Boliwia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Estado Plurinacional de Bolivia
Państwo Wielonarodowe Boliwia
Flaga Boliwii
Herb Boliwii
Flaga Boliwii Herb Boliwii
Hymn: Bolivianos, el hado propicio
Położenie Boliwii
Język urzędowy hiszpański i 36 języków lokalnych[a]
Stolica Sucre[b][c]
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent
Evo Morales Ayma
Szef rządu prezydent
Evo Morales Ayma
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
28. na świecie
1 098 580[d] km²
14 190 km² (1,29%)
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
75. na świecie
11 503 735
10,4 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

29,8 mld[1] USD
2700[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

59,2 mld[1] USD
5364[1] USD
Jednostka monetarna boliviano (BOB)
Niepodległość 6 sierpnia 1825
Religia dominująca rzymski katolicyzm (78%)
Strefa czasowa UTC -4
Kod ISO 3166 BO/BOL/068
Domena internetowa .bo
Kod samochodowy BOL
Kod samolotowy CP
Kod telefoniczny +591
Mapa Boliwii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Boliwia w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Państwo Wielonarodowe Boliwia w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Boliwia w Wikisłowniku

Boliwia, Wielonarodowe Państwo Boliwia[2] (hiszp. Bolivia, Estado Plurinacional de Bolivia[3]) – państwo na kontynencie południowoamerykańskim. Graniczy z Brazylią na północy i wschodzie, Paragwajem i Argentyną na południu oraz z Chile i Peru na zachodzie. Państwo nie posiada dostępu do morza.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Boliwii.

Boliwia jest jednym z dwóch krajów Ameryki Południowej, które nie mają dostępu do morza (straciła go w 1884). Na zachodzie wznoszą się góry, natomiast na wschodzie teren się obniża. Pasmo Andów o szerokości ok. 600 km, składa się tu z trzech głównych łańcuchów – Kordyliery Wschodniej (najwyższy szczyt Boliwii: Sajama – 6520 m), Kordyliery Środkowej oraz Kordyliery Zachodniej. Pomiędzy Kordylierami Zachodnią i Środkową rozciąga się płaskowyż Altiplano (hiszp. altiplano – płaskowyż).

Na wschód teren opada przechodząc w przedgórze Yungas i w końcu w Nizinę Boliwijską. Na południowym wschodzie kraju leży część Gran Chaco, a na północy rozciąga się obszar Niziny Amazonki. Największe rzeki Boliwii to Mamoré, Beni i Guaporé. Na Altiplano znajdują się bezodpływowe jeziora (Titicaca, Poopo) oraz solniska (Salar de Uyuni).

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Na nizinach Boliwii panuje klimat podrównikowy z roczną sumą opadów wahającą się w granicach od 2000 do 3000 mm; na przedgórzu klimat kontynentalny wilgotny (opady 1500–2000 mm), a w Andach kontynentalny suchy z sumą opadów do 600 mm.

Flora[edytuj | edytuj kod]

Na Nizinie Boliwijskiej znajdują się przede wszystkim lasy równikowe (lasy stanowią 51% powierzchni kraju) i chaco, a także sawanny. W górach dominują formacje półpustynne: puna i jalca.

W Boliwii istnieje 7 parków narodowych. Najbardziej znany to Sajama.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

W lasach równikowych Boliwii można spotkać m.in. jaguary, pumy, kapibary, kajmany, tapiry i małpy (zwierzęta, które preferują klimat wilgotny).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tereny obecnej Boliwii zamieszkane były przez kultury prekolumbijskie od około 20 000 lat. Pierwszą z wysoce rozwiniętych była kultura Tiahuanaco, która rozwinęła się na południowym wybrzeżu jeziora Titicaca około II wieku p.n.e. W XV wieku terytorium ludu Ajmara zostało podbite i włączone w obręb Państwa Inków. W XVI wieku hiszpańscy konkwistadorzy pod wodzą Francisco Pizarro dokonali podboju terenów obecnej Boliwii. Jako Górne Peru zostały one włączone do nowo powstałego Wicekrólestwa Peru, a następnie do Wicekrólestwa La Platy. Nazwa państwa – nadana mu po oderwaniu w ramach ruchu wyzwoleńczego od Peru – pochodzi od nazwiska przywódcy tegoż ruchu Bolivara. W 1884, na mocy traktatów pokojowych kończących tzw. Wojnę o saletrę, Boliwia straciła dostęp do Oceanu Spokojnego, co miało duży wpływ na jej późniejszą sytuację gospodarczą. Po kolejnej wojnie, tym razem z Brazylią, w 1903 utraciła kauczukodajny region Acre. W latach 1932-1935 toczyła Wojny o Chaco, w wyniku których Boliwia straciła na rzecz Paragwaju 2/3 spornego terytorium.

W 1952 Rewolucyjny Ruch Nacjonalistyczny dokonuje przewrotu politycznego w kraju.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Republika prezydencka od 1967 r. Głową państwa i szefem rządu jest prezydent wybierany na 5 lat, z możliwością jednokrotnej reelekcji wprowadzoną po referendum w 2009 r.[4] Parlament, zwany Kongresem posiada dwie izby: Izbę Deputowanych – 130 członków (68 członków wybieranych w okręgach jednomandatowych, 62 wybieranych z list partyjnych w okręgach wielomandatowych) i Senat – 27 członków wybieranych w okręgach wielomandatowych.

Boliwia podzielona jest na 9 departamentów i 94 prowincje.

14 kwietnia 2009 r. Kongres zaakceptował nowe prawo wyborcze, którego postanowieniem w Wielonarodowym Zgromadzeniu Legislacyjnym (Asamblea Legislativa Plurinacional) rdzenna ludność – Indianie, mają mieć zagwarantowane 7 miejsc w wyborach z tych departamentów, w których nie stanowią większości ludności. 50% składu Zgromadzenie mają stanowić ponadto kobiety. Prawo przewiduje ponadto możliwość umożliwienia głosowania Boliwijczykom nie mieszkającym w ojczyźnie. Zaplanowano również referenda w sprawie autonomii dla 5 z 9 regionów tworzących Boliwię, domagających się niezależności (Chuquisaca, La Paz, Cochabamba, Oruro oraz Potosí). Pomysły są krytykowane przez opozycję[5]. Główne partie: Ruch Narodowo-Rewolucyjny (MNR), Przymierze Narodowo-Demokratyczne (ADN), Ruch Rewolucyjnej Lewicy (MIR), Sumienie Ojczyzny (Condepa), Unia Solidarności Obywatelskiej (UCS)[6].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Boliwia dzieli się na departamenty (w nawiasie stolice departamentów):

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Większość ludności stanowią Indianie Keczua i Ajmara (odpowiednio 33% i 30%). Metysi stanowią 25% ludności, a biali 12%. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 7 osób na km². Ludność jest rozmieszczona nierównomiernie. Około 3/4 ludności zamieszkuje Andy, zwłaszcza obszary powyżej 3000 m n.p.m. W miastach zamieszkuje 52% ludności.

Struktura etniczna[edytuj | edytuj kod]

Największymi grupami etnicznymi są: Metysi - 42,4%, Keczua - 27,2%, Ajmara - 22,5%, Niemcy - 2%, Chiquitano - 1,7%, Guarani - 1,3%, ludność pochodzenia afrykańskiego - 1,1%, pozostali - 1,8%[7].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Zielonoświątkowy zbór w La Paz

Źródło: Prolades, 2010[8]; Pew Forum, 2010[9]; LDS, 2012[10]; Rocznik Świadków Jehowy, 2013.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Obyczaje i tradycje

Meloniki

Tradycyjne kapelusze typu 'bowler hat' (melonik) noszone są przez mieszkańców pochodzenia indiańskiego i niekiedy – w przypadku kobiet – wskazują na stan cywilny właścicielek. Jeśli przechylone są na bok głowy, oznaczają stan panieński – jeśli natomiast znajdują się na jej czubku, świadczą o tym, że kobieta jest zamężna. Kolory i fasony kapeluszy różnią się w zależności od regionu.

Tkactwo

Jednym z najważniejszych przejawów boliwijskiej kultury jest tkactwo – sztuka, która obecnie przeżywa odrodzenie (rolnictwo w kraju podupada i mieszkańcy szukają sposobów na zarobienie przez sprzedawanie lokalnych wyrobów turystom).

Rodzina

Rodzina jest główną jednostką społeczną i centrum życia większości Boliwijczyków. Więzy rodzinne są silne. Na terenach wiejskich kilka pokoleń żyje często pod jednym dachem. Taka poszerzona rodzina jest dużym oparciem dla jej członków; wzajemna pomoc jest tu oczywistością. W miastach częściej spotyka się rodziny jednopokoleniowe (mąż, żona, dzieci).

Etykieta

Stosunki społeczne są dość sformalizowane. Kupujący w sklepach zobowiązani są okazywać szacunek sprzedawcom używając słowa 'proszę'. Ważne jest zwracanie się do mężczyzn grzecznościowym tytułem 'don', a do kobiet – 'dona'. Chłopi zwracają się do członków miejskiej, hiszpańskojęzycznej elity per 'dżentelmen'. Obyczaje zalecają bliskie stanie obok osoby, z którą się rozmawia. Patrzenie prosto w oczy jest akceptowane. Na terenach wiejskich przy powitaniu wymienia się uścisk dłoni, czasem klepnięcie w plecy, jednak publiczne całowanie czy przytulanie nie spotyka się z aprobatą otoczenia. Ważnym elementem boliwijskiej etykiety jest też gościnność i hojność.

Pollera

Pollera jest rodzajem spódnicy noszonym przez Boliwijki pochodzenia indiańskiego. Pierwotnie był to strój hiszpańskich chłopek, który narzucany był rdzennym mieszkankom Boliwii przez władze kolonialne. Obecnie pollera jest symbolem dumy własnego pochodzenia i korzeni. Pollery są wykonane z wełny lub bawełny i bardzo kolorowe.

Języki

Około 80% mieszkańców Boliwii posługuje się hiszpańskim jako językiem ojczystym. Języki Indian Keczua i Ajmara są również w użyciu. Niektórzy Boliwijczycy są trzyjęzyczni.

Wyznania

Zdecydowana większość Boliwijczyków jest katolikami. Dość popularny, zwłaszcza ostatnio, jest także protestantyzm. Ponadto 1% mieszkańców Boliwii praktykuje bahaizm, religię dążącą do unifikacji wyznań teistycznych jako podstawy do osiągnięcia jedności rodzaju ludzkiego.

Święta państwowe i religijne

1 stycznia – Nowy Rok, poniedziałek i wtorek karnawału, 1 maja, 6 sierpnia – święto narodowe, 1 i 2 listopada -Wszystkich Świętych i Zaduszki, 25 grudnia – Boże Narodzenie.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Boliwia jest bardzo słabo rozwiniętym krajem Ameryki Południowej. PKB wynosi 2.700 USD na 1 mieszkańca. Podstawą gospodarki jest przemysł wydobywczy oraz rolnictwo. Największym towarem eksportowym jest cyna. Po spadku cen cyny w 1980 roku, w Boliwii nastąpiło załamanie gospodarcze. Bardzo wzrosła inflacja, a dług zagraniczny sięga 4,4 mld dolarów. Ponadto wydobywa się duże ilości gazu ziemnego.

Mapa lokalizacyjna Boliwii
Apolo
Apolo
Ascensión de Guarayos
Ascensión de Guarayos
Bermejo
Bermejo
Camiri
Camiri
Cobija
Cobija
San Ignacio de Velasco
San Ignacio de Velasco
Potosí
Potosí
Tarija
Tarija
La Paz
La Paz
Santa Cruz
Santa Cruz
Guayaramerín
Guayaramerín
Sucre
Sucre
Cochabamba
Cochabamba
Oruro
Oruro
Villamontes
Villamontes
Puerto Suarez
Puerto Suarez
Reyes
Reyes
San Borja
San Borja
San José de Chiquitos
San José de Chiquitos
Santa Ana
Santa Ana
Trinidad
Trinidad
Yacuiba
Yacuiba
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Boliwii

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Boliwia dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[11]. Uzbrojenie sił lądowych Boliwii składało się w 2014 roku z m.in.: 54 czołgów, 211 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 86 zestawów artylerii holowanej[11]. Marynarka wojenna Boliwii dysponowała w 2014 roku 19 okrętami obrony przybrzeża[11]. Boliwijskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 30 samolotów transportowych, 42 samolotów szkolno-bojowych oraz 20 śmigłowców[11].

Wojska boliwijskie w 2014 roku liczyły 55,5 tys. żołnierzy zawodowych oraz 37,1 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) boliwijskie siły zbrojne stanowią 91. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 315 mln dolarów (USD)[11].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko boliwijskie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. ajmara, araona, baure, bésiro, canichana, cavineño, cayubaba, chácobo, chimán, ese ejja, guarani, guarasu’we, guarayu, itonama, keczua, leco, machajuyai-kallawaya, machineri, maropa, mojeño-trinitario, mojeño-ignaciano, moré, mosetén, movima, pacawara, puquina, sirionó, tacana, tapiete, toromona, uru-chipaya, weenhayek, yaminawa, yuki, yuracaré, zamuco
  2. Siedziba rządu: La Paz – oficjalna stolica
  3. Konstytucyjna stolica Boliwii: Sucre
  4. Dane podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. Polski odpowiednik pełnej oficjalnej nazwy państwa ustalony przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych 4 listopada 2009 roku [1]
  3. Decreto supremo Nº 0048 del 18 de marzo de 2009
  4. Rzeczpospolita, 27.01.2009 r., str.A11; Morales wygrywa referendum. W 2013 r. sąd konstytucyjny Boliwii uznał prawo dwukrotnej reelekcji dla Evo Moralesa, uznając iż pierwsza jego kadencja miała miejsce przed zmianą konstytucji wprowadzającą prawo reelekcji, por. http://en.mercopress.com/2013/05/17/bolivian-congress-confirms-president-morales-can-run-for-re-re-election.
  5. Boliwia: Nowe prawo wyborcze zaakceptowane lewica.pl [dostęp 18-05-2010]
  6. "Systemy polityczne współczesnego świata", Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut, wyd. ARCHE Gdańsk 2004
  7. Joshua Project
  8. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  9. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-21].
  10. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-21].
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Bolivia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]