Bitwa o Kretę

Operacja Merkury (Merkur) II wojna światowa, Kampania śródziemnomorska
Lądowanie niemieckich spadochroniarzy
Czas	20 maja – 1 czerwca 1941
Miejsce	Kreta
Terytorium	Grecja
Przyczyna	potrzeba zajęcia wyspy o strategicznym znaczeniu
Wynik	operacyjne, pyrrusowe zwycięstwo Niemiec
Strony konfliktu III Rzesza Włochy Królestwo Grecji Wielka Brytania Nowa Zelandia Australia Dowódcy Kurt Student Bernard Freyberg Siły ok. 22 000 żołnierzy ok. 1200 samolotów ok. 40 000 – 43 000 żołnierzy Straty oficjalnie: 3352 zabitych 2640 rannych 370 samolotów zniszczonych lub uszkodzonych ponad 4000 zabitych 2750 rannych 17 090 jeńców 3 krążowniki i 6 niszczycieli zatopionych

Bitwa o Kretę – całokształt zmagań wojennych pomiędzy wojskami alianckimi a niemieckimi w maju 1941 roku, których celem była kontrola nad grecką wyspą Kreta, mającą strategiczne znaczenie ze względu na swe centralne położenie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Rozpoczęły się one największą operacją powietrznodesantową wojsk niemieckich podczas II wojny światowej (Operacja Merkury, niem. Unternehmen Merkur), które kosztem bardzo ciężkich strat zdołały zdobyć i utrzymać kluczowe porty oraz lotniska. W rezultacie 11-dniowej kampanii cała wyspa znalazła się pod niemiecką kontrolą, a broniące jej alianckie siły zostały zniszczone lub zmuszone do ewakuacji.

Kapitulacja Grecji

Niemcy uderzyli na Grecję 6 kwietnia 1941. W tym czasie większość armii greckiej znajdowała się na froncie albańskim, gdzie walczyła z siłami włoskimi. Pozostałe siły greckie wraz ze wspierającymi je jednostkami brytyjskimi obsadzały linie „Metaxas” i „Aliakmon” w Macedonii i Tesalii. 7 Armia feldmarszałka Wilhelma Lista przeszła przez przełęcze Rupel (na granicy z Bułgarią) i Monastir (w Jugosławii), zmuszając do kapitulacji wojska greckie i spychając 62 000 Brytyjczyków generała Wilsona na wysokość Termopil. I ta linia została jednak przełamana 16 kwietnia; 21 kwietnia skapitulowała 1 Armia grecka w Epirze, a 27 kwietnia zostały zajęte Ateny.

Znaczenie wyspy

Adolf Hitler uważał, że grecka wyspa może być potencjalnie bardzo groźna, gdyby pozostawić ją pod kontrolą Brytyjczyków. Istniało realne niebezpieczeństwo przebazowania tam bombowców, w których zasięgu znalazłyby się mające strategiczne znaczenie pola naftowe w rumuńskim Ploeszti. Sztab armii niemieckiej zajmował się w tym czasie uzgadnianiem ostatnich szczegółów planu „Barbarossa”, w którym kluczową rolę odgrywały nieprzerwane transporty rumuńskiej ropy niezbędnej do działania niemieckich dywizji pancernych i grup lotniczych. Wniosek był jeden – zagrożenie trzeba usunąć. Początkowo zamierzano wysadzić desant morski wspierany przez oddziały powietrznodesantowe. Słabą stroną tej koncepcji była konieczność przetransportowania większości jednostek biorących udział w desancie morskim na pokładzie greckich statków rybackich i handlowych. Dodatkowo, choć państwa Osi posiadały przewagę w powietrzu, marynarka brytyjska była nadal na tyle silna, że zdusiłaby w zarodku każdą próbę desantu z morza – zwłaszcza że Niemcy nie mogli specjalnie liczyć na okręty włoskich sojuszników, którzy kilkakrotnie ustąpili pola Brytyjczykom, nawet posiadając znaczną przewagę. Ostatecznie 25 kwietnia Hitler wydał Dyrektywę nr 28, w której nakazał opanować Kretę za pomocą operacji powietrznodesantowej.

Ewakuacja aliantów na Kretę

Ewakuacja brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego rozpoczęła się 24 kwietnia, kiedy to z plaż pod Atenami (Rafti i Rafina) krążowniki, niszczyciele i transportowce zabrały do Zatoki Suda na Krecie 15 800 żołnierzy i 260 pielęgniarek. Następnego dnia z Nauplion koło Koryntu zabrano dalszych 6000 ludzi; kulminacyjnym momentem ewakuacji były 26–27 kwietnia, kiedy w przeciągu kilku godzin i niemal na oczach zbliżających się Niemców, małe stateczki, łodzie, motorówki i barki przewiozły do oczekujących na redzie okrętów 27 000 żołnierzy. Na oddalające się od brzegu jednostki rzuciło się lotnictwo niemieckie. Zatonął transportowiec „Slamat”, 700 rozbitków podniósł niszczyciel „Diamond”, który w chwilę później również poszedł na dno; rozbitków wyłowił inny niszczyciel „Wryneck”, lecz i ten padł ofiarą bomb. Z załóg zatopionych jednostek i przewożonych przez nie żołnierzy udało się uratować zaledwie 15 ludzi; bombardowania niemieckie przyniosły śmierć blisko 5 tysiącom ewakuowanych. Z Grecji na Kretę zdołano ewakuować około 50 tys. żołnierzy i pewną ilość lekkiego uzbrojenia. Rannych i chorych przetransportowano do Aleksandrii.

Ranni brytyjscy żołnierze schodzą z pokładu statku w egipskim porcie, 31 maja 1941

Wojska alianckie na Krecie, pod dowództwem gen. Bernarda Freyberga, składały się z ewakuowanych z Grecji: nowozelandzkiej 2. Dyw. Piech. (w niepełnym składzie, bez dowódcy i sztabu), australijskiej 19. brygady i brytyjskiej 14. brygady piechoty. Ponadto na wyspie znajdowała się grecka 5. Dyw. Piech. „Kreta” licząca 9 tys. żołnierzy oraz kilkuset żandarmów. Uzbrojenie – poza lekkim – stanowiło 16 przestarzałych czołgów i 82 działa (przeważnie włoskie, zdobyte podczas walk w Epirze, bez przyrządów celowniczych) z niewystarczającą ilością amunicji.

Desant

Bitwa o Kretę

20 maja na Krecie wylądowały – blisko 25-tysięczne niemieckie wojska desantowe; wśród nich była 7 Dywizja Lotnicza (w przyszłości przemianowana na 1 Dywizję Strzelców Spadochronowych). Zgodnie z planem siły desantowe, po opanowaniu lotnisk w Máleme i Retimnonie oraz przedpola Heraklionu, miały uderzyć na większe grupy brytyjskich wojsk sił ekspedycyjnych i armii greckiej, potem umocnić się i poczekać na drugą fazę desantu (tym razem morskiego). Tymczasem, wbrew założeniom niemieckim, desant przyniósł ogromne straty i tylko dzięki indolencji brytyjskiej udało się opanować lotnisko w Máleme, gdzie wkrótce mogły lądować niemieckie samoloty zaopatrzeniowe. Desant z morza nie powiódł się, gdyż statki desantowe (niedostatecznie przystosowane jednostki greckiej i jugosłowiańskiej floty handlowej) zostały zatopione na pełnym morzu przez okręty brytyjskie. Oddziały desantowe pod dowództwem generała Kurta Studenta, mimo znacznych strat, posuwały się jednak naprzód, spychając aliantów coraz dalej na wschód w stronę Chanii, gdzie – w zatoce Suda – znajdował się jedyny bezpieczny port floty brytyjskiej. Stamtąd też i ze Sfakii na południowym wybrzeżu ewakuowały się na Cypr i do Egiptu ostatnie oddziały aliantów w liczbie blisko 15 tysięcy ludzi.

Wynik bitwy

Atakujący Fallschirmjäger, maj 1941

Brytyjczycy – jeńcy wojenni, 11 czerwca 1941

Operacja, choć ostatecznie zakończona powodzeniem, była przykładem zwycięstwa nie do końca wykorzystanego. Plan strategiczny opracowany przez gen. Studenta zakładał później desant spadochronowy na Maltę i w rejon Kanału Sueskiego, co nigdy nie doszło do skutku. Hitler był zszokowany rozmiarem strat (XI Korpus stracił łącznie 3352 zabitych i zaginionych oraz 3400 rannych) i nigdy potem nie zezwolił już na przeprowadzenie jakiejkolwiek operacji powietrznodesantowej, choćby zbliżonej wielkością do desantu na Krecie. Ostatnie oddziały brytyjskie wycofały się ze znacznymi stratami (3500 zabitych, 1900 rannych, 18 tysięcy dostało się do niewoli, 3 krążowniki, 6 niszczycieli i 44 statki transportowe o tonażu ponad 200 000 BRT) 31 maja.

Niemieckie represje wobec cywilnej ludności Krety

Już od pierwszych godzin bitwy cywilna ludność Krety spontanicznie i masowo przyłączała się do walki po stronie regularnych wojsk alianckich. Uzbrojeni w stare karabiny (niekiedy pamiętające czasy antytureckiego powstania z 1895), widły, topory, a nawet noże, Kreteńczycy chwytali i zabijali pojedynczych niemieckich spadochroniarzy, a w miasteczku Kastelli-Kissamos zdołali nawet bez pomocy regularnego wojska rozgromić niemiecką kompanię. Po zakończeniu bitwy Niemcy zemścili się na ludności wyspy, mordując setki kreteńskich cywilów w Kastelli oraz we wsiach Kandanos i Kondomari.

Zobacz też

• 7,5 cm Leichtgeschütz 40 – niemieckie działo bezodrzutowe, które zadebiutowało bojowo w czasie inwazji na Kretę
• kampania śródziemnomorska (II wojna światowa)
• plan „Marita”
• Fallschirmjäger