of 4000 military personnel, battle tanks and other military hardware have been disembarked by the Russian Black Sea Fleet vessels in port of Ochamchira. The personnel have advanced towards the Kodori Gorge and attacked territory controlled by the Georgian side, while the battle tanks and other military hardware have advanced towards Senaki;

    2. The guided missile cruiser has committed missile attack on Kodori;

    3. On August 12 at 17.00-18.00 saboteurs have mined and exploded Border Police Coast Guard vessels that were not of military purpose. The Coast Guard vessels granted to Georgia by friendly countries in 1993 being in non operational condition were exploded as well.

    4. The attack has been performed by 15-16 naval ships, including Guided Missile Cruiser "MOSKVA”, Landing Ship "Tsezar Kunikov” etc;

    5. During communication with the captain of the port Poty vessel "Tsezar Kunikov” was using call-signes "BIGEL156”, "BIGEL159” etc.
  4. GROŹNIE NA ABCHASKIM FRONCIE (pol.). Niezależna.pl, Opcja na prawo (cytuje źródło: Regnum), 208-08-10. [dostęp 2008-09-29].  Cytat: "Bojowe okręty Czarnomorskiej floty Rosyjskiej Federacji wpłynęły na wody terytorialne Oczamcziri (Abchazja). (JM, źródło: Regnum)"
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Внутренняя политика - новости: Катер "Тбилиси" ракетой буквально разнесло в клочья: участник операции в Черном море (ukr.). Komunikacyjny Portal Ukrainy (KPUnews.com) (Ukraina), 208-08-14. [dostęp 2008-09-30].
  6. 6,0 6,1 6,2 Update to Georgian Navy Order of Battle (ang.). Russian Navy Blog, 208-08-27. [dostęp 2008-09-28].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Tango III: Small Navies Thread: The Georgian Navy (Georgian Naval Forces). 2008. [dostęp 2008-09-28]. Cytat: PKA "R-21 Giorgi Toreli" – former "PSKR-629" transferred unarmed by Ukraine in 1999. Armed by the Georgians with two old 37mm single barreled guns. It differs from the “Batumi” in that it doesn’t have a general search radar, only a navigation radar.
    < br />'Stenka' class (Project 205P) PB.

    Displacement: 250 tons full load
    Dimensions: 40.3 x 8 x 4.55 meters
    Propulsion: 3 Type 517 diesels, 3 shafts, 14,000 shp, 35 knots
    Crew: 30
    Armament: 2x 37mm/L 68. (ang.)
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Press Report Details Battle in the Black Sea (ang.). Information Dissemination: Observations of an Armchair Admiral, 2008-08-13. [dostęp 2008-09-28].
  9. Maritame Map of Russian Invasion
  10. 10,0 10,1 Detailed video of the naval battle near Poti (ang.). MilitaryPhotos.net. [dostęp 2008-09-28].
  11. Konwencja o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu
  12. List of Casualties among the Georgian Military Servicemen
  13. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Gruzji: Timeline of Events in the Russians Invasion & Occupation of Georgia (ang.). Ministerstwo Spraw Zagranicznych Gruzji, 2008-08-15. [dostęp 2008-09-28]. 7484.
  14. 14,0 14,1 14,2 Ministerstwo Spraw Zagranicznych Gruzji: PRESS CONFERENCE BY PERMANENT REPRESENTATIVE OF GEORGIA (ang.). Ministerstwo Spraw Zagranicznych Gruzji. [dostęp 2008-09-28]. 7484.  Cytat: Russian forces had destroyed military installations in the port of Poti and Georgian border guards had reported the destruction of vessels and various systems. The Russians had first entered Poti on 11 August and had occupied its Coast Guard facilities. They had also sunk several vessels of the Georgian Armed Forces and two belonging to the Coast Guard.
  15. 15,0 15,1 Ракетный "Мираж": подробности отбитой атаки (ros.). Vesti.ru (Rosja), 2008-08-31. [dostęp 2008-09-30].
  16. Ukraine Ready For Talks With Russia About Return Of Russian Black Sea Ships To Crimea (źródło ukraińskie)
  17. Black Sea Fleet Moving Towards Georgia (ang.).. Według tego źródła w skład floty wchodziły również kuter rakietowy "Briz" (МРК "Бриз") i kuter desantowy "Kojda" ("Койда"), jednak zgodnie z informacjami centrum informacyjnego Floty Czarnomorskiej, oba okręty zostały dawno wycofane: "Briz" w 1992 (w 1998 rozebrany) a "Kojda" w 1993
  18. Georgian Navy... (jednostki bojowe) (gruz.). www.geoarmy.info. [dostęp 2008-10-01].
  19. Wojna w Osetii: Godzina po godzinie - Niedziela, 10 sierpnia (pol.). Gazeta.pl. [dostęp 2008-10-01].
  20. Ракетный "Мираж": подробности отбитой атаки (wideo rzekomego zatopienia P-21 "Giorgi Toreli") (ros.). Vesti.ru. [dostęp 2008-09-28].
  21. (Wideo-klip płonącego kutra rakietowego "Dioskura" w porcie w Poti).
  22. U.S. warship carries aid to Georgian port of Poti (ang.). USA Today, 2008-09-05. [dostęp 2008-09-28].
  23. Russian Invasion of Georgia. "Ecocide" in Georgia Caused by Russian Aggression