Botanika

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pączek kwiatu lotosu (Nelumbo), w tle liść

Botanika (biologia roślin; gr. botanē = zieleń, owoc, roślina) – dział biologii zajmujący się roślinami. Obejmuje całokształt wiedzy o świecie roślin i związanych z nimi zjawiskach. Szeroki zakres problematyki jest przyczyną wyodrębniania licznych, w różnym stopniu samodzielnych działów, wymagających stosowania swoistych metod i technik badawczych.

Zakres botaniki[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak w przypadku innych organizmów stanowiących przedmiot badań biologii, rośliny badane są na każdym poziomie ich organizacji: od molekuł począwszy, poprzez geny, organelle, komórki, tkanki, organy, osobniki, populacje po zbiorowiska roślinne. Na każdym z tych poziomów botanicy zajmują się poznaniem klasyfikacji (taksonomii), struktury (anatomii i morfologii) oraz zasad funkcjonowania (fizjologii i socjologii) roślin.

W skład tradycyjnie pojmowanej botaniki włącza się też czasem nauki zajmujące się grzybami (mikologia), porostami (lichenologia), glonami (fykologia), a nawet cyjanobakteriami (sinicami) i niektórymi pierwotniakami (mikrobiologia). Wywodzi się to z dawnych poglądów systematycznych łączących wszystkie organizmy nie należące do zwierząt w jedną grupę z roślinami.

Działy botaniki[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na ograniczenie przedmiotu badań do określonych grup systematycznych lub ekologicznych roślin wyróżnia się:

Znaczenie i cele botaniki[edytuj | edytuj kod]

Poznanie świata roślin jest ważne z wielu powodów. Rośliny są fundamentalną częścią życia na Ziemi, bez nich nie mogłyby istnieć inne, wyższe formy życia (w tym człowiek). Dostarczają nam: tlen, pożywienie, włókna, drewno, papier, paliwa, leki, barwniki, żywice, olejki eteryczne, kauczuk. Rośliny wiążą dwutlenek węgla (ważny gaz cieplarniany). Kształtują nasze środowisko życia (ekosystem) oddziałując na warunki klimatyczne, zmniejszając zanieczyszczenia powietrza i hałas. Wpływają także na nasze środowisko kulturowe ze względu na walory estetyczne, krajobrazowe, dawniej posiadały także znaczenie religijne.

Poznanie budowy, organizacji i funkcjonowania świata roślin jest ważne dla społeczności ludzkiej i jej przyszłości ponieważ pozwala na:

  • wyżywienie społeczności ludzkiej
  • dostarczanie leków, paliw i innych produktów
  • zrozumienie właściwości życia
  • zrozumienie przyczyn, zakresu i perspektyw zmian w środowisku.

Historia botaniki[edytuj | edytuj kod]

Teofrast jest uważany za ojca botaniki

Jednym z najwcześniejszych dzieł botanicznych jest napisane około 300 r. p.n.e. dzieło Historia Plantarum Teofrasta. Autor opisał w nim m.in. różnice między światem zwierzęcym a roślinnym, dokonał podziału systematycznego roślin na cztery grupy, który utrzymywał się do XVI wieku. Opisał też około pół tysiąca gatunków roślin. Ze względu na pierwsze tak szerokie opisanie świata roślin Teofrast uważany jest za ojca botaniki. Innym znaczącym starożytnym dziełem, zbierającym informacje o roślinach leczniczych było dzieło greckiego lekarza zatrudnionego w służbie cesarzy rzymskich, Dioskurydesa. Opisy i klasyfikacje roślin zawarte są także w najstarszych zabytkach piśmiennictwa hinduskiego – w Wedach[1]. Także w starożytnych Chinach opisywano rośliny, w szczególności w kontekście zastosowań leczniczych.

Poczynając od I połowy XVI w. publikowane były liczne herbarze (zielniki) dające informacje o leczniczych właściwościach roślin, oparte jeszcze po części na starożytnych dziełach Galena czy Dioskurydesa. Pisane one były przez licznych wówczas naturalistów, m.in. przez Leonharta Fuchsa, Konrada Gesnera, Pierandreę Matthioliego, Johna Gerarda i Nicholasa Culpepera. Pierwszy nowożytny system klasyfikacyjny roślin opublikowany został w 1583 przez Włocha Andrea Cesalpino (De Plantibus). W 1665 z użyciem prostego mikroskopu Robert Hooke odkrył istnienie komórek w korku, a niedługo potem w żywych tkankach. W 1675 Marcello Malpighi pracą Anatome plantarum stworzył podwaliny dla rozwoju anatomii roślin, a trzy lata później Joachim Jungius podobnie przyczynił się do rozwoju morfologii roślin dziełem Isagoge phytoscopia. W 1694 Rudolf Jakob Camerarius wykazał eksperymentalnie, że pręciki i słupki związane są z płcią męską i żeńską.

Tradycyjny warsztat pracy botanika

W 1737 szwedzki przyrodnik Karol Linneusz opublikował Genera Plantarum – dzieło dające podwaliny pod nowoczesny system klasyfikacyjny roślin, podstawę dzisiejszej taksonomii roślin. Linneusz tworząc system oparł się na obserwacji zapładniania roślin. Stworzył sztuczną klasyfikację dzieląc rośliny według kształtu słupka, pręcika oraz sposobu rozmnażania. W 1753 Linneusz opublikował Species Plantarum, w którym po raz pierwszy prawidłowo opublikowane zostały naukowe definicje gatunków roślin. Szwedzki naukowiec zaprowadził porządek w chaosie jaki powstawać zaczął w wyniku tworzenia rozmaitych systemów klasyfikacyjnych, opisywania coraz większej liczby gatunków roślin i szybko rosnących zasobów literatury botanicznej.

W wiek XIX botanika weszła z ograniczoną znajomością zewnętrznej budowy roślin i elementarną wiedzą o ich anatomii. Jednak w ciągu tego wieku nastąpił znaczny rozwój wiedzy o roślinach. Stało się tak z powodu dostępu do coraz lepszych przyrządów optycznych, postępów w zakresie fizjologii i anatomii, rozszerzeniu badań botanicznych na wszystkie kontynenty i uprawę w europejskich ogrodach roślin pochodzących z całego świata. Poznane zostały cykle życiowe, zrozumiano rolę płci i hybrydyzacji u roślin.

Teorie ewolucyjne Karola Darwina i odkrycie praw dziedziczenia Grzegorza Mendla spowodowały potrzebę porządkowania świata roślin z zastosowaniem taksonomii filogenetycznej. Za pierwszy system tego rodzaju uznaje się pracę Augusta Eichlera pt. Syllabus der Vorlesungen über Phanerogamenkunde (1883).

Przypisy

  1. Lalit Tiwari: Ancient Indian Botany and Taxonomy (ang.). 2003. [dostęp 26 czerwca 2007].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Zobacz hasło botanika w Wikisłowniku