Bobowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bobowate
Różne gatunki bobowatych
Różne gatunki bobowatych
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd bobowce
Rodzina bobowate
Nazwa systematyczna
Fabaceae Lindl.
Edwards's Bot. Reg. 22: ad t. 1845. 1 Apr 1836, nom. cons.
Synonimy

Papilionaceae Giseke, Prael. Ord. Nat. Pl.,1792, Leguminosae Juss.

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Budowa kwiatu
Owoc -strąk grochu
Vicia April 2008-1.jpg

Bobowate, motylkowate (Fabaceae Lindl., Papilionaceae Giseke[2]) – rodzina roślin należąca do rzędu bobowców (Fabales Bromhead). Należy do niej około 9,4% spośród wszystkich gatunków roślin dwuliściennych. Obejmuje w tropikach często rośliny drzewiaste, w klimacie umiarkowanym – głównie rośliny zielne. Symbioza z bakteriami brodawkowymi umożliwia wykorzystanie azotu atmosferycznego.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Liście
Osadzone na pędzie spiralnie, są nieparzystopierzaście pojedynczo złożone (np. robinia akacjowa), parzystopierzaście złożone (np. karagana), dłoniaste (np. łubin) lub trójlistkowe (np. koniczyna); występują też liście pojedyncze. U motylkowatych występują przylistki, które mogą być częścią asymilacyjną przy redukcji blaszki liściowej (np. groszek). Częścią asymilacyjną mogą być również osie pędów (np. żarnowiec i janowiec). Z przekształconych części liścia mogą tworzyć się wąsy czepne (np. groszek, groch lub wyka). Ciernie pochodzenia przylistkowego występują np. u robinii akacjowej, pochodzenia liściowego np. u traganka, pędowego np. u wilżyny.
Kwiaty
Są to tzw. kwiaty motylkowe o specyficznej budowie. Są grzbieciste, zebrane w grona. Działek kielicha jest 5, zrośniętych ze sobą. Płatki korony ustawione w układzie zstępującym (tzn. płatek górny nachodzi na boczne, a te z kolei na dwa dolne) nadają "motylkowaty" pokrój kwiatu. Płatki różnią się od siebie – płatek górny jest największy i jest nazywany żagielkiem, dwa boczne płatki ze względu na ich kształt są nazywane wiosełkami lub skrzydełkami a dwa dolne tworzą łódeczkę. Ewolucja kwiatu motylkowatych idzie w kierunku zrastania się płatków. U większości gatunków płatki są wolne z wyjątkiem dwóch tworzących łódeczkę, które są na brzegu zrośnięte ze sobą na pewnym odcinku. U wyki zrośnięte są łódeczka i skrzydełka w środkowym odcinku tych płatków, natomiast ich nasady są wolne. Koniczyna ma wszystkie płatki zrośnięte ze sobą. Pręcików jest 10, ich nitki się ze sobą zrastają i tworzą rynienkę, do której ścieka nektar. Mogą być w ten sposób zrośnięte wszystkie pręciki, lub tylko 9, a jeden, górny jest wolny (np. u grochu). W rynience z nitek położony jest słupek o charakterystycznym kształcie – posiada długą, wąską zalążnię i zakrzywioną szyjkę słupka. Słupek zrasta się z jednego owocolistka. Drugi kierunek ewolucji prowadzi do silnej redukcji czterech płatków, pozostaje jedynie silnie rozrośnięty żagielek. Gatunków reprezentujących tę tendencję w naszej florze nie ma.
Owoce
Strąk, suchy, wielonasienny, pękający dwoma szwami. Odmianą tego owocu jest strąk przewęzisty rozpadający się na jednonasienne fragmenty (np. seradela) lub jednonasienny niepękający owoc – orzeszek (np. koniczyna). Zabiegi hodowlane pozwalają na wyselekcjonowanie strąków o zmięśniałej owocni (np. u odmian szparagowych fasoli zwykłej. Groch i łubin są samopylne (samoczynnie w pąku następuje samozapylenie), koniczyna natomiast jest samosterylna (własny pyłek nie kiełkuje na znamieniu).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzina bywała w przeszłości wąsko ujmowana (jako bobowate Fabaceae sensu stricto) z odrębnie wyróżnianymi spokrewnionymi rodzinami mimozowych (Mimosaceae) i brezylkowych (Caesalpiniaceae). Taki podział obecny był jeszcze w systemie Reveala z lat 1993-1999. Czasem wymienione rodziny traktowano jako podrodziny. W miarę poznawania złożonej filogenezy tej grupy roślin okazało się że bobowate (Fabaceae sensu lato) dzielą się na siedem-osiem głównych linii rozwojowych i dlatego rodzina obecnie definiowana jest szeroko, a poszczególne klady mają rangę taksonomiczną podrodzin, plemion lub określane są po prostu mianem grupy.

Pozycja rodziny według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)
bobowce

mydłokrzewowate Quillajaceae




bobowate Fabaceae




krzyżownicowate Polygalaceae



zabłędowate Surianaceae





Podział rodziny według APweb (2001...)

Wciąż niejasny jest układ kladów bazalnych rodziny. Za najstarsze linie rozwojowe w jej obrębie uważa się plemiona Cercideae (4–12 rodzajów) i Detarieae (ok. 81 rodzajów)[3]. W pozycji tej sytuuje się także izolowany, monotypowy rodzaj Duparquetia z pochodzącym z zachodniej Afryki gatunkiem D. orchidacea[1]. Z kladu obejmującego pozostałe bobowate odchodzi kilka linii rozwojowych o różnych ujęciach taksonomicznych. Podrodzina Faboideae (476 rodzajów) jest grupą monofiletyczną, podobnie mimozowe Mimosoideae (82 rodzaje). Rośliny grupowane dawniej w podrodzinie (lub rodzinie w niektórych ujęciach systematycznych) brezylkowych Caesalpinioideae Candolle w istocie stanowią dwie linie rozwojowe stanowiące klad wspólny z mimozowatymi, stąd takson w dawniejszym ujęciu ma charakter parafiletyczny. Starszą linią rozwojową jest grupa rodzajów tworząca tzw. klad Umtiza[1]. Należy do niego siedem rodzajów tworzących dwie grupy siostrzane. Jedna obejmuje rodzaje Umtiza, Gleditsia i Gymnocladus, do drugiej należą rodzaje: Ceratonia, Acrocarpus, Arcoa i Tetrapterocarpon[4].

bobowate

Detarieae



Cercideae



Duparquetia




Dialineae




bobowate właściwe Faboideae




klad Umtiza




brezylkowe Caesalpinioideae



mimozowe Mimosoideae







Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Fabanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl.). Mimozowate (Mimosaceae) i brezylkowate (Caesalpiniaceae) wyróżniane są jako odrębne rodziny[5].

Pozycja w systemie Reveala (2008)

Klasa okrytonasienne Magnoliopsida Brongn., podklasa Rosidae Takht., nadrząd Rosanae Takht., rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl.). Mimozowate i brezylkowate wchodzą w skład bobowatych[6].

Przedstawiciele flory Polski

(Wykaz obejmuje rośliny dziko rosnące i zdziczałe oraz efemerofity i taksony uprawiane)

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rodzina o bardzo dużym znaczeniu użytkowym dla człowieka.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-12-22].
  2. Nazwy naukowe alternatywne zgodnie z art. 18 Kodeksu Nomenklatury Botanicznej [1]
  3. Wojciechowski, M. F.; Lavin, M.; Sanderson, M. J.. A phylogeny of legumes (Leguminosae) based on analysis of the plastid matK gene resolves many well-supported subclades within the family. „American Journal of Botany”. 91, 1846, 2004. doi:10.3732/ajb.91.11.1846. 
  4. Provides information about 'Umtiza' within the life and earth sciences (ang.). TropHort. [dostęp 2010-01-28].
  5. Crescent Bloom: Fabaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-12-24].
  6. Reveal J. L.: Classification of extant Vascular Plant Families – An expanded family scheme (ang.). 2007. [dostęp 2009-12-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]