Brenna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wsi w województwie śląskim. Zobacz też: inne znaczenia słowa "Brenna".
Brenna
Herb
Herb Brennej
Widok od strony wschodniej
Widok od strony wschodniej
Państwo  Polska
Województwo śląskie
Powiat cieszyński
Gmina Brenna
Wysokość ok. 420 m n.p.m.
Liczba ludności (2009-10-30) 5994[1]
Strefa numeracyjna (+48) 33
Kod pocztowy 43-438
Tablice rejestracyjne SCI
SIMC 0046172
Położenie wsi
Położenie wsi
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Brenna
Brenna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brenna
Brenna
Ziemia 49°43′29″N 18°54′10″E/49,724722 18,902778
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach

Brenna (dawniej Brina, Brena) – wieś w południowej Polsce, na Śląsku Cieszyńskim, położona w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim, siedziba gminy Brenna, obejmującej również Górki Wielkie i Górki Małe. Miejscowość zamieszkuje 5994 osób[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

W gminie Brenna wyodrębiono jednostkę strukturalną Brenna o powierzchni 7830 ha[2], co przy liczbie mieszkańców wynoszącej 5994 daje gęstość zaludnienia równą 76,6 os./km². Znajduje się na wysokości około 420 m n.p.m. w górach Beskidu Śląskiego, w dolinie rzeki Brennicy oraz jej dopływów Leśnicy i Hołcyny.

Miejscowość składa się z kilku większych przysiółków i osiedli:

  • Spalonej – wzdłuż dolnego biegu Brennicy
  • Centrum – w wyższej części doliny Brennicy (pomiędzy wylotami dolin Leśnicy i Hołcyny)
  • Bukowej – w górnej części doliny Brennicy
  • Hołcyny – w dolinie potoku o tej samej nazwie
  • Leśnicy – w dolinie potoku o tej samej nazwie

Pochodzenie nazwy wsi[edytuj | edytuj kod]

Istnieje wiele hipotez co do pochodzenia nazwy miejscowości. Badania lingwistyczne PAN jako etymologię nazwy wskazują na źródłosłów celtycki[3].

Wskazuje się też na hipotetyczne pochodzenie od starosłowiańskiego przymiotnika *brьnьnъ "błotnisty, gliniasty", (od *brьna - "błoto, moczar"; podobną etymologię mają miejscowości Branica, Branice, Brenno, Brenica, Brenik, Brennik, Brynek (d. Brenek), Brynica, Brynica Mokra etc., czy rzek: Bryniczka, Branew, Branwica - w języku polskim obocznie występują w nazwach miejscowych postacie Bren- i Bryn-, przed spółgłoską nosową nastąpiło przejście -y- w -e-). Zapisy historyczne: z Brennej 1490 r., wes Brenna, wes Bren, wsy Brenne 1564 r., wes Brynna 1621 r., Brenna, Brinna 1722 r., Brenna 1880 r.[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia Brennej sięga przełomu XV i XVI wieku, kiedy to książę cieszyński założył hutę szkła opalaną drewnem z pobliskich lasów. Pierwsza wzmianka w aktach historycznych datowana jest na 30 czerwca 1490, kiedy to książę cieszyński Kazimierz II potwierdza, że Wawrzyniec z Pogórza zapisuje połowę wsi Pogórza i Brennej swej małżonce Salomenie z Vrchlabi. W 1565 roku książę cieszyński Wacław III Adam przekazał Brenną Wacławowi Wodzie z Kojkowic. Prawdopodobnie w tym samym czasie na polanach Brennej pojawili się wędrowni pasterze wołoscy, zwani tu "wałachami". Przybysze, wędrujący wzdłuż łuku Karpat z Wołoszczyzny i Siedmiogrodu – terenów dzisiejszej Rumunii - przyprowadzili ze sobą stada kóz i owiec, które dostarczały mleka, sera, mięsa i wełny. Ten typ gospodarowania znacznie się rozwinął, wypasowi sprzyjały polany powstałe w wyniku karczowania lasów, natomiast górzysty teren i ogólnie nieurodzajna gleba nie zachęcały do upraw.

Stroje Górali śląskich z Brennej (1848).

W latach 1573/1577-1594 Brenna znajdowała się w granicach wydzielonego z księstwa cieszyńskiego skoczowsko-strumieńskiego państwa stanowego. W 1621 roku Brenna była już wsią książęcą. Posiadała folwark z hutą szkła produkującą szkło proste i szklanki na piwo i wino. Pasterze na polanach zakładali szałasy, które w 1755 istniały już na większości okolicznych stoków. Od połowy XVII wieku do końca I wojny światowej wchodziła w skład tzw. Komory Cieszyńskiej - wielkiego śląskocieszyńskiego majątku Habsburgów. Mieszkańcy Brennej, podgrupa Górali śląskich, trudnili się przede wszystkim hodowlą owiec i rolnictwem. Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 384 budynkach w Brennej na obszarze 7817 hektarów mieszkało 2985 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 38,2 os./km². z tego 2466 (82,6%) mieszkańców było katolikami, 492 (16,5%) ewangelikami a 27 (0,9%) wyznawcami judaizmu, 2964 (99,3%) było polsko-, 7 niemiecko- a 13 czeskojęzycznymi[5]. Do 1910 roku liczba mieszkańców spadła do 2963[6]. Według polskiego spisu z 1921 gminę zamieszkiwało 2833 mieszkańców, w tym 14 Niemców i 12 Żydów. Przyrost naturalny był wysoki i już w 1939 Brenna liczyła 3569 mieszkańców, niestety lata rozwoju przerwał wybuch II wojny światowej.

W czasie wojny na terenie Brennej prowadzono aktywną działalność partyzancką, czemu sprzyjało ukształtowanie terenu. Wybudowano bunkier na Leśnicy gdzie ukryto bibliotekę i żarna. W 1942 roku doszło do rozbicia konspiracji, a jej dowódca Rudolf Heller został powieszony w Cieszynie 20 marca tegoż roku. Jednak stosunkowo szybko działalność partyzancka została wznowiona i już latem 1944 Pluton Brenna liczył 30 partyzantów. W tym samym roku wybudowano drugi bunkier Huta-Gromanica. Wiosną 1944 ruch oporu doznał poważnej straty gdyż na Klimorackich Pasiekach zginęli z rąk nazistów dowódca oddziału Karol Heller, jego brat Stanisław oraz Ludwik Kłósko. W związku z nadciągającą radziecką ofensywą 20 stycznia 1945 roku policja i urzędy niemieckie opuściły wieś. W trzy dni później Brenną zajęły polsko-radzieccy żołnierze. Jednak walki wciąż trwały, a hitlerowcy przystąpili do likwidacji partyzantów. W lutym 1945 palono żywcem Polaków jak i przebywających tam jeńców włoskich. Ostateczne wyzwolenie wsi nastąpiło w dwóch etapach – 4 i 30 kwietnia 1945 r. Po wojnie sytuacja powoli wracała do normalności i Brenna znów się rozwijała. Według spisu z czerwca 1952 Brenna liczyła 3637 mieszkańców, w tym okresie rozpoczęto elektryfikację wsi. W wyniku reformy administracji 1 stycznia 1972 utworzono gminę Brenna.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie bielskim.

W 1989 roku Brenna została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[7].

Naczelnicy i wójtowie gminy po 1945 r.:

  • Józef Gielata (od kwietnia 1945 do lipca 1948)
  • Władysław Rychert (od lipca 1948 do marca 1949)
  • Jan Wigezzy (od marca 1949 do marca 1952)
  • Karol Czermak (od września 1952 do 1954)
  • Jan Heller (1955)
  • Józef Madzia (1955 do lutego 1966)
  • Jan Heller (od lutego 1966 do grudnia 1972)
  • Władysław Heller (od stycznia 1973 do czerwca 1990)
  • Tadeusz Mendrek (od lipca 1990 do października 2006)¹
  • Iwona Szarek (od października 2006)¹

¹ – wójtowie

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Komunikację do Brennej obsługują autobusy firmy TRANSKOM Skoczów i busy Linea Trans. Przystanki końcowe znajdują się odpowiednio: w Brennej "Bukowej" - dla autobusów Transkom i busów Linea Trans relacji Cieszyn - Brenna Bukowa/Węgierski oraz w Brennej "Leśnicy" - tylko dla autobusów Transkom relacji Cieszyn - Skoczów - Brenna Leśnica.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w miejscowości znajdują się następujące obiekty zabytkowe[8]:

  • kościół p.w. św. Jana Chrzciciela z XVIII wieku (nr rej.: 138/60 (R-256/49) z 27.02.1960 oraz A-268/78 z 25.01.1978)
  • cmentarz kościelny w granicach ogrodzenia, nr rej.: j.w.
  • plebania z 1789 roku (nr rej.: R-922/68 z 27.07.1968 oraz A-269/78 z 25.01.1978)
  • dom młodzieży katolickiej, ok. 1920 (nr rej.: A-681/92 z 18.03.1992)
  • chata z XVII wieku (nr rej.: R-433/54 z 23.07.1954)

Gospodarka, turystyka i rozrywka[edytuj | edytuj kod]

Działalność gospodarcza w Brennej jest zróżnicowana. Głównymi źródłami dochodu mieszkańców są turystyka, rolnictwo, handel, ale też przemysł. Działają tutaj kamieniołomy pozyskujące piaskowiec godulski oraz kilka tartaków obrabiających drewno. Rolnictwo powoli zanika, głównie z powodu wyprzedaży działek i słabej opłacalności. Większych gospodarstw pozostało niewiele, wiele osób uprawia ziemię na własne potrzeby. Brenna staje się wsią letniskową, baza noclegowa liczy niemal 3000 łóżek w kwaterach prywatnych i pensjonatach[potrzebne źródło], w okolicznych dolinach znajduje się wiele domów letniskowych należących do mieszkańców Górnego Śląska. W Brennej znajdują się m.in.: stadnina koni, wyciągi narciarskie (Centrum i Węgierski), przystań kajakowa (zalew na potoku Leśnica), hala sportowa. Na terenie wsi w czasie lata działa kino letnie (Amfiteatr Brenna). Funkcjonuje także okresowo wesołe miasteczko.

Brenna jest punktem wyjściowym na następujące szlaki turystyczne:

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzi Kościół rzymskokatolicki oraz Kościół Ewangelicko-Augsburski posiadające łącznie 4 świątynie. Prowadzona jest działalność ekumeniczna, od ponad 20 lat organizowane są Dożynki Ekumeniczne[9]. W Brennej znajdują się 3 parafie:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Na terenie wsi działa kilka klubów sportowych:

Ludzie związani z miejscowością[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Gmina Brenna: Podział administracyjny. W: www.brenna.org.pl [on-line]. [dostęp 2011-04-24].
  2. Gmina Brenna: Studium zagospodarowania przestrzennego gminy Brenna. W: www.bip.brenna.org.pl [on-line]. 2010-01-27. [dostęp 2010-12-13]. s. 16
  3. "[...] celtyckie nazwy rzek, głównie dopływów Wisły, jak Raba, Ropa, San i inne " [w:] Światowit. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej. Państwowe Wydawn. Naukowe. 1962. 254.; "[...] cytowane w literaturze, a więc: San, Raba, Ropa oraz braha albo bryja, sługa, hak, szczęka (patrz prace Mikołaja Rudnickiego, Jan Rozwadowskiego. Nazwy Wisły i jej dorzecza. Monografia Wisły. 2. – Studia nad rzek słowiańskich, I. Rozprawa. PAU. XLIII; przypisy tamże)" [w:] Janina Rosen-Przeworska. Tradycje celtyckie w obrzędowości Protosłowian. Ossolineum. 1964. str. 117; "Puisqu'il est impossible de les enumerer tous citons moins: Brda, Brenna, Bzura, Drwęca, Mroga, Nida, Raba, San, etc. Bzura selon Jan Michał Rozwadowski correspond avec Brigulos, Drwęca aves Druentia, Durance, Nida avec Nidder, Raba avec Raab, San avec Sadne et Sein." [in:] Ethnologia Polona. Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk). 1981. p. 49.
  4. Kazimierz Rymut (pod red.), Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany: A-B, Kraków 1996, ISBN 83-85579-34-6.
  5. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.)
  6. Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.)
  7. M.P. z 1989 r. Nr 22, poz. 165
  8. http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/SLS-rej.pdf
  9. Reportaż z Dożynków Ekumenicznych

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons