Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Odznaka Biura Hydrograficznego Marynarki Wojennej

Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej (BHMW, stosuje się również zapis: BH MW) – jednostka wojskowa Marynarki Wojennej, zajmująca się pomiarami hydrograficznymi. Do jej podstawowych zadań należy:

Mapy morskie wydawane przez BH MW obejmują obszar Morza Bałtyckiego, wraz z Cieśninami Duńskimi i wejściami do polskich portów.

Powstanie BH MW[edytuj | edytuj kod]

Warunki powstania hydrografii Marynarki Wojennej[edytuj | edytuj kod]

Powrót Polski na mapę polityczną świata, po 123 latach nieistnienia jako państwo, odbywał się w dość skomplikowanej sytuacji politycznej. Kształt terytorialny nowo narodzonego państwa tworzył się stopniowo i praktycznie w pełni zakończył dopiero w 1922. Dzień 10 lutego 1920, będący dniem uroczystego objęcia wybrzeża morskiego przez Polskę, zamknął pierwszy, początkowy okres starań władz polskich o dostęp do morza. Pierwsze starania przypadały na okres bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości. Podjęte one zostały przez kilkudziesięciu Polaków – byłych oficerów marynarki, wywodzących swój rodowód zawodowy z marynarki austro-węgierskiej, rosyjskiej lub niemieckiej. To im (między innymi Kazimierzowi Porębskiemu, Bogumiłowi Nowotnemu) należy w dużej mierze przypisać opracowanie dekretu podpisanego przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego. Na mocy tego dekretu 28 listopada 1918 utworzono marynarkę polską i powołano jednocześnie jej pierwszy organ kierowniczy – Sekcję Marynarki – podporządkowaną Ministerstwu Spraw Wojskowych[1]. Sekcja ta zakończyła swoją działalność w momencie utworzenia Departamentu dla Spraw Morskich (DSM), czyli 2 maja 1919[2]. Dekret z 28 listopada 1918, oprócz skupienia rozproszonej kadry oficerskiej i podoficerskiej, dał możliwość zachowania i wykorzystania jej fachowej wiedzy morskiej, niekiedy mocno zróżnicowanej pod względem merytorycznym. Jednocześnie stanowił poważny argument polityczny w rękach delegacji polskiej uczestniczącej w konferencji pokojowej w Paryżu. Pokazywał bowiem, że Polska nie zamierza zrezygnować ze starań o uzyskanie dostępu do morza i poprzez utworzenie marynarki polskiej dała sygnał, że jest w stanie je odpowiednio zabezpieczyć i zagospodarować. Na mocy traktatu pokojowego podpisanego na zakończenie tej konferencji 28 czerwca 1919 przyznano Polsce skrawek wybrzeża o długości zaledwie 140 km – od Orłowa po Żarnowiec, z czego połowę stanowiła linia brzegowa Półwyspu Helskiego. Zajmował on tylko około 2,5% długości granicy lądowej[3] i dodatkowo był niejako „wciśnięty” w tzw. korytarz między ówczesnymi granicami państwa niemieckiego. Sytuacja ta znacznie utrudniała realizację wszelkich działań obronnych, co potwierdziło się we wrześniu 1939. Otrzymany pas wybrzeża nie był zgodny z oczekiwaniami Polaków związanymi z uzyskaniem szerokiego dostępu do morza. Kpt. O. Żukowski wspominał z goryczą: Otrzymaliśmy brzeg pustynny i niegościnny. Kilka ubogich wiosek rybackich, z jednym miasteczkiem nadmorskim – Puckiem na czele, dwa miniaturowe porty rybackie – w Pucku i na Helu, a pomiędzy nimi lotne piaski pokryte karłowatą sosną, rozległe torfowiska.[4]

Oba wymienione porty – Puck i wybudowany przez Niemców w latach 1802-1893 Hel, nie mogły stanowić bazy dla przyszłej polskiej floty wojennej, nie tylko ze względu na małe rozmiary, ale także niewielkie głębokości w basenach portowych oraz brak jakiegokolwiek zabezpieczenia logistycznego w postaci magazynów, stoczni czy większych zakładów produkcyjnych związanych z gospodarką morską. W porcie puckim znajdował się jedynie jeden basen o głębokości 3,5 m, długości 60 m i szerokości około 40 m. Natomiast w drugim z wymienionych, bardzo zaniedbanym porcie, był basen o głębokości zaledwie 2,5 m oraz dwa mola o łącznej długości 480 m[5]. Sytuację dodatkowo komplikował fakt nieposiadania przez władze Polski żadnych aktualnych informacji o sytuacji batymetrycznej w akwenie Zatoki Puckiej, szczególnie przy podejściu do portu Puck, gdzie występowały liczne mielizny i spłycenia[6].

Gdańsk, niegdyś bardzo związany z państwem polskim, będący jedynym portem morskim leżącym w granicach Zatoki Gdańskiej, uzyskał status wolnego miasta i formalnie pozostał poza granicami Polski. Tym niemniej, powyższy skromny stan posiadania nad Bałtykiem przywrócił Polsce utracony przy rozbiorach charakter państwa morskiego i nałożył na nią związane z tym poważne obowiązki. Jednym z nich była konieczność zapewnienia pełnego bezpieczeństwa żeglugi na własnych wodach terytorialnych. Posiadanie takich wód było naturalnym prawem suwerennego państwa morskiego, jakim była już Polska. Należy tu nadmienić, że pod względem prawnym morskie granice państwa polskiego zostały formalnie określone dopiero w 1932 w Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 21 października 1932 r. o granicy morskiej[7] opublikowanym w Dzienniku Ustaw nr 92, poz. 789 z 27 października 1932 r.

Mając do czynienia z tak skomplikowaną sytuacją polskiego wybrzeża obejmującego linię brzegową i przylegający do niej pas wód, konieczne stało się podjęcie działań związanych z fizycznym i formalnym przejęciem nadmorskiej administracji oraz uruchomienie własnej służby hydrograficznej odpowiedzialnej za bezpieczeństwo żeglugi.

Przygotowania w tej sprawie poczynione zostały dużo wcześniej, jeszcze przed oficjalnym przejęciem odcinka wybrzeża przydzielonego na podstawie traktatu wersalskiego. Już pod koniec 1919 do Gdańska został skierowany kpt. mar. Józef Unrug[8], który jako Komisarz Szczegółowy przy Przedstawicielu RP w Gdańsku miał za zadanie stworzenie odpowiednich warunków do przejęcia obiektów i brzegowych urządzeń oznakowania nawigacyjnego, dotychczas zarządzanego przez administrację niemiecką[9], oraz utworzenia zaczątków polskiej służby hydrograficznej. Nie było to łatwe, bowiem dotychczasowa administracja niemiecka próbowała opóźnić wszelkie czynności związane z przekazaniem stronie polskiej infrastruktury nawigacyjnej znajdującej się w pasie wybrzeża przyznanego Polsce. Propozycja czasowego pełnienia obowiązków zarządu służby hydrograficznej przez niemiecki urząd w Ustce (niem. Stolpmünde) spotkała się z natychmiastową reakcją szefa DSM – Kazimierza Porębskiego, który w piśmie z 30 października 1919 skierowanym do Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego[10], wskazał na zagrożenia interesów wojskowych i morskich oraz niebezpieczeństwa wynikające z takiej sytuacji. Podkreślił także w omawianym wypadku naruszenie idei suwerenności Rzeczypospolitej Polskiej na jej własnym wybrzeżu. Powyższa propozycja, oraz druga – odnosząca się do świadczenia przez Niemców na rzecz Polski usług w zakresie służby ostrzegawczo-meteorologicznej, ostatecznie upadły. Zanim rozpoczęto oficjalne przejmowanie całej infrastruktury systemu oznakowania nawigacyjnego polskiego wybrzeża, podjęto działania zmierzające do pozyskania odpowiedniej jednostki pływającej, mogącej spełniać w najbliższej przyszłości zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa żeglugi na polskich akwenach morskich.

Zadania tego podjął się kpt. mar. Józef Unrug. Efektem jego działań było zakupienie pod koniec 1919 jednostki pływającej przeznaczonej do pełnienia funkcji okrętu hydrograficznego[11].

Okres przygotowań do stworzenia podstaw sprawnego funkcjonowania przyszłej służby hydrograficznej został zakończony w momencie utworzenia pierwszej w historii Polski instytucji, której celem było wypełnianie zadań związanych z utrzymaniem bezpieczeństwa żeglugi na polskich obszarach morskich. Instytucją tą był Urząd Hydrograficzny Marynarki Wojennej, który poprzez to, że tworzyli go ludzie związani z Marynarką Wojenną, od początku swego istnienia był z tym rodzajem sił zbrojnych nierozerwalnie związany.

Fakt utworzenia służby hydrograficznej, miał dla Polski ogromne znaczenie. Po pierwsze, Rzeczpospolita zaznaczała w ten sposób swoją obecność nad Bałtykiem i chęć jej kontynuowania. Po drugie, posiadanie okrętu hydrograficznego umożliwiało podejmowanie dalszych działań związanych z nawigacyjno-hydrograficznym zabezpieczeniem akwenów, będących pod egidą administracji polskiej, poprzez możliwość pozyskiwania nowych danych i weryfikacji informacji już posiadanych.

Organizacja służby hydrograficznej Marynarki Wojennej Polski Odrodzonej[edytuj | edytuj kod]

Do zapewnienia bezpieczeństwa żeglugi morskiej niezbędna była między innymi wiedza dotycząca aktualnej sytuacji hydrograficznej panującej w danym akwenie morskim. Pozyskiwaniem i odpowiednim przetwarzaniem informacji opisujących tę sytuację zajmowały się specjalistyczne instytucje i organizacje działające zarówno w strukturach cywilnych, jak i wojskowych, które nazywano służbą hydrograficzną danego państwa. Organizacja służby hydrograficznej uzależniona była w głównym stopniu od zadań, jakie miała ona realizować. Wskutek zmian zadań, wynikających z sytuacji polityczno-wojskowej, często następowały przekształcenia organizacyjne i kadrowe. Poniżej przedstawiono rozwój i zmiany w organizacji, jakim podlegała służba hydrograficzna Marynarki Wojennej w okresie 1920-1939.

Urząd Hydrograficzny, Służba Hydrograficzna Marynarki Wojennej[edytuj | edytuj kod]

19 lutego 1920 utworzono Urząd Hydrograficzny Marynarki Wojennej – pierwszą instytucję tego rodzaju w historii państwa. Data ta jest uznawana w Polsce za święto hydrografii. Pierwszym szefem Urzędu Hydrograficznego został, wspomniany wcześniej, kpt. mar. Józef Unrug[12], który swą (kierownika urzędu) siedzibę miał początkowo w Śródmieściu Gdańska, natomiast biura nowo utworzonego Urzędu Hydrograficznego ulokowano w Nowym Porcie (niem. Neufahrwasser). Wybór Gdańska przez władze Departamentu dla Spraw Morskich (DSM) na miejsce tymczasowej siedziby nowego urzędu wynikał z istnienia w tym mieście sprawnych połączeń telekomunikacyjnych umożliwiających szybkie nawiązanie kontaktu z instytucjami centralnymi w Warszawie. Istotna była również lokalizacja wielu przedstawicielstw znanych towarzystw żeglugowych. Należy pamiętać, że był to okres tworzenia zalążków Polskiej Marynarki Wojennej, podejmowania decyzji istotnych dla nowo utworzonej służby hydrograficznej, np. dotyczących remontu i wyposażenia zakupionego pod koniec 1919 statku, który 10 lutego 1920 pod nazwą Pomorzanin został wcielony do Marynarki Wojennej[13]. Pod względem hierarchii służbowej Urząd Hydrograficzny podlegał DSM Ministerstwa Spraw Wojskowych. Początkowo, oprócz kpt. mar. Józefa Unruga, w skład personelu Urzędu Hydrograficznego (dalej: UH) wchodzili: por. mar. Jerzy Rychłowski[14], ppor. mar. Stanisław Szworc[15], kpt. mar. inż. Jan Jeziorski, pełniący funkcję pełnomocnika UH oraz Marian Konarski pełniący funkcję oficera gospodarczego w utworzonej 11 stycznia 1921 Komisji Gospodarczej Urzędu Hydrograficznego[16].

W styczniu 1920 rozpoczęto kompletowanie załogi okrętu hydrograficznego ORP Pomorzanin. Dnia 1 maja 1920 w Gdańsku na pokładzie tego okrętu nastąpiło uroczyste podniesienie bandery, po czym udał się on do portu w Pucku. W dostępnej literaturze nie ma odpowiedzi na pytanie, czy załoga tego okrętu wchodziła w skład personelu Urzędu Hydrograficznego Marynarki Wojennej. Większość autorów zajmujących się problematyką administracji morskiej w II Rzeczypospolitej nie podaje jednoznacznej odpowiedzi. Przyjęto więc założenie, że załoga ORP Pomorzanin była częścią ówczesnego stanu osobowego Urzędu Hydrograficznego MW. Szczegółowy wykaz składu osobowego ORP Pomorzanin w okresie od 1 stycznia do 15 czerwca 1920 przedstawia załącznik nr 1.

W marcu 1920 do Urzędu Hydrograficznego MW przybył por. mar. Tadeusz Bramiński[17], który dysponował dużym zasobem fachowej wiedzy i doświadczeniem w pracach hydrograficznych zdobytym podczas służby w niemieckiej marynarce wojennej. Kazimierz Porębski pisał, że był on (...) jedynym wykwalifikowanym praktycznie hydrografem w marynarce wojennej i jako taki, zastąpiony być nie może[18]. 15 czerwca 1920 por. mar. Tadeusz Bramiński objął dowództwo nad ORP Pomorzanin. Wraz ze zmianą dowódcy okrętu nieznacznej modyfikacji poddano także skład osobowy załogi. Wykaz członków załogi wraz z pełnionymi przez nich w tym okresie funkcjami przedstawia załącznik nr 2. Nowy dowódca w miesiącach letnich 1920 rozpoczął intensywne szkolenie załogi w zakresie wykonywania pomiarów hydrograficznych. Z przeszkolonych na okręcie podoficerów i marynarzy stworzono tzw. grupę pomiarową, która niebawem rozpoczęła sondowanie początkowo Kanału Depke, będącego fragmentem toru podejściowego do Pucka na wysokości Cypla Rewskiego, dalej – rejonu podejścia do Pucka i portu w Pucku.

W maju 1920 kierownictwo DSM postanowiło przenieść siedzibę Urzędu Hydrograficznego i całego taboru portowego z Gdańska do Pucka. Zdaniem szefa Urzędu Hydrograficznego kpt. mar. Józefa Unruga, decyzja ta była przedwczesna. Swoje stanowisko w tej sprawie przedstawił on w raporcie z 28 maja 1920 do ówczesnego szefa DSM – kontradmirała Kazimierza Porębskiego. W efekcie podjętych działań zdecydowano się na tymczasowe pozostawienie siedziby urzędu oraz jego personelu w Gdańsku[19].

Urząd Hydrograficzny Marynarki Wojennej, w wyniku wewnętrznych zmian kadrowych oraz reorganizacji w ówczesnych strukturach Marynarki Wojennej, na przełomie sierpnia i września 1920 przemianowano na Służbę Hydrograficzną Marynarki Wojennej podporządkowaną Dowództwu Wybrzeża Morskiego, poprzez komendanta Portu Wojennego Puck. Dotychczasowy szef UH kpt. mar. Józef Unrug przekazał obowiązki swojemu następcy[20]. Funkcję tę pełnili kolejno do 18 stycznia 1922kmdr por. Edward Sadowski[21], kpt. mar. Tadeusz Bramiński[22], a następnie Stefan Szmidt. Nowo powołanej instytucji przyznano na rok budżetowy 1921-1922 należne środki finansowe przeznaczone na zaspokojenie najważniejszych potrzeb związanych z jej funkcjonowaniem i wypełnianiem zadań stawianych przed tą służbą[23].

W styczniu 1921 nastąpiło przeniesienie siedziby Służby Hydrograficznej MW z Gdańska do Gdyni, (willa Tusia) na ul. Nadbrzeżną, obecnie ul. Waszyngtona[24]. Ponieważ był to okres zintensyfikowania liczby pomiarów w zakresie prac geodezyjnych, hydrograficznych i hydrotechnicznych realizowanych w związku z podjęciem decyzji o budowie tymczasowego portu w Gdyni, przeniesienie siedziby wynikało najprawdopodobniej z chęci ulokowania pracowników UH w pobliżu rejonu prowadzonych prac.

W związku z rozszerzeniem dotychczasowej działalności Służby Hydrograficznej MW o takie rodzaje prac jak wydawanie Wiadomości Żeglarskich[25], prowadzenie korekty posiadanych morskich map nawigacyjnych (w większości niemieckich), przygotowanie instrukcji nawigacyjnych, konieczne stało się zwiększenie liczby osób zatrudnionych w nowo utworzonej służbie. 7 stycznia 1921 przybył do pracy w służbie hydrograficznej por. mar. Konstanty Rakusa-Suszczewski, który dwa tygodnie później objął etatowe stanowisko zastępcy szefa Służby Hydrograficznej Marynarki Wojennej[26].

Pod koniec 1921 w hydrografii polskiej nastąpiło ważne wydarzenie. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 1 grudnia tego roku dokonano rozdziału kompetencji i odpowiedzialności za sprawy hydrografii oraz bezpieczeństwa żeglugi pomiędzy Służbą Hydrograficzną Marynarki Wojennej a instytucjami cywilnej administracji morskiej reprezentowanej przez Urząd Marynarki Handlowej Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Zgodnie z tym rozporządzeniem resort cywilny przejął między innymi sprawy oznakowania nawigacyjnego i latarń morskich[27]. Na mocy tegoż rozporządzenia przekazano służbie cywilnej także jednostkę hydrograficzną ORP Pomorzanin, która 28 lutego 1922 została skreślona z listy floty[28]. Dokonanie powyższego podziału było konieczne ze względu na coraz większy zakres obowiązków związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa żeglugi, przy równoczesnym zwiększaniu się liczby spraw z zakresu hydrografii związanych luźno z Marynarką Wojenną[29] lub nie mających z nią żadnego związku.

Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej[edytuj | edytuj kod]

Niejako przy okazji zmian organizacyjnych w strukturach Marynarki Wojennej, dokonujących się w połowie listopada 1921 i na początku stycznia 1922 związanych z wprowadzeniem pokojowej organizacji określającej miejsce Marynarki Wojennej w siłach zbrojnych, jej władze naczelne, ich podległość i stosunek do poszczególnych organów MSWojsk[30]., nastąpiły kolejne zmiany organizacyjne również w dotychczas istniejącej Służbie Hydrograficznej Marynarki Wojennej. Po pierwsze, równolegle z przemianowaniem Dowództwa Wybrzeża Morskiego na Dowództwo Floty i przeniesieniem jego struktur z Pucka do Gdyni, zmieniono podległość tej służby – od 18 stycznia 1922 szef Służby Hydrograficznej MW podlegał odtąd komendantowi Portu Wojennego Puck[31]. Po drugie, w związku z zatwierdzeniem etatów pokojowych Dowództwa Floty, 2 czerwca 1922 zmieniono nazwę Służby Hydrograficznej Marynarki Wojennej na Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej (BHMW)[32]. Jak wspomina Jerzy Kłossowski (...) nazwa biuro zamiast służby według ówczesnych kryteriów organizacyjnych nadawana była tym fachowym komórkom organizacyjnym, które nie miały podkomórek w terenie i całą pracę koncentrowały wewnątrz biura[33]. Ze względu na brak okrętu hydrograficznego, dotychczas spełniającego rolę właśnie takiej podkomórki w terenie, nastąpiło ograniczenie możliwości BH MW, a w konsekwencji – sprowadzenie go do roli organu zaopatrzenia floty w niezbędne mapy i wydawnictwa nautyczne oraz w sprzęt nawigacyjny. Pomimo zmiany nazwy i utraty okrętu hydrograficznego utrzymano dotychczasową wewnętrzną strukturę organizacyjną i etatową, która obejmowała Wydział Kartograficzny i Wydział Instrumentalny. W tym czasie szefem BH MW pozostawał kpt. mar. Tadeusz Bramiński, któremu podlegali: kierownik Wydziału Kartograficznego – chor. mar. Kazimierz Rygier, kierownik Wydziału Instrumentalnego – chor. mar. Franciszek Kopiec oraz dewiator chor. mar. Juljan Laskowski. Dotychczasowy zastępca szefa BHMW por. mar. Konstanty Rakusa-Suszczewski odszedł ze służby na początku maja 1922[34].

1 grudnia 1922, zgodnie z decyzją szefa Kierownictwa Marynarki Wojennej (KMW), stanowisko szefa BH MW objął kpt. mar. Jerzy Kłossowski[35]. Dotychczasowy szef – kpt. mar. Tadeusz Bramiński początkowo został przesunięty na etat kierownika Wydziału Instrumentalnego, lecz wkrótce przeszedł na własną prośbę do Dowództwa Floty. Na początku 1923 nastąpiło kolejne przeniesienie siedziby BHMW, tym razem do Pucka. W Pucku przydzielono do dyspozycji biura mały parterowy domek w bocznej uliczce tuż przy rynku – wspomina Jerzy Kłossowski[36]. Do trudnych warunków lokalowych dochodziły kłopoty finansowe związane z ogólnymi problemami gospodarczymi państwa. Budżet hydrograficzny był wtłoczony w ogólny plan finansowy Portu Wojennego w Pucku, dlatego nie było mowy o szybkiej poprawie bardzo skromnego stanu zaopatrzenia w mapy morskie i przyrządy nawigacyjne. Komendant portu miał duże trudności z zaspokajaniem potrzeb okrętów hydrograficznych na Wybrzeżu. W 1923 kampanie szkoleniowe okrętów były coraz dłuższe i intensywniejsze, oczekiwania wobec BHMW stale rosły, a istniejąca służba hydrograficzna nie mogła w pełni realizować swych zadań. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy był fakt nielicznej obsady personalnej biura. Dlatego w okresie od grudnia 1922 do czerwca 1923, za zgodą dowódcy Floty w BH MW zatrudniono następujące osoby: urzędnika cywilnego Michała Chłopickiego[37] – (1 grudnia 1922) na stanowisko kartografa; por. mar. Ludwika Ciszewskiego[38] – (1 lutego 1923) na etat dewiatora; Władysława Morzyckiego[39] (16 kwietnia 1923) w charakterze cywilnego pracownika kontraktowego.

Nowy Szef BH MW, opierając się na doświadczeniach z pobytu w Service Hydrographique de la Marine, postanowił usprawnić organizację służby, opracować długofalowy plan pracy i odzyskać okręt hydrograficzny. Podjęte działania realizował na dwóch płaszczyznach – pierwsza dotyczyła wyłącznie działań prowadzonych w ramach istniejącego BHMW, druga miała być realizowana w zakresie Marynarki Wojennej. Jednym z pierwszych działań, jakie zostały podjęte w ramach BHMW pod względem organizacyjnym, było ustalenie zadań dla tej instytucji na najbliższy okres oraz – na ich podstawie – dokonanie ścisłego podziału obowiązków pomiędzy pracownikami biura. Jak wspominał Jerzy Kłossowski wszelkie (...) sprawy związane z opieką nawigacyjną nad okrętami do dewiacji włącznie, zostały przydzielone J. Laskowskiemu, który miał do pomocy Cz. Szydłowskiego, zadania obejmujące pomiary głębokości i korekty map przekazano Michałowi Chłopickiemu, prace redakcyjne dotyczące locji, Wiadomości Żeglarskich (WŻ) i korespondencję w językach obcych powierzono D. Rzepeckiej władającej biegle obcymi językami: angielskim, francuskim i niemieckim. Pozostała obsada biura (...) – otrzymała zadania pomocnicze i porządkowe w ramach ogólnych czynności biura[40]. By móc przystąpić do dalszych przedsięwzięć należało przede wszystkim uzyskać dla tych działań aprobatę wyższych przełożonych, którzy najprawdopodobniej mieli mierne pojęcie nie tylko o zadaniach i potrzebach służby hydrograficznej, ale także o roli, jaką powinna ona spełniać w odniesieniu do państwa i MW.

W rezultacie na początku 1923 opracowano dwa ważne dokumenty mające wpływ na dalsze losy hydrografii MW w Polsce. Zasadniczo oba dotyczyły sprawy reorganizacji BH MW jako reprezentanta służby hydrograficznej Marynarki Wojennej i zostały opracowane przez Jerzego Kłossowskiego. Pierwszy z nich był zatytułowany Memoriał w sprawie Służby Hydrograficznej Morskiej i przeznaczony dla naczelnych władz. Mówił o ogólnym znaczeniu hydrografii morskiej dla państwa morskiego i jej znaczenia dla Marynarki Wojennej[41]. Jerzy Kłossowski w swoim opracowaniu postulował (...) by całokształt służby bezpieczeństwa na morzu, związany z wykonywaniem zadań hydrograficznych oraz funkcji od nich zależnych, spoczywał na odpowiedzialności i był w jednych rękach Władzy Wojenno-Morskiej, która w nierównie większym stopniu, będąc zainteresowaną w sprawności tej służby i w należytym przygotowaniu jej do potrzeb czasu wojennego niż Marynarka Handlowa, nie może zrezygnować z wyłączności administrowania w powyższych dziedzinach stosunków morskich na naszem Wybrzeżu, analogicznie jak praktykuje się w innych państwach nadmorskich Zachodniej Europy i za Oceanem[42].

Kolejnym dokumentem, odnoszącym się do spraw bezpośrednio związanych z hydrografią, było pismo Jerzego Kłossowskiego z 24 marca 1923 skierowane do szefa KMW i zatytułowane Memoriał w sprawie Hydrografji Morskiej w Rzeczypospolitej Polskiej, w którym autor przedstawił między innymi swoją koncepcję funkcjonowania i organizacji nowej służby hydrograficznej, dla której nawet opracował projekt statutu[43]. Koncepcja ta przewidywała utworzenie instytucji hydrograficznej zwanej Morskim Biurem Hydrograficznym (MBH), które byłoby podporządkowane pod względem fachowym i ogólnowojskowym szefowi Kierownictwa Marynarki Wojennej, zaś w zakresie lokalnym i dyspozycyjnym – dowódcy Floty Morskiej. Zmiana nazwy z BHMW na MBH miała, zdaniem Jerzego Kłossowskiego, bardziej odpowiadać (...) rzeczywistym zadaniom i byłaby więcej odpowiednią ze względu na marynarkę handlową. Proponowaną strukturę organizacyjną Morskiego Biura Hydrograficznego przedstawia schemat 1.

W omawianym opracowaniu Jerzego Kłossowskiego nie zabrakło też odniesienia do sprawy przeniesienia w 1921 r. pomieszczeń Służby Hydrograficznej MW z Gdańska do Gdyni, które – zdaniem autora – wynikało wyłącznie z (...) chęci scentralizowania wszelkich instytucji MW będących pod zwierzchnictwem dowódcy Floty Morskiej. Według Jerzego Kłossowskiego, należało pozostawić siedzibę w Gdańsku, które jako miasto dawało w tamtym okresie o wiele lepsze możliwości w zakresie nawiązywania i podtrzymywania kontaktów z armatorami statków, komunikacji i łączności z nimi, a także umożliwiało wywieranie większego wpływu i współdecydowanie o przebiegu spraw nawigacyjno-hydrograficznych dotyczących akwenów przynależnych administracyjnie do Wolnego Miasta Gdańska. Jednocześnie uważał, że w aktualnej sytuacji (...) najlepszym rozwiązaniem byłoby przyjęcie do polskiego biura hydrograficznego gdańskich hydrografów, jako wykonawców robót, ale pod zwierzchnią kontrolą polską (...) dając im dobre warunki egzystencji, których obecnie nie mają. Wyrazem tego stanowiska było umiejscowienie w proponowanej strukturze organizacyjnej MBH jego ekspozytury w Wolnym Mieście Gdańsku.

Specjalne rozdziały autor poświęcił także konieczności odzyskania okrętu hydrograficznego. Znamiennym określeniem poglądów Jerzego Kłossowskiego na tę sprawę jest uwaga Hydrografja morska bez okrętu hydrograficznego równa się kawalerji bez konia i jest przeto zjawiskiem anormalnym. Okręt hydrograficzny, według zgłoszonej koncepcji, miał podlegać dowódcy Floty jedynie pod względem ogólnowojskowym. Jednakże powinien być do dyspozycji dowódcy na wypadek pilnej potrzeby. W aspekcie merytorycznym dysponować nim miał szef Biura Hydrograficznego. W tym wypadku okręt miał pełnić rolę bazy prac pomiarowych i szkolenia personelu.

Przytoczona argumentacja Jerzego Kłossowskiego, propozycje utworzenia ekspozytury MBH w Wolnym Mieście Gdańsku oraz koncepcja wydzielenia okrętu hydrograficznego spotkały się z dość nieprzychylnym stanowiskiem ówczesnego dowódcy Floty – kmdr. J. Świrskiego. Opinię na temat treści zawartych w „Memoriale...” wyraził on w jednym ze swoich pism do szefa KMW[44]. Negatywnego stanowiska dowódcy Floty nie podzielał jednak szef KMW kontradm. Kazimierz Porębski, który poprzez swoje decyzje organizacyjne i kadrowe umożliwił w stosunkowo krótkim czasie przejście do fazy realizacji zamierzonych zmian, mających na celu odbudowę znaczenia rangi służby hydrograficznej MW jako centralnej służby państwowej w dziedzinie hydrografii i kartografii morskiej.

Korzystne dla BHMW i jednocześnie dla całej MW decyzje Dowództwa Floty i KMW zapadły w połowie 1923. Już 25 lipca tego roku ustanowiono bowiem funkcję „Referenta Kompasowego BHMW”, do którego należało wykonywanie wszelkich czynności i realizowanie spraw związanych z kompasami floty morskiej[45]. Decyzja ta z pewnością przyczyniła się do ujednolicenia między innymi prawidłowego dokonywania określenia i prowadzenia kompensacji dewiacji kompasów okrętowych. Prace te do tej pory były wykonywane przez załogi poszczególnych okrętów i to nie zawsze w sposób prawidłowy. Mogło to wynikać z różnego poziomu wyszkolenia nawigacyjnego członków załóg. Należy pamiętać, że kompasy magnetyczne wówczas pozostawały na polskich okrętach zasadniczymi przyrządami nawigacyjnymi przeznaczonymi do wskazywania kierunku na morzu. Błędne określenie wartości dewiacji magnetycznej mogło prowadzić do znacznych odchyleń od zaplanowanych kursów i pozycji danego okrętu na morzu. Druga decyzja korzystna dla BHMW była związana z odzyskaniem okrętu hydrograficznego. Wobec trudności z utrzymaniem i eksploatacją statku Kaszuba przez Departament Marynarki Handlowej, postanowiono ponownie przejąć tę jednostkę. 11 stycznia 1924 wcielono ją do Marynarki Wojennej[46] jako okręt hydrograficzny pod jego poprzednią nazwą – ORP Pomorzanin[47].

Wprowadzenie 14 stycznia 1924, statutu BHMW[48] było decyzją trzecią i najważniejszą. Była to pewna forma potwierdzenia reorganizacji BHMW w kształcie zbliżonym do zaproponowanego przez Jerzego Kłossowskiego, w jego „Memoriale...”. Jednakże zachowano dotychczas obowiązującą nazwę Biura. W myśl postanowień tego statutu BHMW miało czuwać nad bezpieczeństwem żeglugi w wodach terytorialnych oraz umożliwiać żeglugę jednostkom pływającym wojenno-morskim przez dostarczanie im niezbędnych map morskich, instrukcji nawigacyjnych oraz instrumentów nawigacyjnych.

Interesujące jest to, że statut ten wprowadzono jako tymczasowy do chwili ustalenia organizacji instytucji hydrograficznych Marynarki Wojennej, przy czym owa chwila ustalenia tak naprawdę nigdy nie została jednoznacznie i w sposób oficjalny w dokumentach KMW określona[49]. Mogły istnieć dwa zasadnicze powody wprowadzenia tej tymczasowości, oba zaprezentowane w artykule IV[50] i V[51] Statutu BHMW i zasadniczo związane z funkcjonowaniem struktur wewnętrznych BHMW.

Przystępując do omówienia tych powodów nieodzowne będzie przedstawienie nowej struktury organizacyjnej BHMW, w ramach której przewidywano utworzenie w Warszawie przy KMW kierowniczego ośrodka decyzyjnego BHMW z Wydziałem Kartograficznym oraz zorganizowanie na wybrzeżu ośrodka wykonawczego tzw. Depo Hydrograficzno-Instrumentalnego na wybrzeżu. W związku z powyższym konieczne było skierowanie części kadry i personelu BHMW do Warszawy. Jednakże na wniosek złożony przez Jerzego Kłossowskiego do szefa KMW, w którym wskazywał on istotne trudności lokalowe (brak mieszkań) w Warszawie, konieczność dopracowania spraw związanych ze skompletowaniem załogi ORP Pomorzanin oraz jej przygotowania do wykonywania pomiarów na rzecz polskiej floty wojennej decyzja o przeniesieniu części personelu BHMW z Pucka do Warszawy została wstrzymana. Wobec argumentów przedstawionych przez Jerzego Kłossowskiego wiceadmirał Kazimierz Porębski w porozumieniu z ówczesnym dowódcą Floty kmdr. Jerzym Świrskim zdecydował o tymczasowym pozostawieniu personelu BHMW w Pucku do czasu zakończenia przygotowań do pomiarów, szkolenia personelu i wykonywania usług dla okrętów. Postanowienie to znalazło odzwierciedlenie w artykule 4. Statutu BHMW[52].

Drugą przyczyną tymczasowości Statutu BHMW były plany KMW dotyczące wydzielenia Depo Hydrograficzno-Instrumentalnego na Wybrzeżu ze struktur BHMW i oddanie go do dyspozycji lokalnych władz wojenno-morskich na wybrzeżu. Oczywiście nasuwa się tu pytanie – dlaczego KMW od razu nie wyodrębniło tego organu ze struktur BHMW jeszcze w styczniu 1924. Najprawdopodobniej, powodem tymczasowego pozostawienia depo w strukturach BHMW była niewielka liczba zatrudnionych specjalistów z geodezji i hydrografii oraz fakt ponownego wcielenia do służby w MW ORP Pomorzanin i konieczność obsadzenia okrętu załogą. Zgodnie z założeniami Jerzego Kłossowskiego, okręt ten miał stanowić bazę pomiarową do działań BHMW. Jego załoga powinna składać się z osób legitymujących się choćby minimalnym poziomem wiedzy hydrograficznej, a tacy ludzie pracowali w BHMW. Przeniesienie choćby kilku osób z personelu BHMW na wymieniony okręt mogło jednakże spowodować wstrzymanie pracy całego Biura. Ponadto KMW, przyjmując okręt w styczniu 1924, nie dysponowało pełną oceną jego stanu technicznego, ani możliwością określenia czasu niezbędnego do osiągnięcia przez tę jednostkę i jej załogę zdolności operacyjnej do wykonywania postawionych zadań hydrograficznych. Wystarczy nadmienić, że okręt w okresie od 1 lutego do 31 maja 1924 przebywał w Stoczni Gdańskiej w związku z prowadzonymi pracami remontowymi oraz modernizacyjnymi i praktycznie dopiero 1 czerwca 1924 został skierowany do kampanii czynnej[53]. W tej sytuacji, jak się wydaje, jedynym rozsądnym wyjściem było wstrzymanie decyzji o wyodrębnieniu depo, aż do momentu uzyskania pewności, że zarówno okręt, jak i załoga są w stanie wykonywać zadania hydrograficzne. Istotne było również równoległe podjęcie działań mających na celu zatrudnienie w BHMW osób z wykształceniem geodezyjno-hydrograficznym oraz specjalisty od instrumentów nawigacyjnych, który (...) oprócz umiejętności praktycznego użytkowania miałby pojęcie o ich konstrukcji i obsłudze technicznej[54]. Osoby te miały w przyszłości stanowić kadrę oficerską i podoficerską Depo Hydrograficzno-Instrumentalnego, które planowano wyodrębnić. W efekcie podjętych działań na początku 1924 do pracy w BHMW przyjęto absolwentów Oficerskiej Szkoły Topograficznej: por. mar Kazimierza Śliwerskiego[55] i por. mar. Artura Reymana[56]. Uwzględniając trudności ze znalezieniem wykwalifikowanych oficerów-hydrografów, zdecydowano w KMW o połączeniu funkcji szefa BHMW i dowódcy ORP Pomorzanin[57]. Zastępcą dowódcy okrętu został ppor. mar. J. Laskowski[58]. Pozostała część personelu w znacznej większości rekrutowała się z poprzedniej załogi z lat 1920-1922[59]. Przed rozpoczęciem letniej kampanii pomiarowej 1924 do pracy w BHMW przybył także por. mar. Edward Pacewicz, któremu początkowo powierzono kierowanie Wydziałem Instrumentalnym BHMW[60], a następnie sprawy realizacji batymetrycznych pomiarów szalupowych i okrętowych na wyznaczonych odcinkach prowadzonych przez tzw. grupę pomiarową działającą w ramach załogi okrętu. W aspekcie potrzeb hydrografii morskiej była to obsada najlepsza, jaką udało się stworzyć w oparciu o MW, gdyż każdy z wymienionych członków załogi okrętowej reprezentował możliwie najwyższy poziom zarówno wiedzy, jak i doświadczenia nawigacyjnego oraz hydrograficznego zdobyty podczas kampanii pomiarowych realizowanych pod dowództwem T. Bramińskiego. Doświadczenie miało istotny wpływ na przyszły rozwój i realizację prac hydrograficznych.

Opisana reorganizacja dokonana w styczniu 1924 znalazła także swój konkretny wyraz w budżecie na 1924 opracowanym i przedstawionym przez Jerzego Kłossowskiego do zatwierdzenia przez KMW jesienią 1923. Przewidziano w nim między innymi fundusze na przygotowanie pomiarów na wodzie i wybrzeżu, przeprowadzenie szkolenia hydrograficznego w ramach kursu przeznaczonego dla podoficerów i marynarzy[61] oraz dość wysoką kwotę na zakup map morskich, instrumentów nawigacyjnych i wyposażenia hydrograficznego dla potrzeb nie tylko hydrografii, ale także innych okrętów MW. Było to konsekwencją jednego z rozkazów KMW[62] z marca 1924 podporządkowującego Biuru Hydrograficznemu MW nie tylko dokonywanie wszelkich zakupów przyrządów optycznych i optyczno-mierniczych (identycznych z nawigacyjnymi dla potrzeb wszystkich służb i resortów Marynarki Wojennej), ale także zabezpieczenie ich przechowywania oraz zapewnienie konserwacji i naprawy.

Wraz z zakończeniem letniej kampanii pomiarowej w 1924 powstały dość dogodne warunki do ostatecznego zakończenia procesu reorganizacji zespołu instytucji hydrograficznych MW. Dysponując już przeszkolonym personelem geodezyjno-hydrograficznym KMW przystąpiło do realizacji swoich wcześniejszych zamierzeń dotyczących wyodrębnienia ze składu BHMW tzw. Depo Hydrograficznego na Wybrzeżu[63] i podporządkowania go pod każdym względem Dowódcy Floty jako lokalny resort hydrograficzny[64]. Wymienione depo, składające się z Wydziału Instrumentalnego i magazynu map, przejęło w Pucku od BHMW lokal wraz ze sprzętem i rozpoczęło działalność 17 listopada 1924[65] jako jedna ze służb Portu Wojennego Puck (PW-Puck). Do zadań nowo powołanego depo należało (...) zaopatrywanie oddziałów i instytucji podlegających Dowódcy Floty w sprzęt nawigacyjny oraz wykonywanie bieżących czynności z pławami[66]. Wydaje się, że utworzenie depo z tak określonym zakresem obowiązków było niejako naturalną konsekwencją wprowadzenia w życie postanowień rozkazu dziennego KMW nr 18 z 19 marca 1924 dotyczącego skoncentrowania zakupów identycznych przyrządów w jednym resorcie[67]. Pierwszym kierownikiem Depo Hydrograficznego na Wybrzeżu został por. mar. A. Reyman[68]. Inną decyzją kadrową KMW związaną z BHMW było mianowanie 1 grudnia 1924 r. por. mar. K. Śliwerskiego na stanowisko kierownika Wydziału Kartograficznego BHMW[69].

Przeprowadzona w 1924 reorganizacja służby hydrograficznej Marynarki Wojennej dała podstawy do stworzenia w polskiej flocie silnej instytucji, w postaci BHMW, której powierzono wszelkie sprawy związane z nawigacyjno–hydrograficznym zabezpieczeniem działań sił morskich II Rzeczypospolitej.

Nie podlega wątpliwości, że zasadnicze kierunki zmian w organizacji i działaniu BHMW zostały opracowane przez Jerzego Kłossowskiego na podstawie uzyskanych informacji i doświadczeń z pobytu we Francji. Wpływ francuskiego modelu kierowania służbą hydrograficzną na proponowany kształt i organizację polskiej służby hydrograficznej był bardzo widoczny. Przejawiał się nawet w samym umiejscowieniu szefostwa BHMW przy KMW, które znajdowało się w stolicy państwa polskiego leżącej około 400 km od najbliższego odcinka wybrzeża i pozostawieniu na wybrzeżu ośrodka wykonawczego w postaci Depo i okrętu hydrograficznego[70]. Strukturę organizacyjną służby hydrograficznej MW z grudnia 1924 przedstawia schemat 2.

Wraz z rozpoczęciem kolejnej letniej kampanii pomiarowej dla służby hydrograficznej MW Kierownictwo Marynarki Wojennej przystąpiło do wprowadzania w życie planu przeniesienia siedziby kierownictwa BHMW do Warszawy. W związku z tym rozdzielono funkcję szefa BHMW i dowódcy ORP Pomorzanin. Kpt. mar. Jerzy Kłossowski przestał być dowódcą tego okrętu i od 15 maja 1925 sprawował wyłącznie funkcję szefa BHMW. Obowiązki dowódcy okrętu przejął kierownik Wydziału Instrumentalnego por. mar. E. Pacewicz[71].

W połowie maja 1925 nastąpiły zmiany na kierowniczych stanowiskach Marynarki Wojennej, których konsekwencją były także zmiany w kierownictwie BHMW. Dokonana analiza materiałów archiwalnych Centralnego Archiwum Wojskowego pozwoliła ustalić, że dotychczasowy szef BHMW kpt. mar. Jerzy Kłossowski 19 czerwca 1925 został przeniesiony do KMW. Powierzono mu tymczasowo funkcję kierownika Wydziału Organizacyjno-Mobilizacyjnego[72]. Na zwolnione w ten sposób etatowe stanowisko szefa Biura Hydrograficznego zostali na krótko przeniesieni kolejno: kmdr por. Stefan Frankowski[73], a następnie kmdr por. Adam Mohuczy[74]. Jednakże rzeczywiste wykonywanie obowiązków i sprawowanie funkcji szefa BHMW powierzono por. mar. Kazimierz Śliwerskiemu, który w tym czasie był na etatowym stanowisku dowódcy baterii na lorach. Oficjalne urzędowanie w KMW jako szefa Biura Hydrograficznego Marynarki Wojennej kpt. mar. Kazimierz Śliwerski rozpoczął dopiero 16 października 1926[75]. Kolejne zmiany na kierowniczych stanowiskach w BHMW związane były z wykorzystaniem przez Kazimierza Śliwerskiego możliwości podjęcia specjalistycznego szkolenia hydrograficznego we Francji w ramach studiów hydrograficznych. Na czas jego pobytu we Francji, w połowie marca 1927 przeniesiono do Warszawy i wyznaczono na stanowisko szefa BHMW por. mar. Artura Reymana, który do tej pory pełnił etatowe obowiązki kierownika Depo Hydrograficznego[76]. Spowodowało to kolejne czasowe zmiany na stanowiskach w BHMW – na kierownika Depo Hydrograficznego został wyznaczony por. mar. Edward Pacewicz, będący do tej pory dowódcą ORP Pomorzanin, zaś na dowódcę tegoż okrętu został wyznaczony por. mar. Stefan Kwiatkowski (od marca do października 1927).

Faktyczne przejęcie obowiązków Szefa BH MW przez Artura Reymana nastąpiło 12 kwietnia 1927[77]. Pełnił je do 12 lipca 1928, czyli do momentu ponownego przydzielenia go do Dowództwa Floty na stanowisko dowódcy ORP Pomorzanin. Jednocześnie Artur Reyman sprawował funkcję kierownika Depo Hydrograficznego[78]. Po powrocie z Francji Kazimierza Śliwerski ponownie przejął obowiązki szefa BHMW[79] (13 lipca 1928) kierując wszelkimi pracami Biura aż do początku 1933. Wówczas przeszedł w stan spoczynku, przekazując uprzednio obowiązki swojemu następcy.

Omawiając działalność i organizację polskiej służby hydrograficznej Marynarki Wojennej przypadającą na lata 1920-1927 nie sposób nie wspomnieć o fakcie wstąpienia Polski do Międzynarodowego Biura Hydrograficznego (IHB) z siedzibą w Monako[80]. Przystąpienie Polski do IHB poprzedzone było blisko 4-letnim okresem starań najwyższych władz polskich z Delegatem Polski przy Lidze Narodów M. Arciszewskim i Ministrem Pełnomocnikiem F. Sokalem na czele. Podjęte działania odniosły pełny sukces – 26 lipca 1926 (załącznik nr 7) Polska została formalnie przyjęta w poczet państw członkowskich IHB. Liczono, że jej wstąpienie do tej organizacji nie tylko przyniesie wymierne korzyści związane z dostępem do nowych technik pomiarowych, danych i informacji z zakresu hydrografii, ale także da pewien propagandowy aspekt polityczny – potwierdzenia i uznania faktu istnienia Rzeczypospolitej Polskiej nad Bałtykiem. Z punktu widzenia hydrografii MW przystąpienie Polski do IHB było bardzo ważne, bowiem Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej zostało zgłoszone przez władze Rzeczypospolitej do IHB jako oficjalny reprezentant polskiej służby hydrograficznej na arenie międzynarodowej.

Przedstawicielem Polski w obradach II Międzynarodowej Konferencji Hydrograficznej odbywającej się w Monako w październiku 1926 był kpt. mar. Jerzy Kłossowski[81], który podpisał z upoważnienia władz Polski stosowne dokumenty na zakończenie obrad. Od tej pory przewodniczącym polskiej delegacji i odpowiedzialnym za wszelkie kontakty z IHB był aktualny szef BHMW. Uczestniczył on także jako delegat Rzeczypospolitej Polskiej w kongresach hydrograficznych oraz konferencjach Międzynarodowego Biura Hydrograficznego, między innymi w 1929 w Sewilli i Monako[82] oraz w 1932 w Monako[83].

W związku z planami wzmocnienia sił morskich MW poprzez zakup nowych typów okrętów (okręty podwodne i kontrtorpedowce), dla których przewidywano znacznie większe rejony działania operacyjnego, konieczne stało się podjęcie prac związanych z opracowaniem nowych morskich map nawigacyjnych. W rezultacie pojawiła się konieczność zintensyfikowania prac pomiarowych i kartograficznego opracowania już posiadanych danych. Do tych prac, na stanowiska kierowników grup pomiarowych, skierowano Artura Reymana oraz Edwarda Pacewicza. W ten sposób odciągnięto ich od spraw związanych z zaopatrzeniem okrętów MW w niezbędny sprzęt i wyposażenie nawigacyjne. W związku z powyższym w kwietniu 1929 zatrudniono por. mar. Ignacego Pogorzelskiego, powierzając mu obowiązki kierownika Wydziału Instrumentalnego Depo Hydrograficznego w Gdyni[84]. W efekcie podjętych działań w okresie od 1927 do 1931 opublikowano pierwsze w pełni polskie wydawnictwa nautyczne, takie jak morska mapa nawigacyjna, skróty stosowane na mapach polskich oraz wykaz znaków morskich[85].

Pod koniec 1930 dostrzegalne stało się zjawisko zwiększania liczby zadań administracyjnych służby hydrograficznej MW związanych z koniecznością pełniejszego zabezpieczenia pod względem nawigacyjno-hydrograficznym coraz większej grupy jednostek pływających MW. Powodowało to oderwanie służby hydrograficznej od rzeczywistych prac pomiarowych. W związku z powyższym ówczesny szef KMW kontradmirał Jerzy Świrski w styczniu 1931 wprowadził dość istotne zmiany w tejże służbie. Ich celem było zasadniczo (...) oddzielenie spraw pomiarowych od spraw administrowania zaopatrzeniem nawigacyjnym i od wykonywania rozmaitych prac doraźnych[86]. W ramach nowej organizacji służby hydrograficznej MW przewidywano zachowanie dotychczasowego podziału tej służby. Centralny ośrodek decyzyjny, tj. Biuro Hydrograficzne Kierownictwa Marynarki Wojennej (BHKMW)[87] ulokowany był nadal w Warszawie w strukturach KMW. Do organów wykonawczych należały jednostki funkcjonujące we flocie – Oddział Pomiarowy-Hydrograficzny z okrętem hydrograficznym oraz Służba Zaopatrzenia Nawigacyjnego z magazynem nawigacyjnym, a także funkcjonujący we Flotylli Rzecznej – magazyn kartograficzno-nawigacyjny. Pod względem zależności służbowej szef BHKMW miał podlegać bezpośrednio szefowi KMW, dowódca Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego (Oddz. Pom.-Hydro.) – szefowi BHKMW, a (...) pod względem spraw lokalnych nie związanych z szefem Biura Hydrografii pod Dowódcę Floty[88]. Natomiast szef Służby Zaopatrzenia Nawigacyjnego podlegał bezpośrednio komendantowi Portu Wojennego Gdynia, a w sprawach techniczno-fachowych szefowi BHKMW. Kierowanie działalnością magazynu kartograficzno-nawigacyjnego Flotylli Rzecznej powierzono dowództwu tej flotylli, pozostawiając jednakże szefowi BHKMW prawo ewentualnej ingerencji w sprawach merytorycznych. Istotną cechą charakterystyczną zarządzenia szefa KMW nr 1 z 22 stycznia 1931, wprowadzającego nową organizację służby hydrograficznej MW było to, że praktycznie po raz pierwszy w dziejach tej służby określono w sposób bardzo precyzyjny pełen zakres działania i obowiązków przypisanych poszczególnym elementom tworzącym tę służbę. O szczegółowości i rzetelnym opracowaniu treści tego zarządzenia może świadczyć jedna z uwag w nim zamieszona: (...) dorywcze pomiary wodne w obrębie portu i redy w zakres obowiązków Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego nie wchodzą[89]. Stronę tytułową omawianego zarządzenia przedstawia załącznik nr 6. Łącznie przewidziano 2 etaty starszych oficerów, 4 etaty oficerów młodszych, 10 etatów podoficerskich, 3 etaty dla marynarzy oraz dalsze 3 dla pracowników cywilnych. Strukturę organizacyjną służby hydrograficznej MW ze stycznia 1931 przedstawia schemat 3. Pierwszym dowódcą Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego został kpt. mar. Artur Reyman, który jednocześnie nadal pełnił obowiązki dowódcy ORP Pomorzanin. Na kierownika Magazynu Nawigacyjnego Portu Wojennego Gdynia, funkcjonującego w strukturze Służby Zaopatrzenia Nawigacyjnego, wyznaczono por. mar. Ignacy Pogorzelskiego[90].

W czerwcu 1931 do personelu oficerskiego Oddziału Pom.-Hydro. dołączył por. mar. Karol Zagrodzki[91][92], który wcześniej, jeszcze jako oficer KMW, przebywał we Francji zdobywając wiedzę hydrograficzną i umiejętności praktyczne w ramach odbywanych tam studiów hydrograficznych. Ukształtowanych w trakcie studiów we Francji umiejętności praktycznych początkowo nie mógł w pełni spożytkować z powodu braku okrętu hydrograficznego. W 1931 ORP Pomorzanin praktycznie nie wykonywał pomiarów na morzu ze względu na fatalny stan kadłuba. Wkrótce skreślono go z listy floty[93]. Rozumiejąc konieczność posiadania okrętu hydrograficznego, niezbędnego do wykonywania pomiarów na morzu, KMW podjęło decyzję o wykorzystaniu jednego z własnych trałowców w charakterze okrętu hydrograficznego. Wybór padł na trałowiec ORP Mewa. 11 czerwca 1932 załoga byłego ORP Pomorzanin wraz z personelem Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego została oficjalnie zaokrętowana na nowej jednostce[94]. 10 czerwca 1932 dowódcą ORP Mewa został por. mar. Wiktor Łomidze[95], który poprzednio – od 6 listopada 1931 – pełnił obowiązki dowódcy ORP Pomorzanin[96]. Po okresie ponadrocznym, czyli w sierpniu 1933, por. mar. Wiktor Łomidze przekazał obowiązki dowódcy ORP Mewa wyznaczonemu na to stanowisko por. mar. K. Zagrodzkiemu[97].

Dotychczasowy Szef BH MW K. Śliwerski, w związku z zaplanowanym na 28 lutego 1933 przeniesieniem w stan spoczynku, przekazał swoje obowiązki kpt. mar. Arturowi Reymanowi[98]. Rzeczywiste przeniesienie do Warszawy i faktyczne objęcie stanowiska szefa BHMW przez Artura Reymana nastąpiło na początku marca 1933[99]. Na zwolnione przez niego etatowe stanowisko dowódcy Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego na krótko wyznaczono kpt. mar. Stanisława Dzienisiewicza, od którego 29 lipca 1933 obowiązki przejął kpt. mar. I. Pogorzelski[100]. Oficjalne wyznaczenie tego oficera na to stanowisko nastąpiło 9 sierpnia 1933[101].

Na początku 1933 skład osobowy BH MW powiększył się o nowego pracownika cywilnego, którym był kpt. mar. w stanie spocz. inż. Józef Woźnicki[102] – absolwent Politechniki Warszawskiej. Ze względu na jego wiedzę przydzielono mu sprawy związane z nowoczesnym sprzętem nawigacyjnym, a w szczególności z urządzeniami służącymi do radionamierzania. W 1938 r. na pokładzie ORP Pomorzanin odbywało swoją końcową praktykę dwóch kolejnych słuchaczy Politechniki Warszawskiej – Jan Wereszczyński i Tadeusz Bajer. Pierwszy z nich, już jako inżynier, w 1939 r. dostał powołanie do MW i po skróconym przeszkoleniu morskim w Szkole Podchorążych Marynarki Wojennej miał zostać oficerem pełniącym służbę w BHMW. Jednakże plany te nie zostały zrealizowane na skutek rozpoczęcia działań wojennych 1 września 1939.

W skład ostatniej, przedwojennej obsady BHMW, oprócz szefa BHMW – Artura Reymana, wchodzili: kpt. mar. w st. spocz. inż. Józef Woźnicki – zastępca szefa BHMW, kpt. mar. K. Zagrodzki – dowódca ORP Pomorzanin, kpt. mar. I. Pogorzelski – dowódca Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego, chor. mar. K. Wiśniewski – zastępca dowódcy ORP Pomorzanin, st. bsm. K. Niciecki – bosman okrętowy, mat W. Małaszkiewicz i mat W. Dąbrowski – kanceliści, pracownicy cywilni Józef Derda i Piotr Jeleński – kartografowie-kreślarze oraz Zofia Strzemecka – tłumacz[103].

1 września 1939, w chwili rozpoczęcia działań wojennych, w BHMW rozpoczęto intensywne przygotowania do ewakuowania – wraz z przedstawicielami i archiwum KMW – personelu i najważniejszych dokumentów biura zgromadzonych w Warszawie. Rozkaz (...) do zlikwidowania Biura Hydrogaf. w sensie zniszczenia wszystkich dokumentów i akt tajnych oraz udania się wraz z rodziną na dworzec Warszawa-Wsch.[104] – szef BHMW kmdr ppor. Artur Reyman otrzymał już 4 września 1939.

Nie znaleziono żadnych innych informacji na temat sposobów realizacji powyższego rozkazu oraz działań podjętych w tym samym czasie przez pracowników Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego znajdującego się na Wybrzeżu. Przyjęto więc, że datą zakończenia działalności całej służby hydrograficznej MW w Polsce okresu XX-lecia międzywojennego XX w. był dzień otrzymania rozkazu zlikwidowania BH MW otrzymanego przez kmdr. ppor. Artura Reymana, czyli 4 września 1939. Kopię dokumentu opracowanego przez Artura Reymana, zawierającego informację na temat otrzymania rozkazu zlikwidowania BH MW, przedstawia załącznik nr 8.

W odtworzonych strukturach KMW w Wielkiej Brytanii nie przewidziano istnienia choćby jednej komórki hydrograficznej. Wynikało to zapewne z faktu wykorzystywania przez polskich marynarzy morskich map nawigacyjnych oraz wydawnictw nautycznych opracowanych przez służbę hydrograficzną Admiralicji Brytyjskiej, dysponującą wiedzą, doświadczeniem i możliwościami technicznymi znacznie przewyższającymi dokonania całej polskiej służby hydrograficznej w okresie jej działalności w latach 1920-1939.

Udział służby hydrograficznej w pracach na rzecz Marynarki Wojennej, gospodarki morskiej i w działalności naukowo-badawczej[edytuj | edytuj kod]

Wśród licznych zadań wypełnianych przez polską służbę hydrograficzną w okresie od 1920 do 1939, oprócz działań związanych z nawigacyjno-hydrograficznym zabezpieczeniem działań MW były przedsięwzięcia prowadzone na rzecz gospodarki morskiej Polski. Ważny był również udział w niektórych pracach naukowo-badawczych realizowanych przez BHMW samodzielnie lub we współpracy z polskimi instytucjami naukowymi. Podstawową tego przyczyną był fakt, że byli oni wówczas – w latach 1920-1922 jedynymi specjalistami w Polsce wyposażonymi w sprzęt i reprezentującymi odpowiedni poziom wiedzy i doświadczenia hydrograficznego. W kolejnych latach do wymienionych przyczyn doszło także to, że dzięki reorganizacji służby hydrograficznej w latach 1923-1924, BHMW stało się instytucją centralną odpowiedzialną za całokształt spraw związanych z bezpieczeństwem żeglugi na polskich obszarach morskich. Dzięki umiejętnie prowadzonej polityce kadrowej w zakresie szkoleń personelu, BHMW było wiodącym polskim ośrodkiem wiedzy o morzu. Realizowało wiele rodzajów prac, dlatego trudno jednoznacznie stwierdzić, że były one wykonywane wyłącznie na potrzeby gospodarki morskiej lub nauki, bowiem po pewnym czasie często okazywało się, że służyły także sprawom Marynarki Wojennej. Oczywistym przykładem jest tutaj udział ORP Pomorzanin w pracach związanych z budową portu w Gdyni.

Pierwsze prace hydrograficzne wykonywane przez załogę ORP Pomorzanin na rzecz gospodarki morskiej były prowadzone w maju i pod koniec września 1920 w okolicy Kanału Depke. Związane były z wytyczeniem i kontrolą toru wodnego do portu w Pucku. Prace te polegały na określeniu miejsc do bagrowania, a następnie, po wykonaniu prac pogłębiarskich – na sprawdzeniu poprawności ich wykonania. Kolejne działania prowadzono w 1921. Były one związane z budową portu w Gdyni. Polegały na określeniu grubości warstw torfu w miejscach przyszłych basenów portowych[105] oraz na wyznaczeniu miejsca na wbicie pierwszego pala na lądzie, z którego później wykonano ostrogę wysuniętą w morze.

W wyniku reorganizacji służby hydrograficznej MW przeprowadzonej w latach 1923-1924, BHMW stało się reprezentantem państwowej służby hydrograficznej. Ze względu na powyższe, konieczne stało się nawiązanie współpracy z innymi krajowymi instytucjami i organizacjami, których obszary zainteresowania dotyczyły przynajmniej częściowo spraw morza i polskiego odcinka wybrzeża morskiego. Współpraca ta polegać miała na wzajemnej wymianie posiadanych informacji, pomocy w organizacji prac badawczych oraz szkoleniu personelu. Wśród tych instytucji znalazły się między innymi Wojskowy Instytut Geograficzny (WIG), Państwowy Instytut Meteorologiczny, Urząd Miar i Wag, urzędy marynarki handlowej, ośrodki naukowe realizujące prace z zakresu geofizyki, ichtiologii i biologii morza. Pierwsze kroki w tym kierunku zostały postawione już w 1923, a pierwszym dowodem tej współpracy była pomoc Wojskowego Instytutu Geograficznego w szkoleniu mierniczym oficerów Marynarki Wojennej, którzy w następnych latach wykonywali wiele prac na rzecz reprezentowanego przez siebie rodzaju wojsk i gospodarki narodowej. Były to między innymi prace związane z „pomiarem warstwiczym Oksywskiej Kępy”[106] wykonane w marcu 1925. Kolejnym przykładem, będącym jednocześnie dowodem uznania przez przedstawicieli polskiej nauki dotychczasowych osiągnięć BHMW, było zaproszenie szefa BHMW do składu polskiej delegacji biorącej udział w obradach Międzynarodowej Konferencji Geodezyjno-Astronomicznej w Helsinkach (Helsingfors) w lecie 1924. Delegacja Polski udała się w podróż drogą morską, płynąc na pokładzie kanonierki ORP Komendant Piłsudski pod dowództwem kmdr. ppor. Włodzimierza Steyera. Podczas tej wyprawy kpt. mar. J. Kłossowski, jako sekretarz delegacji, miał możliwość zapoznania członków delegacji z najnowszymi dokonaniami BHMW, planami prac i problemami naukowymi związanymi z hydrografią morską. Jednym z nich była sprawa wykonania pomiarów magnetycznych. Jak wspomina J. Kłossowski[107], kwestię tę przedstawił jednemu z członków polskiej delegacji – prof. M. Kamieńskiemu, zapytując go, „(...) czy nie zechciałby zająć się tą sprawą. Po krótkim namyśle profesor udzielił przychylnej odpowiedzi”. Uzyskawszy stosowną zgodę szefa KMW na zaangażowanie do prac prof. M. Kamieńskiego, już w sierpniu 1924 rozpoczęto wykonywanie pomiarów w rejonie Helu. W trakcie tych prac wyznaczono „reper oznaczający południk magnetyczny. Wyniki pomiarów zostały opublikowane w Wiadomościach Żeglarskich i odnotowane na nowo wydanych mapach morskich”[108]. Uzyskane wyniki były na tyle obiecujące dla polskiej nauki, że postanowiono wkrótce wybudować na samym cyplu helskim stację pomiarową zmian składowych pola magnetycznego Ziemi[109].

Prace wykonane w 1924 stanowiły podbudowę do przedsięwzięć realizowanych w 1925. Ten sam zespół wykonał kolejne pomiary, które miały na celu ustalenie kierunków magnetycznych (azymutów astronomicznych) dla sprawdzenia okrętowych kompasów magnetycznych. Kierunki takie zostały wyznaczone na Helu, w Gdyni i na cyplu oksywskim[110]. Dodatkowo, w rejonie cypla oksywskiego, wyznaczono miejsca do wybudowania znaków dodatkowych, które zamierzano wystawiać dla ułatwienia polskim okrętom określania wielkości dewiacji magnetycznej. W ramach prac, kierowanych przez prof. M. Kamieńskiego wykonano także pomiary magnetyczne w rejonie Zatoki Puckiej. W rezultacie stwierdzono brak większych anomalii deklinacji magnetycznej w tym akwenie. Dla epoki 1925,0 (1 lipca 1925) przyjęto jej wartość[111] określoną na +4°8’.

Wspólnie z toruńskim Instytutem Bałtyckim, kierowanym przez dr Józefa Borowika, w latach 1929-1930 załoga ORP Pomorzanin, oprócz normalnych prac programowych realizowała na rzecz wymienionego instytutu pomiary hydrometeorologiczne w akwenie Zatoki Gdańskiej. Prace te polegały na określaniu w kilkudziesięciu punktach pomiarowych, w regularnych odstępach czasu takich elementów jak temperatura wody, kierunek wiatru i prądu. Rezultaty tych pomiarów zostały ogłoszone przez dyrektora J. Borowika, w jednym z periodyków Instytutu Bałtyckiego.

Załoga ORP Pomorzanin (tym samym i BHMW) wniosła także istotny wkład w rozwój wiedzy na temat zasobów rybnych wód Bałtyku, poprzez swój udział i pomoc w pracach związanych z tzw. miareczkowaniem ryb. Zainteresowanymi instytucjami były: wspomniany wyżej Instytut Bałtycki w Toruniu oraz Urząd Rybacki w Gdyni. W pierwszej wyprawie (w celu miareczkowania ryb) na ORP Pomorzanin brali udział między innymi: prof. dr Michał Siedlecki jako reprezentant Polski w Bałtyckiej Komisji Rybołówstwa Morskiego, dr J. Borowik i przedstawiciele Urzędu Rybackiego w Gdyni.

W 1925 miały miejsce dwa fakty związane z udziałem pracowników służby hydrograficznej MW, które do tej pory nie zostały odnotowane przez historyków. Są to wydarzenia może drobne i wynikające raczej z przypadkowej obecności pracowników tej służby, ale ze względu na charakter epizodów warte są odnotowania. Obydwa wydarzenia związane są z akcją ratowania życia ludzkiego na morzu. Pierwsze nastąpiło 24 lipca 1925 na wodach Zatoki Gdańskiej; wówczas załoga ORP Pomorzanin uczestniczyła w akcji ratowniczej załogi motorówki Żeglugi Bałtyckiej Kmicic[112]. Drugie nastąpiło 3 października 1925 i polegało na udzieleniu pomocy i uratowaniu trzech tonących z łodzi żaglowej Najade podczas silnego wiatru przez pracownika BHMW M. Chłopickiego i załogę kutra parowego Gdańsk[113].

Odbudowa i rozwój służby hydrograficznej Marynarki Wojennej w latach 1945-1967[edytuj | edytuj kod]

Organizowanie służby hydrograficznej rozpoczęło się już w czerwcu 1945. Zadania tego podjął się, po powrocie z niemieckiej niewoli, oficer przedwojennego BHMW – kmdr ppor. Karol Zagrodzki. Wśród pierwszych organizatorów i pracowników służby hydrograficznej znaleźli się także inni przedwojenni pracownicy Biura Hydrograficznego Marynarki Wojennej: kpt. mar. Ignacy Pogorzelski, mat Józef Derda, Włodzimierz Szczerbo i kartograf Piotr Jeleński. Podstawą formalną tworzenia powojennej służby hydrograficznej MW w Polsce był rozkaz organizacyjny nr 00163/Org. Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego z 7 lipca 1945, powołujący do życia organy dowódcze i instytucje Marynarki Wojennej. Na mocy wspomnianego rozkazu do dnia 30 lipca 1945 zostało zorganizowane Dowództwo Marynarki Wojennej, składające się z 8 osób oraz Sztab Główny Marynarki Wojennej, który początkowo stanowiły tylko trzy oddziały: Operacyjny i Wyszkolenia Morskiego, Organizacyjno-Mobilizacyjny i Łączności. Następnie powiększono go między innymi o Oddział Zwiadu, Ogólny, Finansowy oraz o Oddział Hydrograficzny Sztabu Głównego Marynarki Wojennej[114].

Obsadę personalną ostatniego z wymienionych oddziałów zatrudniano na podstawie tzw. etatu nr 35/2, który w kierownictwie przewidywał następujące stanowiska: szefa oddziału (szefa służby hydrograficznej floty), starszego pomocnika szefa oddziału, pomocnika szefa oddziału i kancelistę[115]. Stanowisku szefa został przypisany stopień komandora (kmdr). Jest to istotne, ponieważ ten fakt w powiązaniu z ogólnymi trudnościami kadrowymi spowodował, że to stanowisko pozostawało wolne przez okres około czterech miesięcy. W tym czasie, tj. od 7 lipca do 1 listopada 1945 obowiązki szefa Oddziału Hydrograficznego wypełniał kmdr ppor. K. Zagrodzki[116], który de facto, zgodnie z rozkazem personalnym nr 19 z 17 września 1945, pozostawał w tym okresie na stanowisku st. pomocnika szefa oddziału. Oficjalne wyznaczenie tego oficera na stanowisko szefa Oddziału Hydrograficznego Sztabu Głównego MW nastąpiło 1 listopada 1945, dopiero na mocy rozkazu personalnego dowódcy MW nr 50 z 22 listopada 1945[117] Strukturę organizacyjną Oddziału Hydrograficznego Sztabu Głównego MW przedstawia schemat nr 4.

W trakcie badań prowadzonych w polskich ośrodkach archiwalnych natrafiono na problem, który nadal pozostaje częściowo niewyjaśniony z powodu braku odpowiednich dokumentów. Sprawa dotyczy utworzenia Wydziału Hydrograficznego Sztabu Głównego Marynarki Wojennej. Pierwszym dokumentem archiwalnym na ten temat jest pismo z 27 września 1945 podpisane przez szefa Oddziału Hydrograficznego Sztabu Gł. Mar. Woj. – kmdr. ppor. K. Zagrodzkiego skierowane do Szefa Sztabu Głównego MW i zawierające projekt organizacji Wydziału Hydrograficznego działającego w ramach Sztabu Głównego Marynarki Wojennej. W projekcie tym przedstawiono ogólny zakres zadań, organizację pracy oraz zestawienie etatów. Przedłożony przez K. Zagrodzkiego projekt etatów przewidywał stanowiska dla 9 oficerów, 26 podoficerów i marynarzy oraz dla 22 pracowników kontraktowych[118]. Struktura Wydziału Hydrograficznego Sztabu Głównego MW w zaproponowanym kształcie przez K. Zagrodzkiego właściwie nie różniła się od organizacji oddziału wprowadzonej na podstawie etatu etatu 35/2 (zob. schemat nr 4). O utworzeniu takiego wydziału i jego funkcjonowaniu w strukturach MW świadczą liczne dokumenty z lat 1946-1947, w których występuje oficjalna nazwa: Wydział Hydrograficzny Sztabu Głównego MW. Analiza tych dokumentów[119] pozwala przypuszczać, że jego utworzenie mogło nastąpić w okresie od maja do czerwca 1946 r. Niestety, w oparciu o zgromadzone i dostępne archiwalia nie udało mi się ustalić dokładnej daty oraz numeru rozkazu, który w sposób jednoznaczny potwierdzałby utworzenie takiego wydziału i określał jego dokładne umiejscowienie w strukturze MW. Jednakże zdecydowałem się na umieszczenie informacji o Wydziale Hydrograficznym, chcąc opracować ten rozdział działalności służby hydrograficznej MW w sposób możliwie dokładny.

W maju 1947, w związku z ogólną reorganizacją i redukcją wojska oraz w celu dostosowania organizacyjnej struktury dowództwa i poszczególnych jednostek do nowych realiów i możliwości rozwoju MW, minister obrony narodowej polecił wprowadzić modyfikacje w istniejącej organizacji służby hydrograficznej MW. Podjął decyzję o zmianie: Oddziału Hydrografii Sztabu Głównego Marynarki Wojennej – istniejącego w etacie nr 35/2 – Sztabu Głównego Marynarki Wojennej – na etat nr 35/67 Biura Hydrograficznego Marynarki Wojennej o stanie osobowym 29 wojskowych i 29 kontraktowych”[120].

Po dwóch tygodniach, bo już 12 czerwca 1947, na podstawie zarządzenia ministra obrony narodowej Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej, jako odrębna jednostka MW, otrzymała swój numer JW 5393[121]. W strukturze organizacyjnej BHMW znalazły się między innymi: Wydział Kartograficzny, Wydział Pomiarowy, Sekcja Wydawnicza, Sekcja Instrumentów i Referat Zaopatrzenia[122]. Pełną strukturę organizacyjną BHMW według etatu nr 35/67 z 1947 przedstawia schemat nr 5.

W listopadzie 1948, w związku z przejęciem przez BHMW wszystkich czynności związanych z zaopatrzeniem Marynarki Wojennej w sprzęt i materiały nawigacyjno-hydrograficzne, znacznemu zwiększeniu uległ dotychczasowy zakres obowiązków i pracy Referatu Zaopatrzenia BHMW. Dla zapewnienia właściwego wypełniania tych zadań, konieczne stało się zwiększenie uprawnień i liczby personelu tego referatu. Swoje stanowisko w tej sprawie przedstawił K. Zagrodzki w piśmie skierowanym pod koniec listopada 1948 do szefa I Oddziału Sztabu Głównego MW[123]. W efekcie podjętych działań w styczniu 1949 w miejsce dotychczasowego Referatu Zaopatrzenia powołano Wydział Zaopatrzenia oraz utworzono Składnicę Nawigacyjno-Hydrograficzną MW[124].

Siedziba BHMW początkowo znajdowała się w tych samych pomieszczeniach, które zajmowali pracownicy jego poprzednika, czyli Oddziału Hydrograficznego Sztabu Głównego MW: w budynku przy ul. Waszyngtona 42 w Gdyni. Ze względu na fakt, że budynek ten został przydzielony Ministerstwu Żeglugi i Handlu Zagranicznego, które umiejscowiło w nim Państwowy Instytut Hydrologiczno-Meteorologiczny (PIHM), personel BHMW musiał zmienić swoją siedzibę. Propozycję zmian w tej sprawie szef BHMW przedstawił na początku listopada ówczesnemu szefowi Wydziału Kwaterunkowo-Budowlanego Głównego Kwatermistrzostwa Marynarki Wojennej[125]. Po ponadrocznym okresie oczekiwania, 7 grudnia 1948 siedziba BHMW została przeniesiona na Oksywie i pomimo wielu kolejnych zmian organizacyjnych, do 1968 nie zmieniła swojej dyslokacji[126].

BHMW jako odrębna jednostka nie istniało długo, bo zaledwie nieco ponad 3 lata. Na początku grudnia 1950 r. na podstawie decyzji ministra obrony narodowej Biuro Hydrograficzne MW zostało ponownie włączone do struktur organizacyjnych Sztabu Głównego Marynarki Wojennej[127]. Przyjęło nową nazwę – Szefostwo Hydrografii Sztabu Głównego Marynarki Wojennej, a jego personel liczył 29 wojskowych i 36 pracowników wojska[128]. Organizację Szefostwa Hydrografii Sztabu Głównego MW według etatu nr 35/132 z grudnia 1950 wraz ze stanowiskami etatowymi przedstawia schemat nr 6.

Szefem Hydrografii Sztabu Głównego Marynarki Wojennej został dotychczasowy szef BHMW – kmdr por. K. Zagrodzki; obowiązki jego zastępcy pełnił kmdr ppor. Kazimierz Szczęsny przybyły do służby hydrograficznej MW 4 listopada 1950[129].

Dość napięte stosunki międzynarodowe wynikające z sytuacji na Półwyspie Koreańskim spowodowały, że w Polsce na przełomie 1950/1951 r. opracowano plany przyspieszonych zamierzeń organizacyjnych na lata 1951-1953[130]. W odniesieniu do MW przewidywano na pierwszym miejscu rozbudowę jednostek nadbrzeżnych i lotnictwa, a później zwiększenie liczby okrętów. Według założeń operacyjnych, MW w 1956 miała być w pełni przygotowana do realizacji prac trałowych w akwenie Zatoki Gdańskiej i na wodach przybrzeżnych. To z kolei powodowało konieczność przygotowania odpowiednich opracowań kartograficznych (mapy, planszety) oraz wyznaczenia punktów brzegowego oznakowania nawigacyjnego przeznaczonego do wystawienia na czas ewentualnego konfliktu zbrojnego. W związku z powyższym zwiększeniu uległa liczba pracowników Szefostwa Hydrografii SG MW. Podstawę tego działania stanowił rozkaz organizacyjny MON nr 0010/Org. z 22 stycznia 1953, według którego zgodnie z etatem nr 35/209, liczba wojskowych miała wynosić 33, a pracowników wojska – 35[131]. Ten stan został zmniejszony w 1956 do poziomu łącznie 49 osób, z czego 23 etaty były przeznaczone dla wojskowych i 26 dla pracowników wojska[132]. Zmiany te spowodował Rozkaz Ministra ON nr 056/Org. z 13 listopada 1956, wprowadzający etat nr 35/327, który wkrótce został zastąpiony przez etat nr 35/336, ustanowiony na podstawie rozkazu organizacyjnego MON nr 047/Org. z 15 czerwca 1957[133]. W ostatnim z wymienionych etatów – dokonano zmiany nazwy z Szefostwa Hydrografii Sztabu Głównego Marynarki Wojennej na Szefostwo Hydrografii Marynarki Wojennej. Ustanowiono jednocześnie niezwykle rozbudowaną strukturę organizacyjną służby hydrograficznej MW. Przewidywano utworzenie aż siedmiu wydziałów i powiększonej Sekcji Ogólnej z kancelarią oraz biblioteką i archiwum. Główną przyczyną powstania bardziej złożonej struktury była chęć dostosowania organizacji służby hydrograficznej MW do stawianych jej nowych wymagań, które związane były z zapoczątkowaniem współpracy i współdziałania Marynarki Wojennej z działającymi na Bałtyku flotami Związku Radzieckiego i Niemieckiej Republiki Demokratycznej oraz z planami unowocześnienia sił MW wynikających z zobowiązań Polski na rzecz Układu Warszawskiego[134]. Organizację Szefostwa Hydrografii Marynarki Wojennej zgodną z etatem nr 35/336 przedstawia schemat nr 7.

2 marca 1953 swoje obowiązki zdał dotychczasowy Szef Hydrografii Marynarki Wojennej kmdr por. K. Zagrodzki. Tego samego dnia przejął je kmdr ppor. Edward Łączny[135] i pełnił aż do 1957. Kolejnym szefem został kpt. mar. Celestyn Spyra, który obowiązki na nowym stanowisku służbowym objął 5 września 1957[136].

Zwiększający się stale zakres obowiązków w dziedzinie aktualizacji posiadanych informacji i zdobywania nowych, nawigacyjno-hydrograficznych danych pomiarowych niejako wymusił zmiany w dotychczasowym systemie ich pozyskiwania. W tym celu utworzono oddzielną jednostkę przeznaczoną do realizacji nawigacyjno-hydrograficznego zabezpieczenia działań sił MW oraz wykonywania prac hydrograficznych na potrzeby bezpieczeństwa żeglugi. Jednostka ta została sformowana w połowie 1959 r. według etatu nr 35/371, na podstawie rozkazu organizacyjnego Szefa Sztabu Generalnego WP nr 047/Org. z 4 maja 1959 i otrzymała nazwę Oddziału Zabezpieczenia Hydrograficznego MW (OZH MW), numer JW 5511. Została umieszczona w Gdyni-Oksywiu[137]. Nowa jednostka liczyła 40 etatów wojskowych. Pierwszym jej dowódcą został kpt. mar. Franciszek Kuchta, który swoje obowiązki objął 22 sierpnia 1959[138]. Do zadań jednostki należało: (...) 1. wykonywanie prac geodezyjnych; 2. zabezpieczanie hydrograficzne trałowań bojowych; 3. wykonywanie prac hydrograficznych; 4. szkolenie marynarzy w specjalności hydrograf i obsługa brzegowych stacji radionamierzania[139]. W strukturach organizacyjnych JW. 5511 przewidziano wydzielenie Grupy Kompleksowych Prac Hydrograficznych (GKPH) oraz Radiodalmierczej Grupy Hydrograficznej (RGH)[140]. RGH na początku 1960 została rozformowana[141] i na jej bazie utworzono Hydrograficzny Wydział Pomiarów Środkami Radiotechnicznymi (HWPŚR) składający się dwóch Grup Radionamierzania[142]. Dowódcą HWPŚR został por. mar. Stanisław Małachowski, a GKPH dowodził kpt. mar. Bronisław Skotnicki. W składzie GKPH znajdowała się Grupa Jednostek Pływających wyposażona w łódź dwuwiosłową oraz dwie motorowe łodzie sondażowe o nazwach Ł-1 i Ł-2[143].

W rozkazie powołującym do życia JW 5511 Dowódca MW nakazywał także wprowadzenie zmian w organizacji Składnicy Nawigacyjno-Hydrograficznej oraz utworzenie Warsztatów Naprawczych Szefostwa Hydrografii Marynarki Wojennej. Wszystkie te wymienione nowo utworzone i przeformowane jednostki zostały podporządkowane szefowi Sztabu Głównego MW poprzez szefa Hydrografii[144] .

Wewnętrzna organizacja Oddziału Zabezpieczenia Hydrograficznego MW częściowo została ponownie zmieniona już w 1961. Było to spowodowane koniecznością dostosowania struktur tej jednostki do liczby realizowanych pomiarów hydrograficznych zwiększonej w związku z planami opracowania i wydania w połowie lat 60 XX w. nowej serii map morskich. W sierpniu 1961 wydano decyzję o utworzeniu Sekcji Opracowań Kameralnych Oddziału Zabezpieczenia Hydrograficznego MW (2 etaty oficerskie), której pierwszym kierownikiem został kpt. mar. Hieronim Kozłowski. Jednocześnie, zamiast dotychczasowej GKPH utworzono Wydział Pomiarów Hydrograficzno-Geodezyjnych z Grupą Pomiarów Hydrograficznych (etatowo 16 osób) oraz Grupą Pomiarów Geodezyjnych (etatowo 5 osób)[145]. Szefem tego wydziału został kpt. mar. Bronisław Skotnicki, zaś dowódcą grupy hydrograficznej ppor. mar. K. Żółtek[146]. Organizacja ta pozostała niezmieniona przez następne 3 lata. Strukturę organizacyjną OZH MW z listopada 1961 r. przedstawia schemat nr 8.

W połowie 1962 wydano decyzję o przeformowaniu istniejących od prawie 3 lat Warsztatów Naprawczych Szefostwa Hydrografii MW, funkcjonujących według etatu nr 35/373 na Zakłady Sprzętu Nawigacyjno-Hydrograficznego MW. Przestały one jednocześnie podlegać Szefowi Hydrografii MW; zgodnie z nowym etatem nr 35/407 zatrudniały 9-osobowy personel[147].

W kwietniu 1964 stan posiadania jednostek pływających OZH MW powiększył się o kolejne 2 motorowe łodzie sondażowe o nazwach Ł-3 i Ł-4 wcielone do MW 18 maja 1964[148]. Jednocześnie do wyposażenia Wydziału Pomiarów Hydrograficzno-Geodezyjnych OZH MW dołączono następne 3 stacje radionawigacyjne typu RYM-B, zwiększając w ten sposób liczbę posiadanych stacji do 6. Spowodowało to konieczność przeformowania JW 5511: dotychczasowy etat nr 35/371 został zastąpiony przez etat nr 35/437. Pozwoliło to zwiększyć liczbę osób w tej jednostce aż do 126[149]. Wykaz kadry oficerskiej OZH MW z tego okresu przedstawia załącznik nr 17.

W nowej strukturze pozostawiono bez zmian Grupę Jednostek Pływających i Sekcję Opracowań Kameralnych, zaś zamiast dotychczas istniejącego Wydziału Pomiarów Hydrograficzno-Geodezyjnych utworzono trzy Sekcje Pomiarów Hydrograficzno-Geodezyjnych. Dodatkowo utworzono także Sekcję Operacyjną, Techniczną, Hydrometeorologiczną oraz Oznakowania Nawigacyjnego, składającą się z dwóch Grup Stacji Radionawigacyjnych Brzegowych i jednej Grupy Stacji Radionawigacyjnych Okrętowych. W 1967 w strukturze organizacyjnej Sekcji Hydrometeorologicznej powołano Grupę Hydrometeorologiczną oraz Grupę Aerologiczną wyposażoną w ruchomą stację meteorologiczną PAMS[150]. Kolejne istotne zmiany w organizacji tej jednostki wprowadzono dopiero w połowie 1968.

W okresie od lipca 1948 do listopada 1967, czyli prawie do końca omawianego w tym rozdziale okresu działalności służby hydrograficznej MW, wykorzystywała ona do realizacji pomiarów i działań związanych z zabezpieczeniem nawigacyjno-hydrograficznym innych okrętów MW następujące duże jednostki pływające: OH Kompas (do września 1951 nosił nazwę ORP Żuraw) oraz od listopada 1954 r. OH Bałtyk . Oba wymienione okręty funkcjonowały na podstawie odrębnych etatów i podlegały pod względem służbowym szefowi Sztabu Głównego MW poprzez szefa Hydrografii MW[151]. Decyzję o formalnym przydzieleniu tych jednostek do służby hydrograficznej MW podjął Dowódca MW pod koniec listopada 1967[152]. Praktyczne wykonanie jego postanowień nastąpiło 1 stycznia 1968, kiedy okręty te zostały komisyjnie przekazane i oficjalnie włączone do Oddziału Zabezpieczenia Hydrograficznego MW[153].

Kierownicze stanowiska w Szefostwie Hydrografii MW w grudniu 1967 zajmowali: kmdr C. Spyra – Szef Hydrografii MW, kmdr por. Bohdan Rojcewicz – Zastępca Szefa Hydrografii MW ds. operacyjno-szkoleniowych, kmdr ppor. Zygmunt Hundt – zastępca szefa hydrografii ds. politycznych, kmdr ppor. Kazimierz Wielebski – Szef Wydziału Techniczno-Nawigacyjnego, kmdr ppor. Henryk Rodkiewicz – Szef Wydziału Hydrometeorologicznego[154] oraz kmdr ppor. Marian Piotrowski – Szef Wydziału Kartograficznego[155]. Organizację służby hydrograficznej MW ze stycznia 1967 przedstawia schemat nr 11.

Działalność służby hydrograficznej MW jako służby państwowej na tle zadań stawianych MW w latach 1945-1967[edytuj | edytuj kod]

Aby wypełniać swe zadania i normalnie funkcjonować, Marynarka Wojenna musiała – oprócz jednostek liniowych – dysponować także służbami i oddziałami spełniającymi rolę usługową względem tych jednostek. Tę szczególną rolę pełniła służba hydrograficzna MW. Od samego początku jej istnienia, tj. od 30 lipca 1945, zakładano, że miała ona wypełniać także zadania przypisane państwowej służbie hydrograficznej. Było to zgodne z zamiarem przejęcia przez nią roli, jaką przed wrześniem 1939 pełniło Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej na forum międzynarodowym. Wiązało się to bezpośrednio ze sprawami przydzielenia odpowiednich środków finansowych i uzyskaniem prestiżu instytucji państwowej.

Jako datę oficjalnego rozpoczęcia działalności hydrograficznej przez polską służbę hydrograficzną Marynarki Wojennej po zakończeniu II wojny światowej, można uznać 3 grudnia 1945. Tego dnia, szef Oddziału Hydrograficznego, kmdr ppor. K. Zagrodzki za zgodą ówczesnego dowódcy MW kontradmirała M. Abramowa, wysłał pisma informujące zagraniczne służby hydrograficzne (z 20 państw) o rozpoczęciu działalności Oddziału Hydrograficznego Sztabu Głównego Marynarki Wojennej[156]. Z dzisiejszej perspektywy, wysłanie tych powiadomień można traktować jako fakt oficjalnego i jednoznacznego przypisania Oddziałowi Hydrograficznemu wspomnianej wyżej roli przedstawiciela państwowej służby hydrograficznej.

Służba hydrograficzna MW musiała zatem wykonywać zadania wynikające z faktu spełniania funkcji państwowej oraz realizacji nawigacyjno-hydrograficznego zabezpieczenia działań sił i środków MW. Zadania te, szczególnie w początkowym okresie po zakończeniu działań wojennych, czyli w latach 1945-1947, ze względu na stosunkowo słabo rozwinięty system cywilnego transportu morskiego, przeważnie dotyczyły spraw obronności państwa. Przyjęcie przez Polskę radzieckiej strategii wojny morskiej, która do połowy lat pięćdziesiątych zakładała, że flota na morzach zamkniętych (za taki akwen uważano Morze Bałtyckie) będzie spełniać jedynie funkcję pomocniczą w stosunku do wojsk lądowych, spowodowało postawienie Marynarce Wojennej zadań wykonywanych głównie w rejonach przybrzeżnych. Dotyczyły one osłony zagród minowych oraz ochrony morskich linii komunikacyjnych, wytyczanych w pobliżu linii brzegowej, w ramach wspólnej i skoordynowanej akcji z Flotą Bałtycką MW ZSRR[157]. Tak postawione zadania determinowały jednocześnie wyznaczanie rejonów przyszłych działań MW, a w konsekwencji i sposoby zabezpieczenia akwenów pod względem nawigacyjno-hydrograficznym. Pozytywnym aspektem był fakt, iż większość tych zadań pokrywała się z działaniami realizowanymi przez tę służbę jako reprezentanta państwowej służby hydrograficznej. Miało to istotne znaczenie szczególnie w kontekście braku odpowiedniego sprzętu i wyszkolonego personelu.

Pierwsze zadania służby hydrograficznej MW były związane z odbudową zniszczonej infrastruktury nawigacyjnej, ponownym uruchomieniem systemu oznakowania nawigacyjnego, zarówno stałego, jak i pływającego, oraz rozpoczęciem wydawania morskich map i pomocy nawigacyjnych. Działania te były realizowane na podstawie umowy zawartej pomiędzy Marynarką Wojenną a Dowództwem Floty Bałtyckiej Marynarki Wojennej ZSRR z 19 marca 1946 w sprawie przekazania środków znakowania żeglugi morskiej[158], które MW otrzymała od marynarki radzieckiej. Ze względu na zagrożenie minowe na akwenach polskich wód terytorialnych, po pozyskaniu jednostek typu trałowiec, planowano udział służby hydrograficznej w zabezpieczeniu bojowych prac trałowych.

Dla sprawnej realizacji powyższych zadań, konieczny był odpowiedni zasób danych pomiarowych oraz sprzęt, który umożliwiałby dalsze pozyskiwanie i przetwarzanie tych danych. Służba hydrograficzna tworząca się niemal od podstaw, działalność rozpoczęła od gromadzenia wszelkich materiałów kartograficznych, map nawigacyjnych, przyrządów pomiarowych i kreślarskich.

Jednym z pierwszych zaplanowanych i wykonanych przedsięwzięć służby hydrograficznej Marynarki Wojennej było przystąpienie do wydawania Wiadomości Żeglarskich, – fachowego wydawnictwa informującego o wszelkich zmianach w oznakowaniu torów wodnych, punktów orientacyjnych na brzegu oraz zamknięciu lub otwarciu dla żeglugi określonych akwenów. Pierwszy numer tego dwutygodnika ukazał się już w styczniu 1946[159]. Pół roku później została wydana mapa nawigacyjna Zatoki Gdańskiej. Rozpoczęto też pracę nad przygotowaniem nieodzownej pomocy nawigacyjnej – spisu latarń wybrzeża polskiego. W 1946 Oddział Hydrograficzny opracował plan zaopatrywania okrętów Marynarki Wojennej w sprzęt nawigacyjny, a specjaliści zaczęli przeprowadzać mniejsze remonty tego sprzętu. Od 1947, dzięki współpracy z Państwowym Instytutem Hydrologiczno-Meteorologicznym (PIHM), służba hydrograficzna rozpoczęła nadawanie przez radio komunikatów meteorologicznych i ostrzeżeń nawigacyjnych. W lipcu ukazał się przygotowywany od około roku spis latarń wybrzeża polskiego oraz wydano tablice nawigacyjne.

W połowie 1946 służba hydrograficzna MW rozpoczęła starania o uzyskanie odpowiedniej jednostki pływającej, która mogłaby wykonywać pomiary hydrograficzne i oceanograficzne na morzu. Potrzeba jej posiadania wynikała z konieczności realizacji podstawowych dwóch zadań tej służby: nawigacyjno-hydrograficznego zabezpieczenia sił i środków MW oraz zapewnienia bezpieczeństwa żeglugi na polskich wodach terytorialnych i wewnętrznych. Starania te zapoczątkowało pismo skierowane przez szefa Wydziału Hydrograficznego Sztabu Głównego MW K. Zagrodzkiego do Dowódcy Marynarki Wojennej w sprawie konieczności uzyskania okrętu hydrograficznego[160]. Korzyści z posiadania takiego okrętu dobrze rozumiał także pełniący obowiązki dowódcy MW kontradmirał A. Mohuczy, który w ostatnim z trzech pism[161] skierowanych do Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich pisał, że (...) niezbędnym jest posiadanie przez Marynarkę Wojenną specjalnego okrętu hydrograficznego. O powadze tego problemu może świadczyć fakt wymiany korespondencji w tej sprawie na szczeblu ministerstw.

Z treści jednego z pism (nr 022 z 25 stycznia 1947)[162] Ministra Obrony Narodowej Marszałka Polski M. Rola-Żymierskiego skierowanego do Ministra Żeglugi i Handlu Zagranicznego K. Jędrychowskiego wynika, że była także rozpatrywana możliwość (...) uzyskania odpowiedniej jednostki hydrograficznej w ramach naszego 15% udziału w radzieckiej części reparacji morskich.

Ze względu na brak możliwości szybkiego pozyskania w powyższy sposób jednostki hydrograficznej i na zwiększone zapotrzebowanie MW na aktualne dane hydrograficzne i kartograficzne niezbędne do realizacji zadań MW, związanych między innymi z operacjami trałowo-minowymi wykonywanymi we współpracy z marynarką ZSRR, postanowiono tymczasowo przydzielić jeden z okrętów bojowych polskiej MW. Wybór padł na trałowiec ORP Żuraw wchodzący do tej pory w skład dywizjonu trałowców Szczecińskiego Obszaru Nadmorskiego. 14 maja 1947 okręt ten został oddany czasowo do dyspozycji Oddziału Hydrograficznego[163]. Jednocześnie Dowództwo MW czyniło dalsze starania w sprawie odstąpienia Marynarce Wojennej statku o wyporności 500-1000 ton, przeznaczonego na okręt hydrograficzny. Nie dały one jednak oczekiwanego rezultatu. Dlatego też 15 sierpnia 1948. ORP Żuraw został na stałe oddany do dyspozycji niedawno utworzonego Biura Hydrograficznego Marynarki Wojennej[164]. Uzyskanie tego okrętu umożliwiło rozpoczęcie wykonywania praktycznych prac pomiarowych, takich jak trałowania hydrograficzne i kontrolne pomiary sondażowe.

W 1948 znaczna liczba zadań skłoniła hydrografię Marynarki Wojennej do podjęcia rozmów z przedstawicielami Ministerstwa Żeglugi w sprawie przekazania niektórych uprawnień i zadań cywilnej służbie hydrograficznej i jednoczesnego ustalenia podziału kompetencji. W tym czasie działała powołana w czerwcu 1945 Służba Hydrograficzna Głównego Urzędu Morskiego[165], której pierwszymi pracownikami byli między innymi byli pracownicy przedwojennego BHMW – inż. J. Woźnicki i I. Pogorzelski. Ze strony biura w rozmowach uczestniczyli K. Zagrodzki i A. Rychel[166]. W wyniku obustronnych spotkań ukazała się instrukcja ministra obrony narodowej i ministra żeglugi z dnia 3 września 1948, opublikowana w Monitorze Polskim nr 86 (poz. 960), w sprawie podziału kompetencji pomiędzy instytucjami hydrograficznymi podległymi MON i Ministerstwu Żeglugi[167].

Ogólny wykaz zadań stawianych służbie hydrograficznej MW, w omawianym okresie 1945-1967, praktycznie nie ulegał większym zmianom. Należały do nich w szczególności:

  • opracowywanie koncepcji nawigacyjno-hydrograficznego zabezpieczenia działań sił MW oraz zapewnienie bezpieczeństwa żeglugi w strefie operacyjnej Marynarki Wojennej;
  • planowanie oraz koordynowanie prac przy pomiarach geodezyjno-topograficznych na wybrzeżu i hydrograficznych – na obszarach morskich;
  • wykonywanie reprodukcji oraz korekty map morskich na potrzeby MW oraz floty handlowej i rybackiej;
  • opracowywanie oraz wydawanie oficjalnych publikacji nawigacyjnych, locji, spisów latarń i radiosygnałów, Wiadomości Żeglarskich, tablic i instrukcji nawigacyjnych;
  • redagowanie i rozpowszechnianie ostrzeżeń nawigacyjnych oraz prowadzenie wykazu wraków a także przeszkód nawigacyjnych[168].

Zadania BH MW[edytuj | edytuj kod]

  • Wykonywanie przedsięwzięć zabezpieczenia nawigacyjno-hydrograficznego i oceanograficzno-meteorologicznego działań sił Marynarki Wojennej;
  • Prowadzenie pomiarów hydrograficznych na polskich obszarach morskich oraz opracowywanie map morskich i publikacji nautycznych;
  • Utrzymywanie krajowego systemu informacji nautycznej i ostrzeżeń nawigacyjnych;
  • Reprezentowanie Polski w międzynarodowej organizacji hydrograficznej (IHO) oraz jej komitetach i grupach (BSHC, RENC).

Tradycje[edytuj | edytuj kod]

Święto BH MW: 19 lutego.

Struktura BH MW[edytuj | edytuj kod]

Struktura BH MW[edytuj | edytuj kod]

  • Szef Biura
    • Zastępca Szefa Biura
    • Oddział Hydrograficzny
    • Oddział Informacji Nautycznej
    • Oddział Kartografii Morskiej
    • Oddział Oceanograficzno-Meteorologiczny
    • Wydział Logistyki
    • Wydział Organizacji i Planowania
    • Wydział Zabezpieczenia
    • Pion Głównego Księgowego

Jednostki podległe[edytuj | edytuj kod]

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Kierownicy UH i szefowie BH[edytuj | edytuj kod]

Urząd Hydrograficzny Marynarki Wojennej
19 lutego 1920 – 28 sierpnia 1920 kpt. mar. Józef Unrug
Służba Hydrograficzna Marynarki Wojennej
28 sierpnia 19201 czerwca 1922 kpt. mar. Tadeusz Bramiński
Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej
2 czerwca 1922 – 1 grudnia 1922 kpt. mar. Tadeusz Bramiński
1 grudnia 1922 – 19 czerwca 1925 kpt. mar. Jerzy Kłossowski
19 czerwca 1925 – 16 września 1925 kmdr por. Stefan Frankowski
19 czerwca 1925 – 12 kwietnia 1927 cz.p.o. kpt. mar. Kazimierz Śliwerski
16 września 1925 – 16 października 1926 kmdr por. Adam Mohuczy
16 października 1926 – 12 kwietnia 1927 kpt. mar. Kazimierz Śliwerski
12 kwietnia 1927 – 13 lipca 1928 cz.p.o. kpt. mar. Artur Reyman
13 lipca 1928 – 10 stycznia 1933 kpt. mar. Kazimierz Śliwerski
10 stycznia 193317 września 1939 kmdr ppor. Artur Reyman
19902002 kmdr Władysław Kierzkowski
20022004 kmdr Czesław Dyrcz
20052010 kmdr Piotr Pernaczyński
20102013 kmdr Henryk Nitner
30 grudnia 2013 kmdr Andrzej Kowalski

Oficerowie związani z BH MW[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia i źródła[edytuj | edytuj kod]

Tekst bazowy pochodzi z pracy dr. inż. Dariusza Grabca (oficera starszego Marynarki Wojennej)
W tekście:

  1. Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW), Dziennik Rozporządzeń Ministra Spraw Wojskowych, 1918, nr 8, poz. 155, s. 89; C. Ciesielski, Dekret z 28 listopada 1918 r o utworzeniu Polskiej Marynarki Wojennej, Przegląd Morski 1988, nr 11, s. 17; Idem, Szkolnictwo Marynarki Wojennej w latach II Rzeczypospolitej, Warszawa 1974, s. 18; D. Duda, S. Kołaczyński, W. Żurawski, Początki polskiej administracji morskiej, „Nautologia” 1999, nr 2, s. 18
  2. Edmund Kosiarz, Polska Marynarka Wojenna w latach 1918-1926, Wojskowy Przegląd Historyczny 1968, nr 4, s. 218; C. Ciesielski, op. cit., s. 18; Edmund Kosiarz, Departament dla Spraw Morskich, jego działalność i rola w dziejach Marynarki Wojennej w latach 1919-1921, Biuletyn Historyczny Marynarki Wojennej 1963, nr 1, s. 159; D. Duda, S. Kołaczyński, W. Żurawski op. cit., s. 19 – Zakres działań nowo powołanego departamentu obejmować miał „całokształt zarządzeń i interesów dotyczących spraw Marynarki Wojennej i Handlowej, portów i żeglugi morskiej, Flotylli Rzecznej i składu osobowego”
  3. Edmund Kosiarz, Polska Marynarka Wojenna w latach 1918-1926, Wojskowy Przegląd Historyczny 1968, nr 4, s. 242
  4. O. Żukowski, Dwadzieścia lat, Przegląd Morski 1938, nr 11, s. 950
  5. Edmund Kosiarz, Polska Marynarka Wojenna w latach 1918-1926, Wojskowy Przegląd Historyczny 1968, nr 4, s. 244
  6. większość danych hydrograficznych, ze względu na brak polskich opracowań kartograficznych, pozyskiwano z ówczesnych niemieckich map morskich obejmujących akwen Zatoki Gdańskiej i Zatoki Puckiej; najczęściej wykorzystywano do tego celu niemiecką mapę nr 29 opracowaną w skali 1:75 000
  7. J. Wereszczyński, Opis inwentaryzacyjny polskich map morskich i pomocniczych wydawnictw nawigacyjnych z okresu 1919–1939, Łódź 1965, (Biblioteka Naukowa AMW, maszynopis, sygn. 39464/S), s. 1. Rozporządzenie to określało kształt i przebieg granic wód terytorialnych i wewnętrznych oraz definiowało granice polskiego obszaru celnego i wód pasa przyległego, w którym przysługiwało wykonywanie praw zwierzchniczych w zakresie obrony wybrzeża
  8. Józef Unrug – urodzony 7 października 1884 w Brandenburgu pod Berlinem, ukończył Oficerską Szkołę Morską w Mürwick oraz Oficerską Szkołę Podwodnego Pływania, w okresie I wojny światowej służył na okrętach podwodnych, w lipcu 1919 przybył do Polski i wstąpił do Polskiej Marynarki Wojennej, pracował w DSM, tworzył Urząd Hydrograficzny MW w Gdańsku, od września 1920 pełnił obowiązki na kierowniczych stanowiskach w MW (na podstawie J. K. Sawicki, Kadry Morskie Rzeczypospolitej, Tom II, Polska Marynarka Wojenna, część I. Korpus oficerów 1918-1947, Gdynia 1996, s. 454, 455.)
  9. R. Mielczarek, Z dziejów administracji morskiej w latach 1920-1922 (Urząd Hydrograficzny Marynarki Wojennej. Urząd dla Rozbitków), Nautologia 1994, nr 3, s. 9; H. Nitner, 75. lat Hydrografii Marynarki Wojennej (okres przedwojenny), Przegląd Morski 1995, nr 4, s. 19
  10. Edmund Kosiarz, Departament dla Spraw Morskich, jego działalność i rola w dziejach Marynarki Wojennej w latach 1919-1921, Biuletyn Historyczny Marynarki Wojennej 1963, nr 1, s. 185; R. Mielczarek, op. cit., s. 9
  11. H. Nitner, op. cit., s. 19; A. Banachowicz, H. Nitner, Zarys dziejów okrętów hydrograficznych PMW 1918-1939, Nautologia 1993, nr 4, s. 18; Przegląd Morski 1994, nr 1, s. 66; D. Duda, ORP Pomorzanin, Przegląd Morski 1999, nr 2, s. 78; R. Mielczarek, op. cit., s. 10; Edmund Kosiarz, Departament dla Spraw Morskich, jego działalność i rola w dziejach Marynarki Wojennej w latach 1919-1921, Biuletyn Historyczny Marynarki Wojennej 1963, nr 1, s. 185; Wybrane wydarzenia rocznicowe w Marynarce Wojennej, Przegląd Morski 1998, nr 5, s. 3.
  12. R. Mielczarek, op. cit., s. 10; Z. Kopacz, W. Morgaś, Wł. Kierzkowski, H. Nitner, Powstanie Urzędu Hydrograficznego Marynarki Wojennej, Nautologia 1999, nr 2, s. 30; R. Mielczarek, D. Duda, Puck jako ośrodek ratownictwa morskiego (1920-1928), (w:) Puck w latach dwudziestych XX wieku, Puck 2001, s. 10
  13. Cz. Szydłowski, Pomorzanin. Nasz pierwszy okręt. Z marynarskich wspomnień, Morze 1959, nr 3, s. 26; R. Mielczarek, op. cit., s. 10
  14. por. mar. Jerzy Rychłowski-Nałęcz ur. 19 lutego 1897 w Poznaniu, wywodził się z niemieckiej marynarki wojennej, w której uzyskał specjalności oficera nawigatora i lotnika morskiego, w marcu 1920 został mianowany pierwszym dowódcą ORP Pomorzanin, dowództwo to sprawował do 15 czerwca 1920 (na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 427; R. Mielczarek, op. cit., s. 11.)
  15. J. Wereszczyński, Historia polskiej hydrografii, Biblioteka Naukowa AMW, sygn. MF/590, s. 4; J. K. Sawicki, op. cit., s. 446
  16. R. Mielczarek, op. cit., s. 10
  17. Tadeusz Bramiński – ur. 4 listopada 1875 w Rogowie, kwalifikacje zawodowe zdobywał w niemieckiej marynarce wojennej, między innymi na okrętach hydrograficznych, od 6 marca 1920 w Wojsku Polskim, początkowo w DSM, potem w służbie hydrograficznej MW jako dowódca ORP Pomorzanin i szef BH MW, po odejściu ze służby w 1926 pracował w na statkach cywilnych i w Towarzystwie Żegluga Polska, zmarł w marcu 1943 w obozie Stutthof, w którym był przetrzymywany jako więzień polityczny. (na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 314.)
  18. cytat za: R. Mielczarek, Kmdr ppor. Tadeusz Bramiński – oficer hydrografii Marynarki Wojennej – pracownik Towarzystwa Żegluga Polska w Gdyni. (w:) J. Przybylski (red.), Marynarka Wojenna w dziejach Gdyni, Gdynia 1996, s. 122
  19. R. Mielczarek, Z dziejów budowy portu wojennego w Gdyni. Memoriał kpt. mar. Józefa Unruga z 19 czerwca 1920 r., Przegląd Morski 1998, nr 11, s. 28
  20. Z. Machaliński, Józef Unrug pierwszy szef Polskiego Urzędu Hydrograficznego w Gdańsku (XII 1919 – VIII 1920), Biuletyn Hydrograficzny 2000, wydanie okolicznościowe, s. 4. Z dniem 23 września 1920 r. kpt. mar. J. Unrugowi powierzono pełnienie obowiązków szefa sztabu Dowództwa Wybrzeża Morskiego
  21. CAW, akta Oddz. Mar. Woj., sygn. I.328.1.2. Rozkazy dzienne Dowództwa Floty 1922 r. (dalej: sygn. I.328.1.2.). Rozkaz Dowództwa Floty nr 9 z 18 stycznia 1922 r.; A. Reyman, Pomiary morskie, Wiadomości Służby Geograficznej 1927, nr 4, s. 383
  22. tym czasie kpt. mar. Tadeusz Bramiński etatowo pełnił funkcję komendanta ORP Pomorzanin, należy tu również wspomnieć, że de facto wówczas posiadał stopień kapitan – porucznik marynarki, co wynikało z przyjętego wówczas podziału stopni marynarskich na grupę poruczników (oficerów młodszych) i komandorów (oficerów starszych).
  23. CAW, akta KMW, sygn. I.300.21.25. Sprawy budżetowe, budżet służby hydrograficznej Dowództwa Wybrzeża Morskiego. Pismo nr 86/21. Sumę 773 000 marek niemieckich i 700 000 marek polskich przeznaczono na zakup materiałów typu woda, paliwo dla ORP Pomorzanin, remont baterii akumulatorów na Rozewiu, zakup gazu dla latarni morskiej na Oksywiu, remont pław i znaków, na zakup map i książek nawigacyjnych oraz niezbędnych instrumentów nawigacyjnych dla 15 jednostek.
  24. R. Mielczarek, Z dziejów administracji morskiej w latach 1920-1922 (Urząd Hydrograficzny Marynarki Wojennej. Urząd dla Rozbitków), Nautologia 1994, nr 3, s. 13; Z. Kopacz, W. Morgaś, Wł. Kierzkowski, H. Nitner, op. cit., s. 30
  25. pierwszy numer Wiadomości Żeglarskich ukazał się na wiosnę 1920 po wystawieniu nowego oznakowania nawigacyjnego w Osłoninie, Wiadomości Żeglarskie były wydawane w języku polskim i francuskim
  26. R. Mielczarek, Z dziejów administracji morskiej w latach 1920-1922 (Urząd Hydrograficzny Marynarki Wojennej. Urząd dla Rozbitków), Nautologia 1994, nr 3, s. 13
  27. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 13 z 26 stycznia 1922 r. Dnia 19 stycznia 1922 r. zostały przejęte pod zarząd Ministerstwa Przemysłu i Handlu latarnie morskie: Rożywie, Jastarnia, Hel, Oksywie i bakany świetlne w Osłoninie, maszty sygnałowe w Helu, Jastarni, Chałupach, Kuźnicy, Chłopowie, Karwi, Oksywiu. (zachowano oryginalną pisownię)
  28. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 30 z 1 marca 1922 polecający przekazać Urzędowi Marynarki Handlowej Ministerstwa Przemysłu i Handlu ORP Pomorzanin pod jego starą nazwą Wotan. Rozkaz Dowództwa Floty nr 32 z 4 marca 1922 r. o spuszczeniu bandery MW i wyokrętowaniu dotychczasowej załogi; J. Kłossowski, Wspomnienia z Marynarki Wojennej, Warszawa 1970, s. 194; Z. Kopacz, W. Morgaś, Wł. Kierzkowski, H. Nitner, op. cit., s. 31
  29. sprawy te dotyczyły między innymi: organizacji przewozu morskiego dla potrzeb państwa, organizacji służby pilotowej i administracyjno-policyjnej na polskich wodach morskich, utrzymywania i ochrony znaków brzegowych oraz latarń morskich, zbierania danych nt. oczekiwanego ruchu statków, budowy morskich portów handlowych, nadzoru i eksploatacji portów handlowych oraz ich urządzeń itp.
  30. D. Nawrot, Polityka kadrowa Kierownictwa Marynarki Wojennej w latach 1918–1939, Nautologia 2002, nr 1-2 (138), s. 4
  31. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Wybrzeża Morskiego nr 8 z 18 stycznia 1922
  32. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz tajny Dowództwa Floty nr 23 z 2 czerwca 1922
  33. Jerzy Kłossowski, op. cit., s. 189
  34. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 64 z 8 maja 1922
  35. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 134 z 27 listopada 1922, Jerzy Kłossowski urodzony 19 kwietnia 1893 w Kielcach, podczas I wojny światowej pływał on na okrętach carskiej Floty Bałtyckiej, a następnie został przeniesiony do Szkoły Lotnictwa Morskiego w Baku. Po zakończeniu I wojny światowej Jerzy Kłossowski wrócił do kraju w listopadzie 1919 i brał czynny udział w odbudowie Marynarki Wojennej w Modlinie i Pucku w latach 1920-1921, w 1922 ukończył wyższe studia specjalistyczne we francuskiej służbie hydrograficznej (Service Hydrographique de la Marine) i po powrocie do kraju objął stanowisko szefa Biura Hydrograficznego Marynarki Wojennej, łącząc je w późniejszym okresie z funkcją dowódcy ORP Pomorzanin, stworzył podwaliny pod nowoczesną organizację polskiej hydrografii morskiej, 1 lipca 1925 Jerzy Kłossowski przeniesiony został do Kierownictwa Marynarki Wojennej, po II wojnie światowej do 1950 pełnił kierownicze funkcje w organach dowodzenia MW. (na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 357, 358.)
  36. Jerzy Kłossowski, op. cit., s. 204. Powodem przeniesienia siedziby był fakt zgłoszenia się faktycznego właściciela willi, w której dotychczas znajdowały się pomieszczenia BHMW i najprawdopodobniej wypowiedzenia przez niego najmu.
  37. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 52 z 6 kwietnia 1922 r. chor. mar. J. Kopiec, który do tej pory zajmował to stanowisko został przeniesiony do „Kompanji Garnizonowej Portu Wojennego Puck”
  38. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 13 z 4 lutego 1923 r. Ludwikowi Ciszewskiemu przydzielono etat do tej pory zajmowany przez chor. mar. J. Laskowskiego, który został przeniesiony na etat oficera placu Gdynia pozostając w dyspozycji szefa BHMW, Ludwik Ciszewski był oficerem liniowym przeniesionym do BHMW z Flotylli Pińskiej i nie znającym się na hydrografii, dlatego Jerzy Kłossowski traktował go jako swojego pomocnika w sprawach związanych z nawigacją, Ludwik Ciszewski odszedł z BHMW i został oddany do dyspozycji dowódcy Dyonu Torpedowców na podstawie Rozkazu Dowództwa Floty nr 9 z 4 lutego 1924
  39. CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 39 z 5 maja 1923, Władysław Morzycki – por. żeglugi wielkiej, absolwent Państwowej Szkoły Morskiej, pływał na statkach handlowych, po zderzeniu się z kutrem rybackim, uznany za winnego i czasowo odsunięty od pływania, w BHMW początkowo zajął się sprawami instrumentów nawigacyjnych wykorzystywanymi w MW, a następnie sprawował funkcję kierownika Wydziału Kartograficznego, zmarł 23 stycznia 1937 (na podstawie CAW, t. KMW nr 54, s. 8. Rozkaz KMW nr 7 z 9 lutego 1937 r.; Jerzy Kłossowski, op. cit., s. 214.)
  40. Jerzy Kłossowski, op. cit., s. 200
  41. CAW, akta KMW, sygn. I.300.21.412., s. 2. Memoriał w sprawie Służby Hydrograficznej Morskiej
  42. Ibidem, s. 5
  43. Ibidem, s. 33. Statut Morskiego Biura Hydrograficznego
  44. Ibidem, pismo nr 1591 z 29 marca 1923, w piśmie tym jest między innymi zdanie napisane przez J. Świrskiego (...) Jestem przeciwny lokowaniu biura hydrograficznego w Gdańsku; Jerzy Kłossowski podaje prawdopodobną przyczynę pisząc, że Komandor Świrski bardzo czuły pod względem swego prestiżu, nie mógł się pogodzić z myślą, że wśród podległych mu jednostek znajdzie się okręt, wprawdzie mały, ale nad którym nie będzie sprawować władzy. Jerzy Kłossowski, op. cit., s. 205.
  45. CAW, akta Oddz. Mar. Woj., sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 66 z 25 lipca 1923, zadania te dotyczyły zakupu, konserwacji i reperacji kompasów, ustawiania i zdejmowania kompasów na okręty lub z nich, określania i kompensowania dewiacji oraz wydawania odpowiednich przepisów i instrukcji
  46. CAW, Rozkazy dzienne szefa KMW nr 3 (dalej: t. KMW nr 3), s. 9. Rozkaz dzienny nr 8 z 14 lutego 1924; CAW, akta Oddz. Mar. Woj., sygn. I.328.1.4. Rozkaz Dowództwa Floty nr 3 z 11 stycznia 1924; D. Duda podaje 14 stycznia 1924 r. jako datę wcielenia statku Kaszuba do Marynarki Wojennej, co wobec powyżej cytowanego dokumentu jest błędem. D. Duda, op. cit., s. 81
  47. CAW, akta Oddz. Mar. Woj., sygn. I.328.1.4. Rozkazy dzienne Dowództwa Floty 1924 (dalej: sygn. I.328.1.4.), Rozkaz Dowództwa Floty nr 17 z 22 lutego 1924, początkowo okręt ten wraz z całym inwentarzem i aktami 13 stycznia 1924 r. oddano do dyspozycji komendanta Portu Wojennego Puck z zamiarem sprawdzenia stanu technicznego jednostki i ponownego przystosowania jej do roli okrętu hydrograficznego, prawdopodobne zakończenie czynności sprawdzających nastąpiło dopiero około 20 lutego 1924, dlatego rozkaz ten ukazał się dopiero dwa dni później, okręt od 1 lutego 1924 przebywał w Stoczni Gdańskiej, w której prowadzono niezbędne prace remontowe i modernizacyjne
  48. CAW, t. KMW nr 3, s. 3. Rozkaz dzienny KMW nr 3 z 14 stycznia 1924 Statut BHMW; Rozkaz dzienny KMW nr 74 z 24 września 1924, zmiany do treści Statutu BHMW wprowadzone zgodnie z rozporządzeniem L. Dz. 790/24 Hydro z 23 września 1924
  49. KMW nie zawarło w swoich dokumentach stwierdzenia typu z dniem .... w związku z ustaleniem ostatecznej organizacji instytucji hydrograficznych... unieważnia się tymczasowy Statut BHMW i na jego miejsce ustanawia się .... przyjęto zatem, że za taki moment można uznać datę 17 listopada 1924 związaną z wyodrębnieniem „Depo Hydrograficznego ze struktur BHMW”
  50. CAW, t. KMW nr 3, s. 4. Rozkaz dzienny KMW nr 3 z 14 stycznia 1924, Artykuł IV Statutu BHMW: BHMW pozostaje tymczasowo na terytorium Dowództwa Floty podlegając Dowódcy Floty pod względem dyscypliny ogólnej i spraw lokalowych.
  51. Ibidem, s. 4. Artykuł V Statutu BHMW: Do chwili wydzielenia z BHMW do dyspozycji lokalnych władz wojenno-morskich na wybrzeżu organu wykonawczego w postaci Depo Hydrograficzno-Instrumentalnego na Wybrzeżu (...)
  52. CAW, t. KMW nr 3, s. 41. Rozkaz dzienny KMW nr 78 z 6 maja 1924 r., pkt.8. Jest tam mowa o tym, że pomimo zmian w organizacji służby hydrograficznej siedziba BHMW nadal pozostaje w Pucku oraz, że w związku z tym (...) wszelką korespondencję do BHMW kierować na adres Puck, Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej
  53. Ibidem, s. 16, pkt. 3 o przejściu okrętu do rezerwy, Rozkaz dzienny KMW nr 37, pkt. 2 z 30 maja 1924 o przejściu okrętu do kampanii czynnej
  54. Jerzy Kłossowski, op. cit., s. 214
  55. Kazimierz Śliwerski – ur. 23 marca 1895; były adiutant Kazimierza Porębskiego, związany ze służbą okrętową w czasie I wojny światowej, w grudniu 1922 jako oficer Korpusu Rzeczno–Brzegowego (KRB) został skierowany na szkolenie topograficzne do Oficerskiej Szkoły Topograficznej, od grudnia 1924 pracował w BHMW na stanowisku kierownika Oddziału Kartograficznego, w latach 1927-1928 przebywał we Francji, gdzie odbywał studia hydrograficzne w SHM, w latach 1925-1933 był szefem BHMW (na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 546.)
  56. Artur Lotar Reyman – ur. 28 marca 1900, absolwent Akademii Morskiej w Fiume, w 1924 po ukończeniu Oficerskiej Szkoły Topograficznej w Warszawie, rozpoczął pracę w BHMW początkowo w Depo Hydrograficznym, a następnie w Oddziale Pomiarowym-Hydrograficznym, w latach 1933-1939 był szefem BHMW, autor licznych artykułów z zakresu kartografii i hydrografii morskiej zamieszczonych w „Wiadomościach Służby Geograficznej”, w czasie II wojny światowej początkowo przebywał na terenie ZSRR, a następnie od 18 maja 1943 w Wielkiej Brytanii, pracował tam w Sztabie MW, lecz w działach nie związanych z hydrografią (na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 421.)
  57. CAW, t. KMW nr 3, s. 16. Rozkaz KMW nr 14 z 6 marca 1924; J. Wereszczyński, Historia polskiej hydrografii, Biblioteka Naukowa AMW, sygn. MF/590, s. 43. Wyciąg o pływaniu z dziennika okrętowego ORP Pomorzanin wystawiony dla Jerzego Kłossowskiego
  58. awans na ppor. mar. J. Laskowski uzyskał 1 marca 1923 (w:) CAW, sygn. I.328.1.2. Rozkaz Dowództwa Floty nr 42 z 18 maja 1923
  59. od chwili rozpoczęcia remontu zostali zaokrętowani bosman Kazimierz Wiśniewski w charakterze bosmana okrętowego, bosman Józef Szłapka – kierownika maszyn, bosman Czesław Szydłowski – magazyniera instrumentalnego i kierownika grupy pomiarowej, a nadto kilkunastu podoficerów i marynarzy specjalności pokładowej, sternika, sygnalizacyjnej i maszynowej. (w:) J. Wereszczyński, Historia polskiej hydrografii, Biblioteka Naukowa AMW, sygn. MF/590, s. 29
  60. CAW, t. KMW nr 3, s. 31. Rozkaz KMW nr 22 z 10 kwietnia 1924; E. Pacewicz – ur. 10 marca 1888; pochodził z polskiej rodziny osiadłej w Rosji, gdzie ukończył średnie studia zawodowe i hydrograficzne, brał udział w pomiarach hydrograficznych na Morzu Białym, od 1924 w BHMW jako oficer Grupy Pomiarowej, od 1925 do 1928 dowódca ORP Pomorzanin, po odejściu z hydrografii pływał jako kpt. ż. w. na wielu statkach pasażerskich. (na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 403; Jerzy Kłossowski, op. cit., s. 214.)
  61. był to kurs dla członków załogi ORP Pomorzanin, którzy po jego ukończeniu mieli otrzymać nową specjalność tzw. miernika floty
  62. CAW, t. KMW nr 3, s. 21. Rozkaz dzienny KMW nr 18 z 19 marca 1924, decyzja ta miała na celu skoncentrowanie zakupów identycznych przyrządów w jednym resorcie oraz wypływała z chęci scentralizowania gospodarki materiałowej dla jej łatwiejszego zarządzania i prowadzenia ewentualnej kontroli
  63. począwszy od września 1924 w dokumentach jest już tylko wykazywana nazwa Depo Hydrograficzne na Wybrzeżu zamiast uprzednio stosowanej Depo Hydrograficzno-Instrumentalne na Wybrzeżu
  64. CAW, sygn. I.328.1.4. Rozkaz dowódcy Floty nr 83 z 18 listopada 1924, punkt 1, rozkaz ten został opracowany na podstawie rozporządzenia szefa KMW L. Dz. 825/24 Hydro. z 23 września 1924
  65. Ibidem, punkt 4
  66. Ibidem, punkt 2
  67. CAW, t. KMW nr 3, s. 19. Rozkaz szefa KMW nr 18 z 19 marca 1924
  68. CAW, sygn. I.328.1.4. Rozkaz Dowódcy Floty nr 84 z 20 listopada 1924, oprócz A. Reymana obsadę personalną Depo stanowili: urz. cyw. kontr. VIII st. M. Chłopicki – kartograf, urz. cyw. etat. IX st. Wł. Morzycki – kartograf, urz. cyw. etat. IX st. Walerjan Gutowski – bibliotekarz i tłumacz, bsm. Cz. Szydłowski – magazynier, mat Stefan Kwaśniewski – magazynier, bosmat Andrzej Ratajczak – pisarz, st. mar. Eugenjusz Furmanek – ordynans. (zachowano oryginalną pisownię imion)
  69. CAW, t. Rozkazy dzienne szefa KMW nr 4 (dalej: t. KMW nr 4), s. 6. Rozkaz dzienny KMW nr 6 z 12 stycznia 1925
  70. w modelu francuskim nadal istnieje Dyrekcja Służby Hydrograficznej i Oceanograficznej Sił Morskich Francji (franc. Direction du Service Hydrographique et Oceanographique de la MarineSHOM) umiejscowiona w Paryżu, podlegająca bezpośrednio szefowi Sztabu Dowództwa MW, SHOM posiada swoje oddziały terenowe (tzw. misje hydrograficzne) w Breście (MHA), Tulonie (MHM) i w Papeete na Polinezji Francuskiej (MOP)
  71. CAW, t. KMW nr 4, s. 83, Rozkaz dzienny KMW nr 66 z 16 czerwca 1925, E. Pacewicz objął obowiązki dowódcy ORP Pomorzanin pełniąc jednocześnie funkcję i zajmując dotychczasowy etatu kierownika Wydziału Instrumentalnego
  72. CAW, t. KMW nr 4, s. 85. Rozkaz dzienny KMW nr 68 z 19 czerwca 1925
  73. Ibidem, s. 85. podpunkt 3. o przesunięciu kmdr. por. Stefana Frankowskiego na etatowe stanowisko szefa Biura Hydrograficznego, oficer ten w tym czasie przebywał na studiach we Francji
  74. CAW, t. KMW nr 4, s. 123, Rozkaz dzienny KMW nr 104 z 16 września 1925 o przesunięciu kmdr. por. Adama Mohuczego na etatowe stanowisko szefa Biura Hydrograficznego. Oficer ten w tym czasie przebywał na studiach we Francji
  75. CAW, t. Rozkazy dzienne szefa KMW nr 6 (dalej: t. KMW nr 6), s. 83, Rozkaz dzienny KMW nr 84 z 27 października 1926, stopień kpt. mar. w korpusie rzeczno-brzegowym Kazimierz Śliwerski uzyskał na podstawie rozkazu szefa KMW nr 41 z 4 maja 1926 ze starszeństwem od 1 kwietnia 1926
  76. CAW, t. Rozkazy dzienne szefa KMW nr 9 (dalej: t. KMW nr 9), s. 20. Rozkaz dzienny KMW nr 20 z 12 marca 1927
  77. CAW, t. KMW nr 9, s. 31. Rozkaz dzienny KMW nr 31 z 20 kwietnia 1927
  78. CAW, t. Rozkazy dzienne szefa KMW nr 11 (dalej: t. KMW nr 11). Zarządzenie personalne ministra spraw wojskowych nr 6 z 12 lipca 1928
  79. CAW, t. KMW nr 9, s. 173. Rozkaz dzienny KMW nr 58 z 16 lipca 1928
  80. IHB – zostało utworzone pod koniec 1921 z siedzibą w Monako, jednym z jego zadań było nawiązanie ścisłej i trwałej współpracy pomiędzy różnymi instytucjami hydrograficznymi państw członkowskich IHB, mającej koordynować wysiłki (...) w celu uczynienia nawigacji bardziej łatwą i pewną na wszystkich morzach naszego globu ..., poszukiwania i unifikacji, w sposób najbardziej możliwy, wszelkich dokumentów hydrograficznych w celu uczynienia postępu w teorii i praktyce związanej z nauką zwaną Hydrografią (...) – fragment Statutu IHB przesłanego do BHMW pismem nr 309/3-23 z 21 marca 1923, s. 1
  81. Henryk Nitner, Początki współpracy międzynarodowej w dziedzinie hydrografii morskiej, Przegląd Morski 1995, nr 9, s. 30; A. Łysejko, 70-lecie hydrografii w Polsce, Przegląd Morski 1990, nr 2, s. 13. Jerzy Kłossowski nie był już w tym okresie pracownikiem BHMW, jego udział w konferencji wynikał ze znajomości języka francuskiego, kontaktów i doświadczeń hydrograficznych zgromadzonych w okresie jego szkolenia w SHM we Francji w latach 1921-1922 i w okresie kiedy był szefem BHMW w latach 1922-1925, oraz z faktu jego pobytu we Francji na studiach operacyjnych w Wyższej Szkole Wojennej (Ecole de Guerre Navale) w latach 1925-1926
  82. CAW, t. Rozkazy dzienne szefa KMW nr 15, s. 34. Rozkaz dzienny szefa KMW nr 34 z 11 kwietnia 1929; Termin trwania podróży służbowej: od 11 kwietnia 1929 do 18 maja 1929
  83. CAW, t. Rozkazy wewnętrzne szefa KMW od 1930 do 1932 nr 19 (dalej: t. KMW nr 19), Rozkaz wewnętrzny szefa KMW nr 12 z 9 kwietnia 1932; termin trwania podróży służbowej: 7-29 kwietnia 1932; były to obrady III Konferencji IHB
  84. CAW, t. KMW nr 11. Zarządzenie personalne szefa KMW nr 3 z 25 kwietnia 1929; przed przeniesieniem do BHMW por. mar. I. Pogorzelski zajmował stanowisko dowódcy ORP Komendant Piłsudski
  85. Zobacz wcześniejszą notę na ten temat
  86. CAW, akta KMW, sygn. I.300.21.82, s. 13. Zbiór aktualnych i uaktualnionych zarządzeń szefa KMW za lata 1926-1932 (dalej: sygn. I.300.21.82). Dziennik Zarządzeń szefa KMW nr 1 z 22 stycznia 1931
  87. Pomimo oficjalnego wprowadzenia tej nazwy, co dodatkowo zostało przypomniane w Dzienniku Zarządzeń szefa KMW nr 13 z 31 sierpnia 1931 (w:) CAW, t. KMW nr 20, s. 92, praktycznie do 1 września 1939 używano nazwy Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej i skrótu BHMW. Widać to wyraźnie na ówczesnych mapach i publikacjach nautycznych, na których umieszczano godło wydawcy z napisem BHMW
  88. CAW, akta KMW, sygn. I.300.21.82, s. 14
  89. Ibidem, s. 14. Uwaga do paragrafu 3
  90. CAW, t. Dzienniki Zarządzeń szefa KMW nr 21 (dalej: t. KMW nr 21); zarządzenie personalne szefa KMW nr 2 z 28 lutego 1931
  91. CAW, t. KMW nr 11, Zarządzenie personalne szefa KMW nr 4 z 3 czerwca 1931; w opracowaniu DMW, Kalendarium... podano datę 29 kwietnia 1931, DMW, op. cit., s. 129; jest to oczywisty błąd, ponieważ jest to data zakończenia przez por. mar. Karola Zagrodzkigo studiów hydrograficznych; oficjalny powrót tego oficera do Polski nastąpił 4 maja 1931, CAW, t. KMW nr 19. Rozkaz wewnętrzny szefa KMW nr 8 z 8 maja 1931
  92. Karol Zagrodzki – urodzony 20 maja 1899, w latach 1931-1933 pracownik Oddziału Pomiarowego-Hydrograficznego, w latach 1934-1939 dowódca ORP Pomorzanin, okres wojny spędził w obozie jenieckim. Po zakończeniu II wojny światowej, będąc w stopniu kpt. mar., zgłosił się do pełnienia służby wojskowej w Marynarce Wojennej. Na podstawie Orzeczenia Komisji Weryfikacyjnej Oficerów przy Oddziale Personalnym WP z 3 sierpnia 1945 uzyskał stopień kmdr. ppor. w Korpusie Oficerów MW RP ze starszeństwem od 1 czerwca 1944. Organizator i twórca powojennych struktur służby hydrograficznej PMW. Szef tej służby w latach 1945-1953. Od 1953 pełnił funkcję dyrektora PIHM w Gdyni. (Na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 472)
  93. CAW, sygn. I.300.21.82, s. 21. poz.35. Oprócz tekstu: Skreślam ORP Pomorzanin z listy okrętów wojennych jest tam powołanie na Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 19, poz. 249 z 14 lutego 1932. A. Banachowicz, Henryk Nitner, Zarys dziejów okrętów hydrograficznych PMW 1918-1993, „Przegląd Morski” 1994, nr 1, s. 67. Autorzy mylnie tam podają, że nastąpiło to już w 1931
  94. CAW, t. Rozkazy dzienne szefa KMW 1932-1933 nr 27 (dalej: t. KMW nr 27), s. 51. Rozkaz szefa KMW nr 49 z 11 czerwca 1932; DMW, op. cit., s. 177. Okręt ten był poniemieckim trałowcem typu FM-Boot, zakupionym przez Polskę w 1921 w Danii. Po wcieleniu do MW RP nosił nazwę ORP Mewa. Po przebudowie i przystosowaniu go do roli okrętu hydrograficznego nowemu okrętowi nadano nazwę ORP Pomorzanin
  95. CAW, t. Dzienniki Zarządzeń szefa KMW 1932 nr 26. Zarządzenie personalne szefa KMW nr 7 z 8 lipca 1932
  96. CAW, t. KMW nr 21. Zarządzenie personalne szefa KMW nr 4 z 3 czerwca 1931
  97. CAW, t. Dzienniki Zarządzeń szefa KMW 1932 nr 32 (dalej: t. KMW nr 32). Zarządzenie personalne szefa KMW nr 7 z 9 sierpnia 1933
  98. CAW, t. KMW nr 27, s. 107. Rozkaz dzienny szefa KMW nr 5 z 14 stycznia 1933 Karol Śliwerski odszedł ze służby wojskowej na własną prośbę ze względu na pogarszający się stan jego zdrowia
  99. CAW, t. KMW nr 32. Zarządzenie personalne Ministra Spraw Wojskowych nr 2 z 2 marca 1933
  100. CAW, t. KMW nr 27, s. 152. Rozkaz dzienny szefa KMW nr 47 z 12 sierpnia 1933
  101. CAW, t. KMW nr 32. Zarządzenie personalne szefa KMW nr 7 z 9 sierpnia 1933
  102. Józef Woźnicki – ur. 17 marca 1893; oficer MW, absolwent Wydziału Geodezji Politechniki Warszawskiej (1932-1935), pracę dyplomową wykonywał z dziedziny tzw. radiogoniometrii (obecnie radionamierzanie). Opracował wiele opisów i instrukcji o sposobach używania i konserwacji kompasów, sond ultradźwiękowych, logów elektrycznych i innych instrumentów nawigacyjnych. Autor mapy radiogoniometrycznej wydanej przez BHMW w 1939 o numerze katalogowym 13. Po wojnie szef Służby Hydrograficznej Wybrzeża (1945-1947), naczelnik Oddziału Morskiego PIHM, kierownik Obserwatorium Morskiego w Gdyni, pracownik Politechniki Gdańskiej. (Na podstawie J. K. Sawicki, op. cit., s. 468.)
  103. Jan Wereszczyński, Historia..., s. 60, 61
  104. Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie (dalej: AIPIM), sygn. MAR. AII.1/7, s. 1. Kwestionariusz kmdr. ppor. Artura Reymana z 24 lipca 1942. Dokument ten jest opisem ewakuacji KMW w okresie od 4 do 15 września 1939. Specjalny pociąg, przeznaczony wyłącznie dla personelu KMW, opuścił Warszawę 5 września 1939, kierując się przez Siedlce i Brześć n. Bugiem do Pińska, a następnie do miejscowości Brody z zamiarem udania się do Rumunii. Ostatecznie, na skutek działań niemieckiego lotnictwa, podróż personelu KMW zakończyła się w miejscowości Deraźne
  105. C. Szydłowski, „Pomorzanin”. Nasz pierwszy ..., s. 26
  106. CAW, t. KMW nr 4, s. 35. Rozkaz dzienny KMW nr 34 z 21 marca 1925. W rozkazie tym szef KMW udzielił pochwały następującym oficerom: K. Śliwerskiemu, A. Reymanowi i E. Pacewiczowi
  107. Ibidem, s. 221
  108. Ibidem, s. 224. Należy tu nadmienić, że wspomniane „nowo wydane mapy morskie” ukazywały się dopiero począwszy od 1927
  109. Ostatecznie stacja ta powstała dopiero w 1932 jako tzw. Obserwatorium Magnetyczne umiejscowione w niewielkiej odległości od latarni morskiej Hel. Obiekt ten istnieje do dzisiaj (ul. Sosnowa w Helu) jako Obserwatorium Geofizyczne w Helu i jest placówką terenową Instytutu Geofizyki PAN w Warszawie
  110. Kierunki te, określone z morza na ląd, wynosiły: 1. Stacja ratunkowa Hel – kościół Hel (287°30’); 2. Stacja morska Hel – kościół Hel (309°36’); 3. Wieża domu kuracyjnego Hel – kościół Hel (339°32’); 4. Maszt sygnałowy Oksywie – kościół Oksywie (227°01’); 5. Wieża ciśnień Gdynia – sygnał trygonometryczny Grabowo (263°03’)
  111. Jan Wereszczyński, Historia..., s. 33
  112. CAW, t. KMW nr 4, s. 106. Rozkaz dzienny KMW nr 89 z 30 lipca 1925 r. Szef KMW udzielił w nim pochwały dowódcy, oficerom i załodze ORP Pomorzanin za przeprowadzenie tej akcji ratowniczej
  113. CAW, t. KMW nr 4, s. 174. Rozkaz dzienny KMW nr 122 z 24 października 1925. W rozkazie tym urzędnikowi cywilnemu VII st. M. Chłopickiemu szef KMW udzielił w imieniu służby pochwały
  114. Arch. MW, akta SH, sygn. 2/49/15, s. 41. Władysław Radziszewski, op. cit., s. 29, 33; Czesław Ciesielski, W. Pater, J. Przybylski, op. cit., s. 156; J. Będźmirowski, Powstanie najważniejszych jednostek Marynarki Wojennej w latach 1945-1955, (w:) J. Przybylski (red.), Polska Marynarka Wojenna i jej miejsce na bałtyckim teatrze działań wojennych, Gdynia 1999, s. 240
  115. Arch. MW, akta Arch. MW, sygn. 4101/97/6, s. 5. Etaty jednostek wojskowych w latach 1945-1954
  116. w dostępnych publikacjach istnieją różne informacje dotyczące stopnia K. Zagrodzkiego. J. Wereszczyński podaje stopień kpt. mar w opracowaniu Historia polskiej hydrografii morskiej, AMW, Gdynia sygn. 590/MF, s. 6; natomiast Wł. Radziszewski podaje stopień kmdr por. w Marynarka Wojenna w latach 1945-1949, s. 83. Na podstawie analizy dokumentów zgromadzonych w Arch. MW, akta Oddziału Kadr (dalej: OK.), sygn. 1246/56/1, s. 83, Rozkazy personalne dowódcy MW w sprawach oficerów, podoficerów zawodowych i pracowników cywilnych od 23 lipca 1945 do 24 grudnia 1945, można stwierdzić, że K. Zagrodzki w momencie tworzenia struktur Oddziału Hydrograficznego posiadał stopień kmdr ppor. Stopień kmdr por. uzyskał dopiero na początku 1947
  117. Arch. MW, akta OK, sygn. 1246/56/1, s. 74, 50, 29, Rozkazy personalne dowódcy MW w sprawach oficerów, podoficerów zawodowych i pracowników cywilnych od 23.07.1945 do 24.12.1945.
  118. Arch. MW, akta SH, sygn. 2/49/29, s. 5. pismo K. Zagrodzkiego z 27 września 1945 r. wraz z pięcioma załącznikami
  119. Zob. Arch. MW, akta SH, sygn. 2/49/29, s. 23, 24, 40, 42. Wśród nich są między innymi pisma w sprawie okrętu hydrograficznego: nr H291/46 z 25 czerwca 1946 K. Zagrodzkiego do dowódcy MW; nr 01738 z 24 grudnia 1946 A. Mohuczego do naczelnego dowódcy Wojsk Polskich. Ponadto zgromadzone w Arch. MW, akta SH, sygn.2/49/29: rozkazy personalne, oficjalna korespondencja wewnątrz MW, pisma kierowane do Ministerstwa Obrony Narodowej oraz Ministerstwa Żeglugi i Handlu Zagranicznego, na których widnieje nazwa lub pieczątka z napisem Wydział Hydrograficzny Sztabu Gł. Mar. Woj. Co więcej, o istnieniu tego wydziału może świadczyć także fakt opracowania godła służby hydrograficznej, również z napisem Wydział Hydrograficzny, które było umieszczane na ówcześnie wydawanych publikacjach nawigacyjnych, arch. BHMW, Znaki konwencjonalne i skróty stosowane na polskich mapach morskich, teczka nr 11 (zob. załącznik nr 26, ryc. 3).
  120. Arch. MW, akta Oddziału Organizacyjnego (dalej: OO), sygn. 87/50/2, s. 423. Rozkaz organizacyjny nr 0155/Org. z 28 maja 1947, analiza treści tego dokumentu nasuwa dwa pytania, oba związane z użytą nazwą Oddział Hydrografii. Po pierwsze, dlaczego nie użyto tu nazwy Oddział Hydrograficzny, wprowadzonej w etacie nr 35/2? Po drugie, dlaczego nie użyto nazwy Wydział Hydrograficzny, o którego istnieniu w latach 1946-1947 świadczą liczne oficjalne dokumenty? Udzielenie jednoznacznej odpowiedzi na te pytania przy obecnym stanie wiedzy nie jest możliwe. Istotną przeszkodą jest tutaj niekompletność dokumentów z tego okresu. Można przypuszczać, że sprawa użycia odmiennej nazwy może być rezultatem nieprzykładania przez ówczesnego pisarza (osobę przygotowującą dany rozkaz do podpisu) większej wagi do nazewnictwa stosowanego w dokumentach we wcześniejszych okresach.
  121. Arch. MW, akta SH, sygn. 35/49/4, s. 114. Zarządzenie Ministra ON nr 031/Org z 12 czerwca 1947
  122. Arch. MW, akta SH, sygn. 35/49/42, s. 101. Pismo nr 02156 szefa BHMW kmdr. por. K. Zagrodzkiego z 4 listopada 1947; Wł. Radziszewski, op. cit., s. 83; J. Wereszczyński, Historia polskiej..., s. 10.
  123. Arch. MW, akta OO, sygn. 87/50/2, s. 594. Pismo nr 02506 z 25 listopada 1948
  124. Arch. MW, akta OO, sygn. 87/50/2, s. 595. Rozkaz organizacyjny MON nr 04/Org. z 3 stycznia 1949 Składnicę Nawigacyjno-Hydrograficzną MW utworzono 18 marca 1949 na podstawie rozkazu organizacyjnego dowódcy MW nr 01/Org. Pod względem merytorycznym składnica ta podlegała szefowi BHMW
  125. Arch. MW, akta SH, sygn. 35/49/42, s. 101. Pismo nr 02156 z 4 listopada 1947
  126. Arch. MW, akta OO, sygn. 88/50/1, s. 46
  127. Arch. MW, akta OO, sygn. 207/50/2, s. 574. Rozkaz organizacyjny MON nr 0130/Org. z 6 grudnia 1950
  128. Arch. MW, akta arch. MW, sygn. 4101/97/6, s. 94. Etaty jednostek wojskowych za lata 1945-1954
  129. Arch. MW, akta SH, sygn. 3765/84/1, s. 24, 30, 31, 33. Rozkaz dzienny nr 010 z 7 listopada 1950. Oprócz tego oficera w skład kadry oficerskiej Szefostwa Hydrografii MW wchodzili: kpt. mar. Jerzy Iwanow, kpt. mar. Zdzisław Śledziński (szef Wydziału III Pomiarowego), kpt. mar. Jan Gosk, ppor. mar. Włodzimierz Szczerbo, ppor. mar. Józef Sobczyk, ppor. mar. Bohdan Rojcewicz, chor. mar. Stanisław Gazda oraz od 1951 kpt. mar. Orest Staniecki.
  130. L. Grot, T. Konecki, E. Nalepa, Pokojowe dzieje Wojska Polskiego, Warszawa 1988, s. 58
  131. Arch. MW, akta OO, sygn. 912/55/2, s. 24; akta arch. MW, sygn. 4101/97/6, s. 170. Rozkaz organizacyjny MON nr 0010/Org. z 22 stycznia 1953. Dotychczas przyporządkowaną Wydziałowi I Ogólnemu – Wyświetlarnię (etat nr 35/132) przyporządkowano Wydziałowi II Kartograficznemu, dodatkowo w kancelarii wprowadzono 2 etaty w ramach utworzonej hali maszyn
  132. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/7, s. 546. Rozkaz organizacyjny MON nr 056/Org. z 13 listopada 1956
  133. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/8, s. 228. Rozkaz organizacyjny MON nr 047/Org. z 15 czerwca 1957
  134. A. Stachula, Plany i rzeczywistość obrony wybrzeża Bałtyku (1945-1989), Przegląd Morski 2002, nr 3, s. 24; Cz. Ciesielski, W. Pater, J. Przybylski, op. cit., s. 267
  135. Arch. MW, akta SH, sygn. 3765/84/1, s.130. Rozkaz dzienny Szefa Hydrografii MW nr 013/Hydr. z 2 marca 1953
  136. Arch. MW, akta arch. MW, sygn. 4106/98/12/P, s. 12. Inwentarz zespołu akt Szefostwa Hydrografii Sztabu Głównego MW z lat 1945-1968
  137. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/15, s. 261. Zarządzenie Szefa Sztabu Generalnego WP nr 047/Org. z 4 maja 1959; Arch. MW, akta OO, sygn.3563/76/17, s. 65. Rozkaz dowódcy MW nr 027/Org. z 24 czerwca 1959
  138. Arch. MW, akta OZH, sygn. 3905/90/4, s. 65. Książka rozkazów dziennych JW 5511 od 29.12.1960. do 31.05.1961. Wymieniono tam rozkaz dowódcy MW nr 056 z 22 sierpnia 1959 o wyznaczeniu na stanowisko Dowódcy JW 5511
  139. JW 5511, Kronika jednostki. Cz. II, s. 3
  140. JW 5511, Kronika jednostki. Cz. I, s. 2. Kadrę oficerską jednostki w tym czasie tworzyli: kpt. mar. Franciszek Kuchta, por. mar. Bronisław Skotnicki, por. mar Stanisław Małachowski, por. mar. Hieronim Kozłowski, ppor. mar. Czesław Zaciuga, ppor. mar. Kazimierz Tabor
  141. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/19, s. 111. Zarządzenie szefa Sztabu Gen. WP nr 022/Org. z 14 marca 1960
  142. Arch. MW, akta OZH, sygn. 3905/90/2, s. 91. Rozkaz dowódcy JW 5511 nr 123/JW z 30 czerwca 1960
  143. Ibidem, s. 85. Rozkaz Dowódcy JW 5511 nr 113/JW z 18 czerwca 1960. Ł-1 została przydzielona ppor. mar. Kazimierzowi Żółtkowi, Ł-2 – kpt. mar. Hieronimowi Kozłowskiemu
  144. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/17, s. 67. Rozkaz organizacyjny dowódcy MW nr 027/Org. z 24 czerwca 1959 w sprawie zmian organizacyjno-etatowych w MW. W Składnicy Nawigacyjno-Hydrograficznej, zgodnie z wprowadzonym etatem 35/372 zatrudniono 2 wojskowych i 11 kontraktowych, zaś w Warsztatach Naprawczych Szefostwa Hydrografii MW, zgodnie z etatem 35/373 – 5 wojskowych
  145. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/22, s. 310. Zarządzenie Szefa Sztabu Gen. WP nr 061/Org. z 4 sierpnia 1961
  146. Arch. MW, akta OZH, sygn. 3905/90/6, s. 16. Rozkaz dzienny nr 285/JW opracowany na podstawie rozkazu personalnego dowódcy MW nr 089 z 14 listopada 1961
  147. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/26, s. 26. Rozkaz dowódcy MW nr 017/Org. z 6 czerwca 1962
  148. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/32, s. 47. Rozkaz dowódcy MW nr 031/Org. z 25 kwietnia 1964. Były to łodzie sondażowe typu 728 w wersji M-9
  149. Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/31, s. 238. Zarządzenie Szefa Sztabu Generalnego WP nr 0110/Org. z 7 września 1964; Arch. MW, akta OO, sygn. 3563/76/32, s. 135. Rozkaz dowódcy MW nr 072/Org. z 10 listopada 1964
  150. Arch. MW, akta OO, sygn. 3612/79/3, s. 423. Zarządzenie szefa Sztabu MW nr 059/Org. z 23 września 1967
  151. według relacji Romana Firleja (wywiad naukowy przeprowadzony 7 stycznia 2003), jednego z ówczesnych oficerów OH Kompas, podległość ta była ograniczona do niezbędnego minimum: (...) w tamtym okresie nikt z Szefostwa Hydrografii tak naprawdę okrętami hydrograficznymi się nie zajmował. Nie było żadnej kontroli z ich strony. O ewentualnych wyjściach w morze decydowali dowódcy okrętów (...) Przyczyna leżała w tym, że kierownictwo Szefostwa w tym czasie stanowili ludzie nie związani z okrętami, ludzie, którzy byli po szkołach lądowych, topograficznych (...)
  152. Arch. MW, akta OO, sygn. 3612/79/3, s. 423. Rozkaz Dowódcy MW nr 071/Org. z 7 listopada 1967. Zgodnie z tym rozkazem oba okręty miały zostać rozformowane, a ich etaty zlikwidowane; OH Kompas – etat 35/425, OH Bałtyk – etat 35/427. Okręty miały zostać następnie przekazane do 29 listopada 1967 do OZH
  153. Arch. MW, akta SH, sygn. 3599/78/14, s. 28. Meldunek nr 2/SB kmdr. C. Spyry do dowódcy MW o wykonaniu rozkazu 071/Org. z 7 listopada 1967. Oba okręty znalazły się w Grupie Jednostek Pływających OZH MW
  154. Arch. MW, akta Sekretariatu DMW, sygn. 3968/91/36 s. 21. Rozkaz Szefa Sztabu MW nr PF 6/DMW z 31 stycznia 1968
  155. Ibidem, s. 123. Rozkaz szefa Sztabu MW nr PF 27/DMW z 14 czerwca 1968 r.
  156. Arch. MW, akta SH, sygn. 3768/85/29, s. 9, 10. Są tam dwa dokumenty – pismo K. Zagrodzkiego z 3 grudnia 1945 do dowódcy MW w sprawie wysłania zawiadomień do 20 służb hydrograficznych oraz pismo dowódcy MW nr 0239 z 3 grudnia 1945 polecające rozesłanie zawiadomień o rozpoczęciu działalności Oddziału Hydrograficznego Sztabu Głównego Mar. Woj. podpisane przez kontradm. Mikołaja Abramowa (Nikołaja Abramowa)
  157. Cz. Ciesielski, W. Pater, J. Przybylski, op. cit., s. 134, 138
  158. na podstawie pisma nr 02424 z 18 grudnia 1946 do A. Mohuczego od szefa II Oddziału Szt. Gen. WP płk. Komara w sprawie niewywiązywania się należycie z obowiązków ochrony i obsługi środków znakowania żeglugi morskiej. (w:) Arch. MW, akta SH, sygn. 2/49/29, s. 44
  159. K. Frontczak, Powstanie i rozwój Polskiej Marynarki Wojennej w latach 1945-1947, Zapiski Historyczne 1972, z.1, s. 81, 82; Wł. Radziszewski, op. cit., s. 84. (zob. podrozdział 2.5)
  160. Arch. MW, akta SH, sygn. 2/49/29, s. 23, 24. Pismo nr H.291/46 z 25 czerwca 1946
  161. Arch. MW, akta SH, sygn. 2/49/29, s. 40, 42. Pismo nr 0684 z 27 czerwca 1946; pismo nr 5886 z 11 października 1946; pismo nr 01738 z 24 grudnia 1946
  162. Arch. MW, akta SH, sygn. 35/49/42, s. 4. Wcześniej były: pismo nr 0431 z 15 lipca 1946, pismo nr 11/45 z 6 listopada 1946; pismo nr 0719 z 20 grudnia 1946
  163. Arch. MW, akta OO, sygn. 87/50/2, s. 40. Rozkaz nr 54 z 21 czerwca 1947, w punkcie 3.: (...) ORP Żuraw dyspozycyjnie przydzielam do Biura Hydrograficznego Mar. Woj. z bezpośrednim przyporządkowaniem Szefowi Biura Hydrograficznego.
  164. Ibidem, s. 40. Rozkaz nr 022/Org. z 5 sierpnia 1948 r. „Dowódca ORP Żuraw przeniesie ORP Żuraw z dotychczasowego etatu w ramach Flotylli S.O.N.- u na samodzielny etat Nr 35/110 – Okrętu Hydrograficznego Mar. Woj.” (zob. podrozdział 2.3)
  165. R. Techman, op. cit., s. 27. Jako organ administracji morskiej Główny Urząd Morski przemianowano w 1948 na Gdański Urząd Morski, który stanowił wówczas tzw. II organ instancji cywilnej administracji morskiej. Organami I instancji były kapitanaty portów oraz powołana 23 sierpnia 1945 Delegatura Gdańskiego Urzędu Morskiego w Szczecinie. Dopiero na podstawie rozporządzenia ministra żeglugi z 1 stycznia 1948 powołano Gdański i Szczeciński Urząd Morski.
  166. J. Wereszczyński, Historia polskiej hydrografii, Biblioteka Naukowa AMW, sygn. MF/590, s. 2
  167. w instrukcji tej jest mowa między innymi o przekazaniu administracji cywilnej uprawnień do zarządzania całością spraw związanych z akwenami portów handlowych, w tym i utrzymaniem infrastruktury nawigacyjnej i realizacji pomiarów hydrograficznych w ich granicach; jednak po upływie kilku lat zaszła potrzeba jej nowelizacji, w związku z tym, w Monitorze Polskim nr 109 z dnia 28 listopada 1955 ukazał się nowy podział kompetencji, przedstawiony w formie zarządzenia Ministrów Żeglugi i Min. Obrony Narodowej podpisanego przez K. Rokossowskiego (MON) i wz. S. Bukowskiego (MŻ); zarządzenie to obowiązywało aż do 1990
  168. Arch. MW, akta OO, sygn. 88/50/1, s. 46. Zakres działalności służby hydrograficznej MW
  169. CAW, sygn. I.300.21.82, s. 21. poz. 35, oprócz tekstu: Skreślam ORP Pomorzanin z listy okrętów wojennych jest tam powołanie na Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 19, poz. 249 z 14 lutego 1932, A. Banachowicz, Henryk Nitner, Zarys dziejów okrętów hydrograficznych PMW 1918-1993, Przegląd Morski 1994, nr 1, s. 67, autorzy mylnie tam podają, że nastąpiło to już w 1931

Wykorzystano również:

  1. Praca zbiorowa pod redakcją dr. Jana K. Sawickiego. "Kadry Morskie Rzeczypospolitej. Tom II. Polska Marynarka Wojenna. Część I. Korpus oficerów 1918-1947." Zespół autorski: st. kust. dypl. dr Maria Babnis, kmdr Julian Czerwiński, Małgorzata Czerwińska, inż. Alfons Jankowski, dr Jan K. Sawicki. Wyższa Szkoła Morska. Gdynia 1996. ISBN 83-86703-50-4

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]