Bitwa o Kijów (1943)

Bitwa o Kijów II wojna światowa, front wschodni
Radzieccy żołnierze maszerujący ulicami wyzwolonego Kijowa
Czas	3 listopada – 23 grudnia 1943
Miejsce	Kijów i okolice
Terytorium	ZSRR
Przyczyna	ofensywa radziecka 1943 roku
Wynik	zwycięstwo ZSRR i Czechosłowacji
Strony konfliktu III Rzesza ZSRR Czechosłowacja Dowódcy Erich von Manstein Hermann Hoth Nikołaj Watutin Siły ok. 500 tys. żołnierzy do 6000 dział i moździerzy 400 czołgów i dział szturmowych 660 samolotów 663 tys. żołnierzy ok. 7000 dział i moździerzy 675 czołgów i dział samobieżnych 700 samolotów Straty nieznane nieznane

Bitwa o Kijów – bitwa na froncie wschodnim podczas II wojny światowej przeprowadzona przez Armię Czerwoną w listopadzie i grudniu 1943 roku w celu wyzwolenia Kijowa i jego okolic spod okupacji niemieckiej. Bitwa składała się z trzech strategicznych operacji (dwóch ofensywnych i jednej obronnej) przeprowadzonych przez Armię Czerwoną i jednego operacyjnego kontrataku wykonanego przez Wehrmacht.

Podłoże

Stan wojsk obu stron przed bitwą

Na początku października armia niemiecka starała się utworzyć nową linię obrony zwaną Wałem Wschodnim. Liczono na to, że Armia Czerwona, wyczerpana letnimi operacjami, zaatakuje dopiero na początku zimy, kiedy skończą się jesienne ulewy i ziemia stwardnieje. Jednocześnie zamierzano zrekonstruować własną armię, znacznie uszczuploną po letnich walkach. Ocenia się, że armia niemiecka od 1 lipca do 30 września 1943 roku straciła – zabitych, zaginionych, ciężko rannych i pojmanych – 806 tys. ludzi. W ramach uzupełnień otrzymała tylko 405 200 żołnierzy, czyli zaledwie połowę strat. Stany osobowe w 36 dywizjach piechoty i 10 dywizjach pancernych były tak niskie, że mogły one tworzyć co najwyżej grupy bojowe.

Na początku października na froncie wschodnim Niemcy posiadali zaangażowanych 239 dywizji, w tym 213 piechoty, 20 pancernych, 6 zmotoryzowanych oraz 13 brygad (17 dywizji piechoty oraz 3 pancerne przeniesiono niedawno z zachodniej Europy). Znany jest stan Armii Czerwonej z końca września. Wojsko działające na froncie składało się wtedy z 444 dywizji strzeleckich, powietrznodesantowych i kawaleryjskich, 49 brygad strzeleckich, narciarzy i spadochroniarzy, 70 dywizji artyleryjskich, 21 korpusów pancernych i zmechanizowanych, 109 dywizji lotniczych i 36 samodzielnych pułków lotniczych. W rezerwie Stawki znajdowało się 5 armii ogólnowojskowych i 4 pancerne. W ich skład wchodziło 35 dywizji strzeleckich, 6 dywizji artyleryjskich, 14 brygad powietrznodesantowych, 11 korpusów pancernych i zmechanizowanych, 8 dywizji lotniczych i 4 samodzielne pułki lotnicze. Tylko we wrześniu sformowano 20 nowych dywizji strzeleckich, 9 korpusów pancernych i zmechanizowanych oraz 2 dywizje lotnicze. Do przeprowadzenia jesiennej ofensywy w pasie frontów Woroneskiego, Centralnego i Stepowego, zajmujących tylko 15% frontu wschodniego, zgromadzono 29% oddziałów piechoty, kawalerii i wojsk desantowych, 37% artylerii, ponad 50% oddziałów pancernych i zmechanizowanych oraz znaczną część lotnictwa. Od armii tych frontów oczekiwano zepchnięcia Niemców za Dniepr, pokonania Grupy Armii „Południe” i osiągnięcia rubieży Mohylów Podolski – Rybnica – Chersoń. Główne zadanie, czyli zdobycie Kijowa, otrzymał Front Woroneski. Po jego wykonaniu miał nacierać w kierunku na Berdyczów, Żmerynkę i Mohylów Podolski. 29 września jego wojska wzmocniono na głównym kierunku przez włączenie 13. i 60. Armii Frontu Centralnego wraz z ich pasami działania. Jednocześnie ze składu tego frontu przeniesiono do Frontu Stepowego 52. Armię i 4. Armię Gwardii.

Plany wojsk radzieckich i działania Armii Czerwonej przed bitwą oraz siły obu stron

Budowa tratw do przeprawy przez Dniepr. Napis na tablicy głosi: „Na Kijów!”

Zdobycie Kijowa stanowiło trudne zadanie. Zajęty przez Niemców prawy brzeg był urwisty i umożliwiał kontrolowanie płaskiego lewego brzegu ze znacznej odległości. Do obrony rejonu miasta z Grupy Armii „Południe” wydzielono aż 30 dywizji, w tym 7 pancernych. Bezpośredni atak na miasto był niemożliwy. Dowódca Frontu Woroneskiego gen. Nikołaj Watutin zamierzał z zaskoczenia sforsować rzekę i wykorzystać dwa przyczółki na prawym brzegu Dniepru. Główne natarcie na miasto planowano przeprowadzić z przyczółka bukrińskiego, a pomocnicze – z przyczółka liuteskiego. Planu tego nie udało się zrealizować, ponieważ dwukrotne próby wyprowadzenia uderzenia z przyczółka bukrińskiego przez grupę uderzeniową frontu zakończyły się fiaskiem. Bezskuteczne okazały się także próby na drugim przyczółku, jednak Rosjanie uparcie powiększali jeden i drugi, angażując coraz większe siły niemieckie. Jednocześnie wojska frontu stojące wzdłuż całego lewego brzegu rzeki w każdej chwili mogły stworzyć zagrożenie na nowym odcinku.

Do zdobycia przyczółków na drugim brzegu próbowano także wykorzystać brygadę powietrznodesantową, jednak błędy organizacyjne i złe rozpoznanie spowodowały, że większość spadochroniarzy lądowała wśród oddziałów niemieckich. Część z nich zginęła już w powietrzu, a reszta po lądowaniu. Z ok. 5000 ludzi ocalało tylko 500, którzy lądowali poza miejscem zrzutu.

Gen. Paweł Rybałko podczas inspekcji swoich oddziałów pancernych w rejonie Kijowa przed uderzeniem na to miasto

Po bezskutecznych próbach przeprowadzonych w październiku wiadomo było, że przyczółek bukriński nie może być wykorzystany do wyprowadzenia uderzenia. Ponadto ukształtowanie terenu w kierunku Kijowa, utrudniało nie tylko dziania czołgów, ale także artylerii i piechoty. Utracono także wszystkie elementy zaskoczenia. 20 października doszło do zmiany nazw działających w tym rejonie frontów. Front Centralny przemianowano na Białoruski, a Woroneski, Stepowy, Południowo-Zachodni i Południowy na 1., 2., 3. i 4. Ukraiński. 24 października Stawka zdecydowała, że 1. Front Ukraiński obejdzie Kijów od północy, wyjdzie na tyły obrońców i zaatakuje miasto od zachodu. Jednocześnie z przyczółka liuteskiego miały zaatakować 38. Armia i 3. Armia Pancerna Gwardii. Zakładano, że 38. Armia gen. Kiryła Moskalenki razem z 5. Korpusem Pancernym Gwardii przerwą obronę na odcinku Moszczun – Wyszgorod zapewniając wprowadzenie do wyłomu 3. Armii Pancernej Gwardii gen. Pawła Rybałki i 1. Korpusu Pancernego Gwardii gen. Baranowa atakujących w kierunku Fastowa i Białej Cerkwi. Natomiast 38. Armia miała nacierać na Wasilków. Jednocześnie 60. Armii gen. Iwana Czerniachowskiego rozkazano atakować na Rowy i Dymer, dalej na południe między rzekami Zdwiż i Irpiń. Dla ukrycia prawdziwego kierunku natarcia dwa dni wcześniej z przyczółka bukrińskiego miały rozpocząć działania 40. Armia gen. Żmaczienki i 27. Armia gen. Trofimienki, symulujące atak w kierunku Kagarłyka i Białej Cerkwi.

Przygotowania do operacji rozpoczęto 25 października. Oprócz przegrupowania oddziałów konieczne było przewiezienie z jednego przyczółka na drugi większości ciężkiego sprzętu, co wiązało się z przekraczaniem po drodze Desny.

Na początku listopada przeciwnikami 1. Frontu Ukraińskiego były 4. Armia Pancerna i 8. Armia Grupy Armii „Południe” oraz 2. Armia Grupy Armii „Środek”. Liczyły one ok. 500 tys. ludzi, do 6000 dział i moździerzy, 400 czołgów i dział szturmowych oraz 660 samolotów. Wokół przyczółka zajmowanego przez 38. Armię zbudowano trzy linie obrony o łącznej głębokości 14 km. Siły 1. Frontu Ukraińskiego liczyły 663 tys. żołnierzy, ok. 7000 dział i moździerzy, 675 czołgów i dział samobieżnych oraz 700 samolotów. Praktycznie siły obu stron były podobne, ale na kierunku głównego uderzenia Armia Czerwona posiadała trzy razy więcej ludzi, prawie pięć razy więcej artylerii i dziewięć razy więcej czołgów. W 51. Korpusie Strzeleckim 38. Armii na kilometr frontu przypadały 344 działa i moździerze, a w 50. Korpusie Strzeleckim – do 416.

Bitwa

Radzieckie czołgi T-34 należące do 3. Armii Pancernej Gwardii nacierające w kierunku Kijowa

Działania rozpoczęły się zgodnie z planem 1 listopada atakiem armii zgromadzonych na przyczółku bukrińskim, które mimo silnego oporu powoli zdobywały teren. Dla uniknięcia przerwania obrony Niemcy skierowali tam trzy dywizje pancerne i jedną zmotoryzowaną. W wyniku tych działań pozorowany atak okazał się skuteczny. Właściwe natarcie rozpoczęło się 3 listopada o północy. W pierwszym rzucie nacierały armie 38. i 60. oraz część 5. Korpusu Pancernego Gwardii. Do końca dnia grupa uderzeniowa przerwała front w wielu miejscach i posunęła się o 5-12 km. Nie udało się przełamać obrony na całej głębokości frontu więc tempo natarcia zaczęło spadać. Jeszcze tego samego dnia gen. Watutin otrzymał od Stalina ponaglający telegram z rozkazem przecięcia do 5 listopada linii kolejowej Kijów – Korosteń i zdobycia Kijowa nie później niż 5-6 listopada. Tak „zachęcany” Watutin 4 i 5 listopada wprowadził do walki 3. Armię Pancerną Gwardii, 1. Korpus Kawalerii Gwardii oraz drugie rzuty i rezerwy atakujących armii. Wśród tych ostatnich znajdowała się czechosłowacka 1. Samodzielna Brygada. Oddziały pancerne otrzymały rozkaz parcia naprzód za wszelką cenę bez oglądania się na wsparcie piechoty. Użycie wszystkich możliwych sił złamało do wieczora 4 listopada obronę na całej linii. W nocy radzieckie czołgi z włączonymi reflektorami i syrenami prowadziły pościg, by rano przeciąć drogę do Żytomierza. W ciągu dnia zdobyto Swiatoszino. Dopiero wtedy niemieckie dowództwo prawidłowo oceniło sytuację i zaczęło przerzucać oddziały z przyczółka bukrińskiego w kierunku Kijowa. Watutin, chcąc wyprzedzić niemiecki manewr nakazał zwiększenie tempa ataku. W efekcie po południu oddziały 5. Korpusu Pancernego Gwardii doszły do północno-zachodnich przedmieść miasta i rozpoczęły walki o fabryki „Arsenał” i „Bolszewik”. Za korpusem i z północy do Kijowa zaczęła zbliżać się 38. Armia. Także działająca na prawym skrzydle grupy uderzeniowej 60. Armia odniosła szereg sukcesów. Podchodzące ze wszystkich stron oddziały radzieckie w nocy z 5 na 6 listopada wdarły się do miasta i w ciągu kilku godzin pokonały obronę. 30 minut po północy cały Kijów był w rękach Rosjan.

Niemieckie czołgi PzKpfw IV w Żytomierzu podczas niemieckiej kontrofensywy na to miasto w dniach 15 listopada – 23 grudnia

Gen. Watutin zamierzał ścigać odchodzące wojska niemieckie w trzech kierunkach: na Żytomierz, Koziatyn i Białą Cerkiew, starając się wejść na ich tyły. Miało temu służyć natarcie na Owrucz, które spowodowało rozciągniecie wojsk frontu na znacznej przestrzeni. Natomiast najważniejszym bieżącym zadaniem było zajęcie dwóch miast – Fastowa i Wasilkowa – leżących na południe od Kijowa. Pierwsze z nich zajęła 7 listopada 91. Samodzielna Brygada Pancerna działająca wspólnie z czołowymi oddziałami 6. Korpusu Pancernego Gwardii. Po zdobyciu tego miasta oddziały radzieckie ruszyły na Koziatyn i Białą Cerkiew. Jednocześnie 38. Armia w ciągu dwóch dni, poruszając się wzdłuż drogi do Żytomierza, przebyła 50-60 km. Niemieckie dowództwo nie próżnowało i oprócz uderzenia spod Nikopola na południe dla odblokowania Krymu zamierzano wysłać pod Kijów dywizję pancerną SS „Das Reich”, 3. Dywizję Pancerną i 10. Dywizję Zmotoryzowaną. Spod Krzemieńczuka ściągano część 198. Dywizji Piechoty, a z Francji – 25. Dywizję Pancerną. Z rejonu Kirowogradu na Białą Cerkiew kierowała się 1. Dywizja Pancerna. Do Koziatyna zaczęto dowozić dywizję pancerną SS „Leibstandarte Adolf Hitler”. Jednocześnie rozbite oddziały wcielano do XLVIII Korpusu Pancernego.

Postępy 1. Frontu Ukraińskiego utworzyły poważne zagrożenie dla północnego skrzydła Grupy Armii „Południe” i dlatego pierwszy duży niemiecki kontratak nastąpił już 8 listopada mając za cel odbicie Fastowa. Uderzenie powtórzono 12 listopada w kierunku Kornyna pod Fastowem. Jednocześnie niemieckie oddziały posuwały się wzdłuż prawego brzegu Dniepru w kierunku Kijowa. Mimo tego Rosjanie kontynuowali działania ofensywne i 13 listopada zdobyli Żytomierz. Ponieważ o niemieckich planach dowiedział się wywiad radziecki, ofensywa została zatrzymana i zaczęto organizować obronę od południa z jednoczesnym zamiarem zdobycia Białej Cerkwi.

Plany te udaremnili Niemcy, którzy zgromadzili pod Żytomierzem 8 dywizji piechoty oraz 7 pancernych i zmotoryzowanych. 15 listopada siły te rozpoczęły kontrofensywę. Nie zdołano odzyskać Kijowa i zepchnąć Rosjan za Dniepr, ale udało się zdobyć Żytomierz i do 25 listopada cofnąć front o 40 km, jednocześnie Rosjanie odnieśli kilka sukcesów na północy. 17 listopada 60. Armia zdobyła Korosteń, a dzień później 13. Armia – Owrucz. Niemieckie działania ofensywne zakończyły się 23 grudnia. W tym czasie Armia Czerwona planowała kolejne natarcie na Żytomierz. W tym celu skoncentrowano wokół Kijowa 1. Armię Gwardii., 18. Armię, 1. Armię Pancerną i dwa korpusy pancerne.

Po bitwie

Mimo że Rosjanom nie udało się zająć linii kolejowej łączącej Grupę Armii „Środek” z Grupą Armii „Południe” i okrążyć drugą z tych grup armii, to udało się im zdobyć Kijów, przekroczyć linię Dniepru w tym rejonie i zadać ciężkie straty niemieckiej 4. Armii Pancernej. Z drugiej strony Niemcom udało się zniszczyć kilka większych radzieckich jednostek i utrzymać istotne połączenie kolejowe pomiędzy obydwoma grupami armii. Jednak wojska radzieckie wkrótce znowu uderzyły. Kilka dni po tym, jak niemiecki XLVIII Korpus Pancerny został wycofany z walk w celu uzupełnienia strat i odpoczynku Rosjanie rozpoczęli swoją ofensywę zimową 24 grudnia 1943 roku. Ofensywa 1. Frontu Ukraińskiego zakończyła się pełnym sukcesem, spychając Niemców 3 stycznia 1944 roku do starej granicy polskiej z 1939 roku.

Według radzieckich informacji niemieckie straty w Kijowskiej Operacji Ofensywnej od 3 do 6 listopada 1943 roku wyniosły 15 000 zabitych, 6200 pojmanych, 286 czołgów i 156 samolotów straconych.

Zobacz też

• Bitwa o Kijów (1941)

Bibliografia

• Encyklopedia II wojny światowej nr 38: Przerwanie blokady Leningradu. Walki na Ukrainie. Oxford Educational sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-252-0061-9.