Bona Sforza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bona Sforza
Królowa Polski, wielka księżna litewska, księżna Rusi, Prus i Mazowsza itd., księżna Mediolanu, Bari i Rossano
Monogrammist PF Bona Sforza.jpg
Królowa Polski
Okres panowania od 18 kwietnia 1518
do 19 listopada 1557
Żona Zygmunta I Starego
Poprzedniczka Barbara Zápolya
Następczyni Elżbieta Habsburżanka
Dane biograficzne
Dynastia Sforzowie
Urodzona 2 lutego 1494
Vigevano
Koronowana 18 kwietnia 1518
Kraków
Zmarła 19 listopada 1557
Bari
Pochowana Bazylika św. Mikołaja w Bari
Ojciec Gian Galeazzo Sforza
Matka Izabela Aragońska
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Bona Sforza d’Aragona (ur. 2 lutego 1494 w Vigevano[1], zm. 19 listopada 1557 w Bari) – od 1518 królowa Polski i wielka księżna litewska, księżna Rusi, Prus i Mazowsza itd., księżna Bari i Rosano, spadkobierczyni pretensji do Królestwa Jerozolimy od 1524. Żona Zygmunta Starego, matka Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.

Pełna tytulatura królowej: Bona Dei gratia regina Poloniae, magna dux Lithuaniae, Barique princeps Rossani, Russiae, Prussiae, Masoviae etc. domina. (Bona, z Bożej łaski królowa Polski, wielka księżna Litwy, księżna Bari i Rossano, pani Rusi, Prus, Mazowsza itd.)[2].

Tytulatura skrócona: Bona Sfortia Dei gratia regina Poloniae (Bona Sforza, z Bożej łaski królowa Polski), Bona Sphortia regina Poloniae (Bona Sforza, królowa Polski), Bona Sfortia de Arragonia Regina Poloniae (Bona Sforza d’Aragona, królowa Polski)[3].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Królowa Bona - drzeworyt z dzieła Decjusza De vetustatibus Polonorum z 1521

Pochodziła z możnego włoskiego rodu książąt MediolanuSforzów. Była córką Giana Galeazza Sforzy i Izabeli Aragońskiej. Mimo iż jej ojcu należała się władza w Księstwie Mediolanu, został on odsunięty przez Ludovica il Moro. Sprawował on władzę w imieniu młodego księcia aż do jego śmierci w 1494 na zamku w Pawii. Wkrótce po tym księżna Izabela wraz z córkami wyjechała do Bari. Chcąc odzyskać znaczenie polityczne i swe dawne posiadłości, dążyła do jak najkorzystniejszego wydania za mąż Bony (jej siostra Ippolita zmarła wcześniej podczas rocznego pobytu na wyspie Ischia). Pierwsze próby zakończyły się niepowodzeniem ze względu na niekorzystne położenie polityczne Izabeli, ale dzięki wsparciu Habsburgów udało się doprowadzić do jej małżeństwa z owdowiałym królem polskim Zygmuntem Starym. Uroczystości zaślubin i koronacji Bony odbyły się w Krakowie 18 kwietnia 1518[1].

Pieczęć królowej Bony

W młodości Bona zdobyła staranne wykształcenie. Jej nauczycielem był Crisostomo Colonna, członek Akademii Pontana, a nad jej wychowaniem czuwał również Antonio Galateo. Bona poznała dzięki nim dzieła Wergiliusza, Cycerona i Ojców Kościoła[1], nauczyła się wypowiadać w uczony sposób, posiadła również wiedzę z zakresu historii, prawa, administracji i teologii. Była osobą gospodarną, oszczędną, a jednocześnie potrafiącą wywierać wpływ na ludzi. Wykazywała przy tym ambicję we wszystkich swoich działaniach.

Niemal od początku swego pobytu w Polsce królowa Bona starała się zdobyć silną pozycję polityczną. Zaczęła tworzyć własne stronnictwo i jednocześnie korzystała z wpływu, jaki miała na króla. Popierali ją między innymi Piotr Kmita, Andrzej Krzycki i Piotr Gamrat, zawdzięczający jej swoje urzędy i tworzący tzw. triumwirat. Udało jej się również uzyskać od papieża Leona X prawo do decydowania o obsadzie piętnastu beneficjów kościelnych o bardzo dużym znaczeniu (m.in. w Krakowie, Gnieźnie, Poznaniu, Włocławku i Fromborku).

Bona wychodziła z przekonania, że jedną z najważniejszych rzeczy, potrzebnych do skutecznej realizacji planów politycznych i wzmocnienia władzy królewskiej, jest dostęp do odpowiednio wysokich środków finansowych. Postawiła więc sobie za cel powiększenie domeny dynastycznej i zgromadzenie jak największego majątku, co dawałoby Jagiellonom niezależność finansową. Do 1524 Bona posiadała już, jako nadania królewskie, księstwa pińskie i kobryńskie, dobra sieluckie i bardzo duży pas puszczy w okolicach Narwi, a jej następnym celem była rewindykacja królewszczyzn na Podlasiu. Później skupowała także liczne posiadłości na Litwie, by w latach 1536–1546 przejąć nadzór nad komorami celnymi na terenie całego Wielkiego Księstwa Litewskiego, co przynosiło ogromne dochody.

W 1527, w wyniku upadku z konia, królowa przedwcześnie urodziła swego drugiego syna Olbrachta, który zmarł w dniu narodzin[4]. Po tym wydarzeniu królowa nie mogła mieć więcej dzieci. Bona, chcąc zapewnić ciągłość dynastii Jagiellonów na tronie polskim, postanowiła zmusić szlachtę i magnatów do koronacji jedynego syna, małoletniego Zygmunta Augusta. Najpierw, po długich układach i rozdaniu wielu stanowisk i intratnych beneficjów, szlachta litewska oddała mu tron wielkoksiążęcy (ok. 1527–1528). Następnie w 1530 roku koronowano Zygmunta II Augusta na króla Polski. Wywołało to ogromny sprzeciw panów polskich, co doprowadziło do uchwalenia ustawy, że następna koronacja odbędzie się dopiero po śmierci Zygmunta Augusta i to za zgodą całej braci szlacheckiej.

Królowa Bona - kamea autorstwa Caraglia z ok. 1540
List królowej Bony do jej kapuańskiego agenta Pompea Lanzy z 1554

W polityce zagranicznej była zażartą przeciwniczką Habsburgów i zwolenniczką zacieśnienia sojuszu z Francją. Na Węgrzech, w czasie wojen, które miały miejsce po bitwie pod Mohaczem (1526), poparła – przeciwko Habsburgom – Jana Zapolyę, za którego wydała swą najstarszą córkę Izabelę[1]. Bona starała się także o utrzymywanie dobrych stosunków z Portą Osmańską i kontaktowała się z Roksolaną, najważniejszą żoną Sulejmana Wspaniałego. Chciała ona również ostatecznego rozwiązania sprawy Prus Książęcych poprzez ich inkorporację (bezpośrednie włączenie) do Korony. Nie udało się jej zrealizować tego projektu, ale cały czas walczyła z rosnącymi wpływami Hohenzollernów w Polsce. Bona była też rzeczniczką przyłączenia Śląska do Korony w zamian za swoje dziedziczne księstwo Bari i Rossano, ale Zygmunt Stary nie poparł tego pomysłu i całe przedsięwzięcie upadło. W latach trzydziestych udało jej się również przeprowadzić na Litwie reformy podatkowe i rolne (m.in. ujednolicenie powinności chłopskich i jednostki powierzchni – pomiara włóczna).

W 1544 Zygmunt II August objął samodzielną władzę na Litwie i w związku z tym tam się przeniósł. Było to przyczyną znacznego osłabienia władzy królowej, która nie chciała jego wyjazdu. Ten konflikt interesów, a następnie sprawa związku Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, doprowadziły ostatecznie, po śmierci króla Zygmunta Starego, do przeniesienia się Bony wraz z córkami na Mazowsze. Przebywała tam 8 lat. Gdy zrozumiała, że porozumienie z synem nie będzie możliwe, zdecydowała się na wyjazd z Polski do Bari, co uczyniła w 1556. Musiała przy tym, na żądanie szlachty, zrzec się wszystkich posiadanych w Polsce dóbr ziemskich.

Mimo wielkiego poczucia odpowiedzialności za los i pomyślność dynastii i państwa Bona nie zadbała o zamążpójście swych młodszych córek, które dożywszy wieku uznanego za staropanieński straciły szanse na świetniejsze mariaże. Była też niechętna wszystkim mariażom syna – zarówno z kolejnymi Habsburżankami jak i przede wszystkim przeciw małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, które słusznie uznawała za szkodliwe dla dynastii. W tej kwestii opinia szlachecka w Polsce była zresztą wyjątkowo zgodna z opinią królowej. Od samego początku Bona niechętna była rosnącej potędze Radziwiłłów za co była później bezpodstawnie posądzana przez niektórych o otrucie przedwcześnie zmarłej Barbary Radziwiłłówny.

W rok po powrocie do księstwa Bari Bona Sforza została otruta przez swego zaufanego dworzanina Jana Wawrzyńca Pappacodę. Inicjatorami zabójstwa byli Habsburgowie, którzy mieli zyskać na sfałszowaniu jej testamentu, a jednocześnie unikali konieczności spłaty pożyczki w wysokości 430 tys. dukatów, jakiej Bona udzieliła księciu Albie, namiestnikowi króla Hiszpanii, Filipa II (sumy neapolitańskie). Królową pochowano w Bazylice św. Mikołaja, w Bari w bardzo skromny sposób. Dopiero jej córka, Anna Jagiellonka, zleciła mistrzowi florenckiemu Santiemu Gucciemu wykonanie odpowiedniego nagrobka. Wykonany w 1593 nagrobek w stylu manierystycznym przetrwał do dnia dzisiejszego.

Ocena królowej[edytuj | edytuj kod]

Portret Bony w stroju wdowy, nieznanego autora, ok. 1550
Nagrobek królowej Bony z 1593 w bazylice św. Mikołaja w Bari

Opinie współczesnych o królowej były podzielone. Jedni zwracali uwagę na jej zasługi, drudzy zarzucali jej intryganctwo, chciwość, przekupstwo, oskarżając ją nawet o trucicielstwo. Była podejrzana o zatrucie książąt mazowieckich - Stanisława i Janusza III[5][6][7]. Obdarzona była nieprzeciętną inteligencją, była dumna i bezwzględna wobec możnych, broniła biednych i słabych przed uciskiem. Była skryta, skłonna do obrażania się, łatwo ulegała chorobliwym wybuchom gniewu. W oczach nienawidzącej jej opozycji, w wyniku nieprzychylnej jej propagandy habsburskiej stała się symbolem zła, gubiącego Polskę[8].

Bona Sforza zaszczepiła na gruncie polskim intrygi i przekupstwo, sprzedawała urzędy świeckie i wyższe godności duchowne. Historiografia katolicka uważa, że rozstrój wewnętrzny państwa, spowodowany przez królową wzmacniał opozycję przeciwko Kościołowi katolickiemu[9].

Była mecenasem kulturalnym młodzieży polskiej, wysyłając chętnych na studia zagraniczne (było to tym bardziej cenne, że Akademia Krakowska przeżywała wówczas regres). Dzięki niej również na polskie stoły trafiło wiele nieznanych wcześniej warzyw, tzw. włoszczyzna: pomidory, kalafior, karczochy, fasola szparagowa, brokuły, kapusta, marchew, sałata czy szpinak. Również dzięki niej w Polsce pojawiły się makarony włoskie i przyprawy korzenne, które królowa uwielbiała. Wraz z przybyciem Bony wzrosło też spożycie wina, które stopniowo wypierało miody pitne.

Królowa Bona nie była lubiana, bo też żadna królowa wcześniej nie wtrącała się do polityki tak otwarcie. Przez kronikarzy nazywana chciwą, podstępną i żądną władzy, zrobiła jednak wiele dobrego dla Polski. Zagospodarowała wielkie połacie nieużytków, zaludniała pustki, budowała mosty, młyny, tartaki. Rozbudowywała miasta nadane jej jako „Oprawa Polskich Królowych”. Budowała twierdze warowne, np. Bar. Rozbudowała miasta Mazowsza, gdzie osiadła pod koniec życia. Królowa Bona często mawiała: „U was dukaty leżą na gościńcach, schylić się jeno, ażeby je zebrać. Nikt nie chce? Tym lepiej dla mnie”. Wyjeżdżając z Polski pozostawiła po sobie doskonale zagospodarowane dobra królewskie, przynoszące ogromne dochody. Jej syn, a później i inni królowie nie potrafili utrzymać tego stanu i większość tych dóbr rozdali magnatom, aby kupić ich lojalność. Jak na ironię postąpiono w myśl ulubionej maksymy Bony: „Przekupstwo nie zostało wymyślone dla przyjaciół”.

Potomstwo Bony Sforzy i Zygmunta Starego[edytuj | edytuj kod]

Obraz Imię Data urodzenia Data śmierci Małżeństwa Funkcja
Cranach the Younger Isabella Jagiellon.jpg Izabela Jagiellonka 1519 1559 Jan Zápolya Królowa Węgier
Cranach the Younger Sigismund II Augustus.jpg Zygmunt II August 1520 1572 Elżbieta Habsburżanka
Barbara Radziwiłłówna
Katarzyna Habsburżanka
Król Polski
Cranach the Younger Sophia Jagiellon.jpg Zofia Jagiellonka 1522 1575 Henryk II Młodszy Księżna Brunszwicka
Cranach the Younger Anna Jagiellon.jpg Anna Jagiellonka 1523 1596 Stefan Batory Król Polski/Królowa Polski
Cranach the Younger Catherine Jagiellon.jpg Katarzyna Jagiellonka 1526 1583 Jan III Waza Królowa Szwecji
POL COA Jagiellonowie.svg Olbracht Jagiellończyk 1527 1527 Królewicz Polski

Rodowód[edytuj | edytuj kod]

4. Galeazzo Maria Sforza      
    2. Gian Galeazzo Sforza
5. Bona Sabaudzka        
      1. Bona Sforza
6. Alfons II    
    3. Izabela Aragońska    
7. Ippolita Maria Sforza      
 

Odniesienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Maria Bogucka: Bona Sforza. Warszawa: Zakład narodowy im Ossolińskich, 2004 Wydanie=II, s. 25. ISBN 83-04-04705-5.
  2. Tytulatura używana za życia małżonka i po jego śmierci (w formie regina vidua – królowa wdowa); dux - forma męska tytułu książęcego (używana również przez inne polskie królowe, m.in. synową Bony Katarzynę, Cecylię Renatę i Ludwikę Marię) albo skrót od duc(a)trix. Lettere di Bona Sforza, regina do Polonia ad un diplomatico Capuano, Capys, nr 32, 1999, s. 88-100.
  3. Używana głównie na przedmiotach związanych z Boną (medalach, biżuterii etc.) i w korespondencji prywatnej. Gabinet medalów polskich oraz tych Które się dziejów polski tyczą począwszy od najdawniéjszych aż do końca panowania Jana III, wyd. E. Raczyński, Wrocław 1838. (zabytki z lat 1533-1540; E. Letkiewicz, Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów, Lublin 2006, s. 53-65 (zabytki z lat 1539-1556).
  4. Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506-1648), s. 47.
  5. Iwona Kienzler, „Mroczne karty historii Polski”, wyd. Bellona, 2013r.
  6. http://historiapolski.eu/otrucie-janusza-iii-t1620.html
  7. http://www.ruinyizamki.pl/spisy%20tresci/artykuly/bona.html
  8. Władysław Pociecha, Bona Sforza, w: Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 293.
  9. Władysław Krynicki, Dzieje Kościoła powszechnego, Włocławek 1914, s. 457.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia podstawowa[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Barycz: Bona Sforza, regina di Polonia. T. XI: Dizionario Biografico degli Italiani. Roma: 1969, s. 430-436. ISBN 055944060X. [dostęp 2012-04-10]. (wł.)
  • Maria Bogucka: Bona Sforza. Wrocław: Ossolineum, 2009.
  • Marceli Kosman: Królowa Bona. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971.
  • Władysław Pociecha: Królowa Bona (1494-1557), czasy i ludzie odrodzenia. Poznań: 1949-1958.
  • Halina Auderska: Smok w herbie. Warszawa: Książka i Wiedza, 1989.
  • Danuta Wójcik-Góralska: Niedoceniona królowa. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1987.
  • Jerzy Besala: Małżeństwa królewskie – Jagiellonowie. Warszawa: Bellona Muza S.A., 2006.
  • Jan Baszkiewicz: Historia Francji. Ossolineum, 1978, s. 87. ISBN 83-04-04684-9.

Bibliografia dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Czarna legenda królowej Bony (audycja Programu 2 Polskiego Radia z cyklu "Kobiety na tronach świata" z dnia 28 października 2011 – rozmowa Hanny Marii Gizy z prof. Jolantą Choińską-Miką)


Poprzednik
Barbara Zápolya
POL Przemysł II 1295 COA.svg królowa Polski
1518–1557
POL Przemysł II 1295 COA.svg Następca
Elżbieta Habsburżanka