Bitwa o Kretę

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Operacja Merkury (Merkur)
II wojna światowa, Kampania śródziemnomorska
German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg
Lądowanie niemieckich spadochroniarzy
Czas 20 maja1 czerwca 1941
Miejsce Kreta
Terytorium Grecja
Przyczyna potrzeba zajęcia wyspy o strategicznym znaczeniu
Wynik operacyjne, pyrrusowe zwycięstwo Niemiec
Strony konfliktu
 III Rzesza
 Włochy
 Królestwo Grecji
 Wielka Brytania
 Nowa Zelandia
 Australia
Dowódcy
Kurt Student Bernard Freyberg
Siły
ok. 22 000
żołnierzy
ok. 1200 samolotów
ok. 40 000 –
43 000 żołnierzy
Straty
oficjalnie:
3352 zabitych
2640 rannych
370 samolotów zniszczonych lub uszkodzonych
ponad 4000 zabitych
2750 rannych
17 090 jeńców
3 krążowniki i 6 niszczycieli zatopionych

Bitwa o Kretę – całokształt zmagań wojennych pomiędzy wojskami alianckimi a niemieckimi w maju 1941 roku, których celem była kontrola nad grecką wyspą Kreta, mającą strategiczne znaczenie ze względu na swe centralne położenie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Rozpoczęły się one największą operacją powietrznodesantową wojsk niemieckich podczas II wojny światowej (Operacja Merkury, niem. Unternehmen Merkur), które kosztem bardzo ciężkich strat zdołały zdobyć i utrzymać kluczowe porty oraz lotniska. W rezultacie 11-dniowej kampanii cała wyspa znalazła się pod niemiecką kontrolą, a broniące jej alianckie siły zostały zniszczone lub zmuszone do ewakuacji.

Kapitulacja Grecji[edytuj | edytuj kod]

Niemcy uderzyli na Grecję 6 kwietnia 1941. W tym czasie większość armii greckiej znajdowała się na froncie albańskim, gdzie walczyła z siłami włoskimi. Pozostałe siły greckie wraz ze wspierającymi je jednostkami brytyjskimi obsadzały linie „Metaxas” i „Aliakmon” w Macedonii i Tesalii. 7 Armia feldmarszałka Wilhelma Lista przeszła przez przełęcze Rupel (na granicy z Bułgarią) i Monastir (w Jugosławii), zmuszając do kapitulacji wojska greckie i spychając 62 000 Brytyjczyków generała Wilsona na wysokość Termopil. I ta linia została jednak przełamana 16 kwietnia; 21 kwietnia skapitulowała 1 Armia grecka w Epirze, a 27 kwietnia zostały zajęte Ateny.

 Osobny artykuł: Wojna grecko-włoska 1940-1941.

Znaczenie wyspy[edytuj | edytuj kod]

Adolf Hitler uważał, że grecka wyspa może być potencjalnie bardzo groźna, gdyby pozostawić ją pod kontrolą Brytyjczyków. Istniało realne niebezpieczeństwo przebazowania tam bombowców, w których zasięgu znalazłyby się mające strategiczne znaczenie pola naftowe w rumuńskim Ploeszti. Sztab armii niemieckiej zajmował się w tym czasie uzgadnianiem ostatnich szczegółów planu „Barbarossa”, w którym kluczową rolę odgrywały nieprzerwane transporty rumuńskiej ropy niezbędnej do działania niemieckich dywizji pancernych i grup lotniczych. Wniosek był jeden – zagrożenie trzeba usunąć. Początkowo zamierzano wysadzić desant morski wspierany przez oddziały powietrznodesantowe. Słabą stroną tej koncepcji była konieczność przetransportowania większości jednostek biorących udział w desancie morskim na pokładzie greckich statków rybackich i handlowych. Dodatkowo, choć państwa Osi posiadały przewagę w powietrzu, marynarka brytyjska była nadal na tyle silna, że zdusiłaby w zarodku każdą próbę desantu z morza – zwłaszcza że Niemcy nie mogli specjalnie liczyć na okręty włoskich sojuszników, którzy kilkakrotnie ustąpili pola Brytyjczykom, nawet posiadając znaczną przewagę. Ostatecznie 25 kwietnia Hitler wydał Dyrektywę nr 28, w której nakazał opanować Kretę za pomocą operacji powietrznodesantowej.

Ewakuacja aliantów na Kretę[edytuj | edytuj kod]

Ewakuacja brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego rozpoczęła się 24 kwietnia, kiedy to z plaż pod Atenami (Rafti i Rafina) krążowniki, niszczyciele i transportowce zabrały do Zatoki Suda na Krecie 15 800 żołnierzy i 260 pielęgniarek. Następnego dnia z Nauplion koło Koryntu zabrano dalszych 6000 ludzi; kulminacyjnym momentem ewakuacji były 26–27 kwietnia, kiedy w przeciągu kilku godzin i niemal na oczach zbliżających się Niemców, małe stateczki, łodzie, motorówki i barki przewiozły do oczekujących na redzie okrętów 27 000 żołnierzy. Na oddalające się od brzegu jednostki rzuciło się lotnictwo niemieckie. Zatonął transportowiec „Slamat”, 700 rozbitków podniósł niszczyciel „Diamond”, który w chwilę później również poszedł na dno; rozbitków wyłowił inny niszczyciel „Wryneck”, lecz i ten padł ofiarą bomb. Z załóg zatopionych jednostek i przewożonych przez nie żołnierzy udało się uratować zaledwie 15 ludzi; bombardowania niemieckie przyniosły śmierć blisko 5 tysiącom ewakuowanych. Z Grecji na Kretę zdołano ewakuować około 50 tys. żołnierzy i pewną ilość lekkiego uzbrojenia. Rannych i chorych przetransportowano do Aleksandrii.

Ranni brytyjscy żołnierze schodzą z pokładu statku w egipskim porcie, 31 maja 1941

Wojska alianckie na Krecie, pod dowództwem gen. Bernarda Freyberga, składały się z ewakuowanych z Grecji: nowozelandzkiej 2. Dyw. Piech. (w niepełnym składzie, bez dowódcy i sztabu), australijskiej 19. brygady i brytyjskiej 14. brygady piechoty. Ponadto na wyspie znajdowała się grecka 5. Dyw. Piech. „Kreta” licząca 9 tys. żołnierzy oraz kilkuset żandarmów.

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

Podczas inwazji na Kretę siły niemieckie po raz pierwszy użyły nowej broni – bezodrzutowego działa 7,5 cm Leichtgeschütz 40. Jego 150 kg wagi stanowiło zaledwie 10% masy dział polowych o kalibrze 75 mm, jednocześnie było w stanie wystrzelić ważący 5,9 kg pocisk na odległość 4,8 km, co stanowiło ⅔ zasięgu standardowych dział. Prócz tego ¼ spadochroniarzy (niem. Fallschirmjäger) wyposażona była w pistolety maszynowe MP 40, poza przydziałowym czterotaktowym karabinem Kar98k. Prawie każda drużyna posiadała również karabin maszynowy MG 34[1].

Niemcy posługiwali się spadochronami kodowanymi kolorami, aby rozróżnić pojemniki zawierające broń, amunicję, bron zespołową oraz inny ekwipunek. Ciężki sprzęt, jak Leichtgeschütz 40, zrzucany był na potrójnej uprzęży specjalnie przygotowanej do przenoszenia dodatkowego obciążenia.

Żołnierzy zaopatrzono w materiałowe płachty, które po rozłożeniu na ziemi w odpowiednich wzorach sygnalizowały przelatującym nisko myśliwcom prośbę o wsparcie lub zrzut zaopatrzeniowy.

W przeciwieństwie do sił spadochronowych innych krajów, których żołnierze skakali z uzbrojeniem przypiętym do ciała, niemieckie procedury przewidywały, iż broń osobista zrzucona zostanie w oddzielnych pojemnikach. Okazało się to zasadniczym błędem, jako że często spadochroniarze pozostawiani byli jedynie z bronią przyboczną, nożami i granatami w krytycznych momentach po lądowaniu. Prócz tego konstrukcja niemieckich spadochronów opierała się na pojedynczej linie głównej łączącej uprząż z czaszą, co uniemożliwiało sterowanie. Nawet 25% żołnierzy wyposażonych w pistolety maszynowe miało problemy z racji niewielkiego zasięgu tej broni. Wielu Fallschirmjäger zostało zabitych podczas prób dotarcia do pojemników z bronią.

Information icon.svg Zobacz też: Fallschirmjäger.

Grecy[edytuj | edytuj kod]

Greckie wojska dysponowały karabinkami górskimi Mannlicher-Schönauer oraz byłymi austro-węgierskimi karabinami Mannlicher M1895. Około tysiąca żołnierzy nosiło przestarzałe już wówczas francuskie karabiny Gras wz. 1874. Garnizony pozbawiono najlepszych broni zespołowych, przesłano do kontynentalnej Grecji. Prócz tego posiadali również 12 lekkich karabinów maszynowych St Etienne wz. 1907 oraz 40 innych wyprodukowanych przez różne firmy. Wielu żołnierzy posiadało mniej niż 30 nabojów; nie było możliwości zaopatrzenia się u Brytyjczyków, którzy nie mieli w magazynach odpowiednich kalibrów. Fakt ten przełożył się na rozlokowanie – posiadających niewystarczającą ilość amunicji przeniesiono na wschód wyspy, gdzie nie spodziewano się ataku. Pomimo tego greccy żołnierze bili się, wedle historyka Christophera Buckleya, "[...] z niezwykłą odwagą i wytrwałością"[2].

Wspólnota Brytyjska[edytuj | edytuj kod]

Wojska Wspólnoty Brytyjskiej używały karabinów Lee-Enfield oraz karabinów maszynowych Bren i Vickers. Alianci dysponowali 85 działami artyleryjskimi różnego kalibru, wśród nich wiele zdobycznych włoskich pozbawionych celowników[3].

Obrona przeciwlotnicza opierała się na baterii lekkich działek 20 mm, mającej chronić dwa lotniska, a ukrytej w pobliskich gajach oliwnych. Początkowo dowództwo zakazało im prowadzenia ognia, aby nie zdradzić pozycji niemieckim bombowcom nurkującym.

Siły pancerne składały się z 9 czołgów wsparcia piechoty Matilda Mk II należących do szwadronu "B" 7 Królewskiego Regimentu Pancernego i 16 lekkich czołgów Mk VI ze szwadronu "C" 4 Pułku Huzarów. Podobnie jak większość brytyjskich czołgów z tamtych czasów armaty 2-funtowe (40 mm) zamontowane w matyldach wyposażono jedynie w amunicję przeciwpancerną, mało skuteczną w starciach z piechotą (amunicja wybuchowa o taki niskim kalibrze została uznana za niepraktyczną)[4].

Czołgi były mocno wybrakowane. Ich silniki wyeksploatowano, a przez braki materiałowe nie można było ich wyremontować. W efekcie większości z nich używano jako mobilnych schronów, które można było okopać na strategicznych pozycjach. W jednej z matyld uszkodzono wajchę obrotu wieżyczką przez co obracała się jedynie zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Ostatecznie wiele z brytyjskich czołgów utracono nie w walce, a przez trudny teren.

Alianci nie posiadali także dostatecznej liczby universal carrierów lub ciężarówek, które mogłyby zapewnić dodatkową mobilność oraz wsparcie strzeleckie dla piechoty atakującej spadochroniarzy[4].

Desant[edytuj | edytuj kod]

Bitwa o Kretę

20 maja na Krecie wylądowały – blisko 25-tysięczne niemieckie wojska desantowe; wśród nich była 7 Dywizja Lotnicza (w przyszłości przemianowana na 1 Dywizję Strzelców Spadochronowych). Zgodnie z planem siły desantowe, po opanowaniu lotnisk w Máleme i Retimnonie oraz przedpola Heraklionu, miały uderzyć na większe grupy brytyjskich wojsk sił ekspedycyjnych i armii greckiej, potem umocnić się i poczekać na drugą fazę desantu (tym razem morskiego). Tymczasem, wbrew założeniom niemieckim, desant przyniósł ogromne straty i tylko dzięki indolencji brytyjskiej udało się opanować lotnisko w Máleme, gdzie wkrótce mogły lądować niemieckie samoloty zaopatrzeniowe. Desant z morza nie powiódł się, gdyż statki desantowe (niedostatecznie przystosowane jednostki greckiej i jugosłowiańskiej floty handlowej) zostały zatopione na pełnym morzu przez okręty brytyjskie. Oddziały desantowe pod dowództwem generała Kurta Studenta, mimo znacznych strat, posuwały się jednak naprzód, spychając aliantów coraz dalej na wschód w stronę Chanii, gdzie – w zatoce Suda – znajdował się jedyny bezpieczny port floty brytyjskiej. Stamtąd też i ze Sfakii na południowym wybrzeżu ewakuowały się na Cypr i do Egiptu ostatnie oddziały aliantów w liczbie blisko 15 tysięcy ludzi.

Wynik bitwy[edytuj | edytuj kod]

Okupacja Grecji 1941-44
Atakujący Fallschirmjäger, maj 1941
Brytyjczycy – jeńcy wojenni, 11 czerwca 1941

Operacja, choć ostatecznie zakończona powodzeniem, była przykładem zwycięstwa nie do końca wykorzystanego. Plan strategiczny opracowany przez gen. Studenta zakładał później desant spadochronowy na Maltę i w rejon Kanału Sueskiego, co nigdy nie doszło do skutku. Hitler był zszokowany rozmiarem strat (XI Korpus stracił łącznie 3352 zabitych i zaginionych oraz 3400 rannych)[5] i nigdy potem nie zezwolił już na przeprowadzenie jakiejkolwiek operacji powietrznodesantowej, choćby zbliżonej wielkością do desantu na Krecie. Ostatnie oddziały brytyjskie wycofały się ze znacznymi stratami (3500 zabitych, 1900 rannych, 18 tysięcy dostało się do niewoli, 3 krążowniki, 6 niszczycieli i 44 statki transportowe o tonażu ponad 200 000 BRT) 31 maja.

Niemieckie represje wobec cywilnej ludności Krety[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Masakry w Kandanos i Kondomari.

Już od pierwszych godzin bitwy cywilna ludność Krety spontanicznie i masowo przyłączała się do walki po stronie regularnych wojsk alianckich. Uzbrojeni w stare karabiny (niekiedy pamiętające czasy antytureckiego powstania z 1895), widły, topory, a nawet noże, Kreteńczycy chwytali i zabijali pojedynczych niemieckich spadochroniarzy, a w miasteczku Kastelli-Kissamos zdołali nawet bez pomocy regularnego wojska rozgromić niemiecką kompanię. Po zakończeniu bitwy Niemcy zemścili się na ludności wyspy, mordując setki kreteńskich cywilów w Kastelli oraz we wsiach Kandanos i Kondomari.

Przypisy

  1. Antill, s. 25
  2. Christopher Buckley: Greece and Crete 1941. London: H.M. Stationery Off., 1952, seria: Second World War, 1939-1945; a popular military history. (ang.)
  3. Callum MacDonald: The Lost Battle – Crete 1941. Papermac, 1995. ISBN 0-333-61675-8. (ang.)
  4. 4,0 4,1 Antill s. 24
  5. Przykładowo, w całej kampanii norweskiej w okresie od pocz. kwietnia do pocz. czerwca 1940 straty niemieckie wyniosły 1317 zabitych, 1604 rannych i 2375 zaginionych.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

  • Peter D. Antill: Crete 1941: Germany's lightning airborne assault. Oxford; New York: Osprey Publishing, 2005, seria: Campaign series. ISBN 1-84176-844-8. (ang.)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]