Bitwa o Tobruk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy bitwy w 1941 roku. Zobacz też: bitwa o Tobruk w 1911 roku.
Bitwa o Tobruk
II wojna światowa, II wojna światowa w Afryce
AustraliansAtTobruk.jpg
Australijczycy na pozycjach obronnych pod Tobrukiem
Czas 10 kwietnia - 27 listopada 1941
Miejsce Tobruk, Cyrenajka
Terytorium Libia
Przyczyna ofensywa wojsk niemiecko-włoskich
Wynik Zdecydowane zwycięstwo Aliantów
Strony konfliktu
 Australia
 Wielka Brytania
 Związek Południowej Afryki
 Polska
 Czechosłowacja
 Indie Brytyjskie
 III Rzesza
 Włochy
Dowódcy
Australia Leslie Morshead
Polska Stanisław Kopański
Wielka Brytania Ronald Scobie
III Rzesza Erwin Rommel
Siły
27 000 żołnierzy 35 000 żołnierzy
Straty
9 009 zabitych
941 jeńców
8 000 żołnierzy
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Działania zbrojne w Afryce 1940-1943

DakarGabonCompassTobrukBrevityBattleaxeCrusaderGazalaBir HakeimEl Alamein (I)Alam HalfaEl Alamein (II)Torchprzełęcz Kasserine

Bitwa o Tobruk – długa konfrontacja między wojskami Osi a oblężonymi w Tobruku aliantami w czasie II wojny światowej, trwająca od 10 kwietnia do 27 listopada 1941 roku, kiedy to 8 Armia Brytyjska odblokowała miasto w ramach operacji "Crusader". Podczas poprzednich operacji: "Brevity" i "Battleaxe" nie zdołano wyzwolić Tobruku.

Przed bitwą[edytuj | edytuj kod]

22 stycznia 1941 roku, w wyniku dwudniowego szturmu wojsk brytyjskich, padł Tobruk − ważna baza zaopatrzeniowa armii włoskiej w Libii, w pobliżu granicy z Egiptem. Siłami brytyjskimi dowodził generał Archibald Wavell, jeden z najlepiej wyszkolonych oficerów British Army[1].

Skuteczność działań brytyjskich osłabiała niejednolitość dowodzenia, bowiem lotnictwem dowodził marszałek Arthur Longmore, a marynarką wojenną admirał Andrew Cunningham. Na dodatek Wavell musiał bronić swymi skromnymi siłami cały obszar Bliskiego Wschodu od Kenii po Egipt i wyspy Morza Śródziemnego od Cypru po Maltę. Łącznie dysponował 90 tys. żołnierzy, z czego w Egipcie i Palestynie stacjonowało 63 500, w tym oddziały z Nowej Zelandii, Australii i Indii. Siły powietrzne liczyły 205 przestarzałych samolotów, w tym tylko 75 myśliwskich[2].

Przeciwnikiem Wavella na pograniczu libijskim był włoski marszałek Rodolfo Graziani stojący na czele piętnastu dywizji i dysponujący 313 samolotami; brakowało mu natomiast uzbrojenia i środków transportu. Ponadto żołnierz włoski był niechętny bezcelowej wojnie i bił się źle[3].

Graziani rozpoczął działania zbrojne 13 września 1940 roku. Wojska włoskie przekroczyły granicę i posunęły się do Sidi Barrani i tu stanęły, mimo że główna brytyjska linia obronna znajdowała się aż pod Mersa Matruh, 80 kilometrów dalej. Graziani nie chciał ryzykować, zwłaszcza że − jak meldował w listopadzie Mussoliniemu − stan dróg był fatalny, a wojsku brakowało wody i środków transportowych[3].

Kontratak brytyjski nastąpił w nocy z 8 na 9 grudnia. Zaskoczenie było pełne. Atak 7 Dywizji Pancernej i hinduskiej 4 Dywizji Piechoty doprowadził do zdobycia Sidi Barrani i wzięcia do niewoli 40-tysięcznego garnizonu. W ciągu dziesięciu tygodni Brytyjczykom udało się opanować całą Cyrenajkę i dojść do El-Agheila, 800 km od granicy Egiptu, przy stratach nie przekraczających dwóch tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Rozbitych zostało dziesięć dywizji włoskich, do niewoli dostało się 130 000 ludzi. Graziani podał się do dymisji, a miejsce jego zajął generał Italo Gariboldi. Włosi stracili 1000 dział i 400 czołgów[4].

W tej sytuacji, wobec beznadziejnej sytuacji wojsk włoskich, Hitler postanowił wysłać do Afryki Północnej Korpus Ekspedycyjny. Skierowanie Deutsches Afrika Korps do Afryki odbyło się na prośbę włoskiego sztabu generalnego. Uzgodnił on z OKH i generałem Franzem Halderem podporządkowanie sił niemieckich dowództwu włoskiemu. Było to jednak podporządkowanie czysto teoretyczne. Generał Erwin Rommel nie miał zamiaru słuchać rozkazów z Rzymu i energicznie przystąpił do działania[5].

24 marca 1941 roku wojska niemieckie i włoskie przeszły do ofensywy rychło przerwanej potężną burzą piaskową. Działania wznowiono 28 marca i już dwa dni później doszło do gwałtownych walk pod Marsa el Brega, a 1 kwietnia rozpoczęły się walki o Agedabię. W dniu 3 kwietnia front brytyjskiej obrony został przełamany i Rommel mógł podzielić swoje siły na cztery grupy bojowe, które przeszły do pościgu za rozbitą brytyjską 2 Dywizją Pancerną. W ciągu następnego tygodnia zdobyto stolicę Cyrenajki - Bengazi, a poważniejszy opór Brytyjczycy zorganizowali dopiero w forcie Mechili, gdzie okrążono indyjską 3. brygadę piechoty, dowództwo 2 Dywizji Pancernej, australijski 3 Pułk Artylerii Przeciwpancernej oraz mniejsze oddziały. 8 kwietnia po trzydniowych walkach brytyjski garnizon został rozbity, a dzień wcześniej inna grupa bojowa, posuwająca się wzdłuż wybrzeża, zdobyła Dernę, gdzie do niewoli dostał się dowódca zimowej ofensywy wojsk brytyjskich, generał O'Connor[6].

Punktem zbiorczym wszystkich grup bojowych miał być Tobruk, lecz nie udało się zdobyć twierdzy z marszu, a wkrótce jej obrońców zasiliła australijska 9 Dywizja Piechoty. W tej sytuacji jednostki Afrika Korps musiały przystąpić do regularnego oblężenia.

Obrońcy[edytuj | edytuj kod]

W Tobruku początkowo broniła się australijska 9 Dywizja Piechoty gen. Leslie Morsheada wraz z 18. Brygadą z australijskiej 7 Dywizji Piechoty, czterema brytyjskimi pułkami artylerii, nie w pełni kompletną brytyjską 3 Brygadą Czołgów oraz hinduskim 18 Pułkiem Kawalerii. Cała załoga twierdzy liczyła około 36 tys. ludzi dysponujących 120 czołgami, 76 działami przeciwlotniczymi oraz sześcioma pułkami artylerii polowej i przeciwpancernej[7].

W drugiej połowie sierpnia wzmocniono garnizon Tobruku za zgodą gen. Władysława Sikorskiego polską Samodzielną Brygadą Strzelców Karpackich oraz czechosłowackim 11 Batalionem Piechoty. We wrześniu zluzowano Australijczyków, którzy stracili ponad 3000 żołnierzy w walkach. Zastąpiono ich brytyjską 70 Dywizją Piechoty[7].

Atakujący[edytuj | edytuj kod]

Głównymi przeciwnikami "Szczurów Tobruku" były dywizje włoskie: Brescia, Pavia, Trento i Bologna oraz niemiecka 15 Dywizja Pancerna. Głównodowodzącym był tu, ale tylko teoretycznie, włoski marszałek Ettore Bastico. Faktycznie jednak dowodził generał Erwin Rommel[8].

Przebieg działań[edytuj | edytuj kod]

Gen. Morshead powiedział swoim żołnierzom: „Tu nie będzie Dunkierki, ani poddania, ani wycofania”[9]. Siły, którymi dysponował, były niewielkie: cztery brygady piechoty, kilka pułków artylerii, pewna ilość czołgów i luźnych pododdziałów. Uzupełnienie stanowiły jednostki hinduskie; oddziały te broniły się dzielnie, jednak wobec ogromu strat rząd australijski zabiegał o wycofanie swoich wojsk z twierdzy, dlatego skierowano tam polską brygadę. Zapytany generał Kopański, trochę zaskoczony, odpowiedział, że nie widzi przeszkód, bowiem spełnione zostały dwa warunki: zgoda gen. Sikorskiego oraz to, że brygada wystąpi jako całość[10]. Nastąpiło to w nocy na 26 sierpnia 1941 roku[7].

Walki obronne toczono przy całkowitej przewadze Luftwaffe, której samoloty atakowały teren bazy codziennie.

Podsumowanie[edytuj | edytuj kod]

Tobruk był pierwszą brytyjską twierdzą skutecznie broniącą się podczas II wojny światowej. Była to jedna z pierwszych dużych porażek Państw Osi. Straty aliantów w tej bitwie to przynajmniej 4000 żołnierzy, w tym 109 Polaków. W styczniu 1942 roku rozpoczęła się druga ofensywa Rommla, w której udało mu się zdobyć Tobruk. On sam zaś, po tej akcji został awansowany na feldmarszałka.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Walki żołnierza polskiego o Tobruk zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic, po 1945 r. "TOBRUK 19 VII - 10 XII 1941", a po 1990 "TOBRUK 22 VIII - 10 XII 1941" oraz napisem "TOBRUK" na zniczu Grobu Nieznanego Żołnierza w Krakowie.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witold Biegański: Szczurami Tobruku ich zwali. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1988. ISBN 83-205-3955-2.
  • Kazimierz Koszyca: Tułaczy ślad: Opowieść o turystach gen. Sikorskiego. Nowy Targ: Koło Karpatczyków w Chicago, 2001. ISBN 83-912089-2-3.
  • Apoloniusz Zawilski: Polskie fronty 1918-1945. T. II. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1997. ISBN 83-11-08683-4.