Bristol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w Anglii. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Bristol
Widok na miasto z balonu
Widok na miasto z balonu
Dewiza: Virtute et industria
Państwo  Wielka Brytania
Kraj  Anglia
Region South West England
Hrabstwo ceremonialne Bristol
Unitary authority Bristol
Burmistrz George Ferguson
Powierzchnia 110,07 km²
Wysokość 11 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

428 200
3890,3 os./km²
Nr kierunkowy 0117
Kod pocztowy BS
Tablice rejestracyjne WP - WZ
Podział miasta 35 dzielnic
Położenie na mapie Anglii
Mapa lokalizacyjna Anglii
Bristol
Bristol
Położenie na mapie Wielkiej Brytanii
Mapa lokalizacyjna Wielkiej Brytanii
Bristol
Bristol
Ziemia 51°27′N 2°35′W/51,450000 -2,583333Na mapach: 51°27′N 2°35′W/51,450000 -2,583333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Wielka Brytania

Bristol (wal. Bryste, IPA /ˈbrɪstəl/) – miasto w południowo-zachodniej Anglii, położone przy ujściu rzeki Avon do Kanału Bristolskiego, 185 km na zachód od Londynu. Z populacją 428,2 tys. mieszkańców (2011)[1] Bristol zajmuje szóste miejsce w Anglii i dziewiąte w Wielkiej Brytanii. Formalnie stanowi on jednolitą jednostkę administracyjną i zarazem samodzielne hrabstwo ceremonialne. Miasto jest największym ośrodkiem regionu South West England. Do nadejścia rewolucji przemysłowej, przez trzy stulecia Bristol był drugim lub trzecim pod względem wielkości angielskim miastem. Podstawą zamożności mieszkańców był port, obecnie przeniesiony z centrum do ujścia Avonu. Miasto szczyci się ponad setką zabytków należących do klasy I, najstarsze pochodzą jeszcze ze średniowiecza. Bristol jest prężnym ośrodkiem kulturalnym, a także naukowym – dzięki swoim dwóm uniwersytetom. W mieście znajduje się najstarszy w Anglii nieprzerwanie działający teatr oraz najstarszy ogród zoologiczny założony poza miastem stołecznym. W XX wieku najważniejszą gałęzią produkcji w Bristolu stał się przemysł lotniczy. Miasto dysponuje też międzynarodowym portem lotniczym.

Granice miasta[edytuj | edytuj kod]

Granice miasta Bristol definiuje się na kilka sposobów:

  • Najwęższa definicja miasta obejmuje obszar, na którym sprawuje władzę rada miejska (city council). Tak określony obszar nie obejmuje dużej części ujścia rzeki Severn ani wysp Steep Holm i Flat Holm[2].
  • Nieznacznie szerszej definicji używa Narodowe Biuro Statystyczne. W jej świetle w skład miasta wchodzą obszary zabudowane przylegające do miasta, niebędące we władaniu rady miejskiej, takie jak Filton, Patchway, Bradley Stoke - jednocześnie wyklucza obszar niezabudowane będące w gestii rady miejskiej[3].
  • Oficjalnie zdefiniowany "obszar miejski Bristolu", używany do badań statystycznych obejmuje dodatkowo Kingswood, Mangotsfield, Stoke Gifford, Winterbourne, Frampton Cotterell, Almondsbury i Easton-in-Gordano[4].
  • Określenie "Wielki Bristol"[5], używane jest np. przez administrację regionu South West England w odniesieniu do całej powierzchni miasta i trzech gmin wchodzących w skład unitary authority.

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Centralny plac miasta
Bristolcut1.png

Bristol na mapie topograficznej południowo-zachodniej Anglii

Bristol znajduje się w południowo-zachodniej Anglii w pasie południowo-angielskich nizin, w obniżeniu między wzgórzami Mendip a Cotswold. Miasto położone jest w dolinie rzeki Severn, w jej końcowym odcinku przy ujściu do Kanału Bristolskiego. Leży nad rzeką Avon, ulegającą pływom morskim.

Obszar ujścia rzeki Severn, jak również pobliskie wzgórza i cała kotlina, uformowane są z wapienia[6]. Rzeki Avon i Frome, przebijając się przez wapienne skały, przyczyniły się do powstania charakterystycznego pagórkowatego krajobrazu miasta. Rzeka Avon, płynąca od wschodu, z Bath, uformowała tzw. wąwóz Avon, częściowo wygładzony przez wody lodowcowe po ostatnim zlodowaceniu. Wąwóz niegdyś służył ochronie portu bristolskiego oraz dostarczał miastu materiałów budowlanych. Obszary bezpośrednio otaczające wąwóz są obecnie chronione przez zakaz budownictwa i eksploatacji gospodarczej. Wąwóz stanowi granicę administracyjną miasta Bristol i hrabstwa Somerset.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Bristol, znajdujący się na południu Anglii, jest jednym z najcieplejszych miast Wielkiej Brytanii, ze średnią roczną temperaturą między +10,2 a +12 °C[7]; należy również do najbardziej nasłonecznionych brytyjskich miast: liczba godzin słonecznej pogody waha się pomiędzy 1 531 a 1 885[8]. Te cechy klimatu miasto zawdzięcza osłaniającym je wzgórzom; położenie w pobliżu Kanału Bristolskiego zwiększa natomiast poziom opadów. Suma opadów wynosi 741 - 1 060 mm rocznie i jest zbliżona do średniej krajowej[9]. Deszcz pada tu przez cały rok, jednak najbardziej deszczowe pory roku to jesień i zima. Miasto znajduje się pod silnym wpływem Oceanu Atlantyckiego, co sprawia, że średnia miesięczna temperatura nigdy nie spada poniżej 0 °C, choć niekiedy zdarzają się również mrozy. Bristol znajduje się w strefie bezśnieżnej, liczba śnieżnych dni w roku wynosi od 0 do 5[10]. Latem przeważają dni ciepłe ze zmiennymi opadami, nasłonecznieniem i zachmurzeniem. Najbardziej zmienna jest wiosna, występują wtedy zarówno wysokie, niemal letnie temperatury, jak i przymrozki.

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII rok
temp max. °C +7 +8 +11 +15 +18 +21 +23 +23 +20 +15 +11 +8 +15
temp min. °C +3 +2 +4 +7 +9 +12 +14 +14 +12 +9 +5 +3 +8
opad mm 97,7 53,8 85,9 65,0 92,5 70,6 79,8 56,6 64,5 113,3 118,6 117,0 1015,3

Temperatury minimalne i maksymalne w poszczególnych miesiącach i opady w Bristolu[11][12]

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Stara prochownia w Shirehampton, rezerwat ptactwa wodnego

Zanieczyszczenie powietrza w mieście i jego bezpośrednim otoczeniu jest ściśle monitorowane. Najbardziej uciążliwym dla miasta związkiem jest dwutlenek azotu, pochodzący z produkcji przemysłowej[13]. Do niedawna w powietrzu znajdowało się dużo ołowiu, problem zniknął jednak w roku 2003 po zamknięciu firmy Britannia Zinc. Jakość wód rzek jest monitorowana zarówno pod względem zanieczyszczenia biologicznego jak i chemicznego; w 2008 stan wód był zadowalający[14] aczkolwiek ciągle istnieje zagrożenie bakteriami coli. Jak w każdym dużym mieście, w Bristolu istotnym problemem jest hałas. Największe natężenie hałasu drogowego występuje wzdłuż autostrad oraz w dzielnicy Eastville i miejscami przekracza 70 dB[15]. Spośród wszystkich skarg na hałas złożonych przez mieszkańców miasta, 59% dotyczyło hałasu w budynku, związanego głównie z głośnym słuchaniem muzyki[16]. Z innych zagrożeń dla środowiska wymienić należy nielegalne wyrzucanie śmieci; w takich sytuacjach władze miejskie reagują na bieżąco[17]. Miasto walczy również z inwazją zawleczonych roślin i chwastów, rosnących głównie nad wodami. Należą do nich niecierpek gruczołowaty, rdestowiec ostrokończysty i barszcz Mantegazziego[18]. Rośliny te sprowadzono w celach ozdobnych, brak naturalnych wrogów spowodował ich niekontrolowaną inwazję. Walkę z nimi rozpoczęto w 2007.

Na terenie miasta znajduje się 9 rezerwatów przyrody[19], głównie chroniących drzewostany i ptactwo. W Avonmouth, przemysłowej dzielnicy nad Kanałem Bristolskim znajduje się rezerwat ptactwa wodnego; w Manor Woods ochronie podlega kompleks leśno-łąkowy m.in. ze stanowiskiem czosnku niedźwiedziego[20]. Na terenie rezerwatu występują również chronione w Anglii zimorodki.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ruiny kościoła Św. Piotra w Castle Park
Katedra Bristolska
Miasto w 1873 roku
Nowa architektura na Temple Meads

Prehistoria i czasy rzymskie[edytuj | edytuj kod]

Znaleziska sprzed 60 000 lat dokonane w podbristolskim Shirehampton i St Annes dowodzą, że osadnictwo na tych terenach sięga paleolitu[21]. Młodsze znaleziska w postaci śladów grodzisk, odkryte w pobliżu Leigh Woods i Clifton przy wąwozie Avon, pochodzą z epoki żelaza[22]. W czasach panowania rzymskiego w miejscu współczesnego Bristolu istniała osada Abona, połączona traktem z Bath. W pobliżu znajdowała się też kolejna osada, oraz pojedyncze wille i niewielkie forty rzymskie[23]. Całość miała charakter wiejski, a najbliższym większym ośrodkiem w tamtych czasach było Bath. Zorganizowane miasto o nazwie Brycgstow pojawiło się w XI wieku. Jego nazwa w języku staroangielskim oznaczała miejsce z mostem[24].

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Normanowie docenili dogodne dla celów obronnych położenie miasta. Pod ich rządami Bristol zyskał w XI wieku jeden z najpotężniejszych zamków południowej Anglii[25]. Zamek ten odegrał ważną rolę w wojnie domowej po śmierci Henryka I. W 1138 twierdzę chciał zająć Stefan z Blois, jednak uznał ją za niemożliwą do zdobycia[26]. Zamek istniał do XVI wieku.

Bliskość Kanału Bristolskiego i żeglowność Avonu spowodowały, że już w XII wieku miasto stało się poważnym portem, przez który przechodziła duża część towarów z i do Irlandii. W 1247 roku miasto otrzymało nowy most, który służył aż do 1760. Wówczas wybudowano kolejny most, istniejący do dzisiaj[27]. Ułatwiona komunikacja i handel zaowocowały dalszą ekspansją terytorialną miasta, głównie poprzez wchłanianie pobliskich miejscowości. W ten sposób w 1373 powstało hrabstwo. Miasto rozwijało się także przemysłowo, stając się centrum szkutnictwa i drobnej wytwórczości. Port nadal utrzymywał swoje znaczenie; to stąd w 1497 wyruszyła wyprawa Giovanniego Caboto do Ameryki. W XIV wieku Bristol był czwartym pod względem wielkości miastem w Anglii z populacją szacowaną na 15-20 tys. osób. Po epidemii dżumy w latach 1348-1349 liczba ludności spadła do 10-12 tys. mieszkańców. Podobna wielkość zaludnienia utrzymała się aż do XVII wieku[28]. Pod koniec średniowiecza kupcy przewieźli do miasta i spopularyzowali kwiat firletki chalcedońskiej. Jest ona do dziś nieoficjalnym symbolem miasta[29].

Czasy nowożytne[edytuj | edytuj kod]

W 1542 w miejsce dotychczas istniejącego opactwa Św. Augustyna założono diecezję bristolską Kościoła Anglikańskiego a sam kościół zyskał rangę katedry. W efekcie miastu został natychmiast nadany status city[30]. W czasie angielskiej wojny domowej Bristol był okupowany przez rojalistów[31]. Miasto zostało opanowane pomimo umocnienia średniowiecznych fortyfikacji.

Wzrost liczby ludności i uprzemysłowienie miasta związane były z rozwojem brytyjskich kolonii w Ameryce i szybkim wzrostem udziału w handlu niewolnikami. Bristol wraz z Liverpoolem stały się centrum tego handlu. W latach 1700-1807 ponad 2 000 statków z Bristolu przewiozło co najmniej 0,5 mln niewolników z Afryki do obu Ameryk[32]. Rywalizacja z Liverpoolem od około 1760, ograniczenia w handlu morskim w czasie wojen napoleońskich i zakaz handlu niewolnikami w 1807 złożyły się na zacofanie techniczne Bristolu w porównaniu z nowymi centrami przemysłowymi północnej Anglii[32]. W tym czasie rozpoczęła się fala emigracji bristolskich rybaków; początkowo tylko pływali oni do Nowej Fundlandii by z czasem zakładać tam osady i zostawać na stałe.

Po zerwaniu handlu na skutek wojny z Francją (1793) i zlikwidowaniu w 1807 handlu niewolnikami, miasto podupadło na znaczeniu, przegrywając wyścig z Liverpoolem i centrami przemysłowymi północnej Anglii i West Midlands. W dodatku położenie portu w wąwozie Avon, zbawienne i dające bezpieczeństwo w średniowieczu, stało się uciążliwe pod koniec XVIII wieku wobec występujących codziennie pływów. Utworzenie "pływającego portu", zaprojektowanego przez Williama Jessopa, ostatecznie nie doszło do skutku. Pomimo to jednak zaludnienie Bristolu wzrosło w przeciągu XIX wieku pięciokrotnie, głównie na fali rewolucji technicznej. Tereny podmiejskie przeszły gwałtowną deruralizację, rozwój miasta wiązał się z rozwojem handlu i nowego przemysłu[33]. Początkowo liczono też na znajdujące się w sąsiedztwie Bristolu niewielkie złoża węgla, lecz ich wydobycie okazało się nieopłacalne, choć powstało niewiele kopalń[34]. Do rozwoju technicznego miasta przyczynił się zwłaszcza inżynier Isambard Kingdom Brunel, który zaprojektował kolej łączącą Bristol i stację London Paddington, dwa pionierskie statki SS Great Britain i SS Great Western, oraz most Clifton Suspension Bridge. Pierwszą kaplicę metodystów w mieście założył w 1739 John Wesley. Na przełomie wieków, w latach 1793-1831 przez miasto przetoczyło się kilka fal strajków w proteście przeciw zbyt wysokiemu mytu na moście miejskim. Strajki miały też miejsce po odrzuceniu paktu reform z 1832.

Czasy najnowsze[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej Bristol poważnie ucierpiał na skutek nalotów bombowych[35]. Pierwszy nalot miał miejsce 2 listopada 1940 - na miasto zrzucono w sumie 15 000 bomb. 24 listopada zbombardowano szpital św. Piotra i cztery bristolskie kościoły. Burmistrz miasta, Alderman Thomas Underwood powiedział: "Miasto kościołów stało się w jedną noc miastem ruin[36]". Najdłuższe bombardowanie miało miejsce w nocy z 3 na 4 stycznia 1941 i trwało 12 godzin. Niemcy zrzucili też wówczas największą bombę zwaną "Szatanem", o wadze 2 000 kg i długości 250 cm (bez stateczników), bomba jednak nie wybuchła[37]. Później zademonstrowano ją podczas obchodów Dnia Zwycięstwa w Londynie.

Po wojnie centrum miasta całkowicie odbudowano w stylu brutalistycznym, z dużą liczbą bloków mieszkalnych i gruntowną rozbudową ulic. Obecnie wyburza się bloki w centrum miasta, zastępując je architekturą postmodernistyczną. Doki przeniesiono do pobliskiego Avonmouth, 11 km od centrum miasta, a odbudowane doki w śródmieściu przeznaczono na użytek małej żeglugi. W 2000 oddano do użytku centrum edukacyjne i wystawowe @Bristol. Budowa pochłonęła 44,3 mln funtów z funduszy loterii narodowej a 43,4 mln funtów wnieśli partnerzy komercyjni[38]. Przy tej okazji przeprowadzono też renowację dzielnicy przy dokach.

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Rada miejska Bristolu składa się z 70 radnych reprezentujących 35 dzielnic. Na jedną dzielnicę przypada więc dwóch radnych, każdy z nich sprawuje urząd przez cztery lata, przy czym obydwu radnych nigdy nie wybiera się równocześnie[39]. Obecna (2008) rada jest zdominowana przez labourzystów, choć od 2005 zaznacza się również silny wpływ liberałów, na skutek czego lewica sprawuje rządy mniejszościowe[40]. Bristol jako unitary authority ma też pięciu własnych deputowanych do Izby Gmin parlamentu brytyjskiego - obecnie (2008) czterech labourzystów i jednego liberała[41]. Są oni wybierani w czterech okręgach wyborczych: Bristol East, Bristol South, Bristol West oraz Kingswood. Począwszy od następnych wyborów granice okręgów zostaną zmienione tak, aby pokrywały się z granicami hrabstwa.

Hrabstwo ma od czasów średniowiecza wyjątkowy w skali Anglii status. W 1835 hrabstwo przyłączyło niezależne miasto Clifton, a po wprowadzeniu w 1889 nowej jednostki administracyjnej – gminy na prawach hrabstwa (county borough) – status ten został nadany Bristolowi. Podczas reformy administracyjnej w 1974 przyłączono do miasta na krótko hrabstwo Avon, a w 1996 Avon odzyskał prawa hrabstwa a miastu nadano status unitary authority.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Statystyki wykonane w 2008 przez Narodowe Biuro Statystyk ustalają zaludnienie Bristolu na 416 900 osób[42], co daje miastu czterdziestą siódmą pozycję na liście hrabstw ceremonialnych Anglii[43]. Zgodnie ze spisem powszechnym z 2001 w granicach obszaru zabudowanego mieszkało 420 556[44], a w całym obszarze unitary authority - 551 066 mieszkańców[42]. daje to przy przyjętej powierzchni 104,7 km2[44] gęstość zaludnienia 4 015 osób na kilometr kwadratowy, co jest siódmym pod względem zagęszczenia obszarem w Anglii[45].

Zgodnie z szacunkami na 2005, 89,3% populacji było białej (średnia dla Wielkiej Brytanii 89,1%, 3,9% stanowili Azjaci (bez Chińczyków, średnia brytyjska 5,3%), 2,8%określało się jako czarnoskórych lub czarnoskórych Brytyjczyków (przy 2,7% w skali kraju), 1,2% to Chińczycy (0,7% w Wielkiej Brytanii)[46].

Pyrabri.png
Piramida wiekowa dla Bristolu wg danych na 2001[47]

Zatrudnienie[edytuj | edytuj kod]

W 2007 w mieście pracowało 67,9% osób w wieku aktywności zawodowej, co jest wysokim wskaźnikiem w porównaniu z regionem South West England - 60,15 jak i średnią krajową - 62,2%[48]. Liczba osób w wieku produkcyjnym wynosiła 76,7% i była niższa od wskaźnika ogólnobrytyjskiego (78,6%). Najwięcej osób pracowało w usługach, następnie w finansach, administracji publicznej, następnie w hotelarstwie i turystyce[48]. Średni tygodniowy zarobek brutto wynosił 460,1 GBP i był o 1,5 funta wyższy od średniej krajowej. Bezrobocie w 2006 wynosiło 5% i było nieznacznie niższe niż średnia krajowa - 5,2%[49], Krzywa bezrobocia nie odbiega w ciągu ostatnich dziesięciu lat od wskaźników i tendencji ogólnokrajowych.

Mniejszości seksualne[edytuj | edytuj kod]

Flaga gejowskiego ruchu bears nad pubem na West Street

Bristol jest miastem deklarującym pozytywne nastawienie do środowisk LGBT. Władze miasta prowadzą kampanie informacyjną adresowaną do tych środowisk, istnieje specjalna strona internetowa[50] prowadząca poradnictwo i działalność informacyjną zgodnie z polityką równości w różności[51]. W mieście działa 11 stowarzyszeń grupujących homo- i biseksualistów, między innymi serwis zdrowotny i mediacyjny dla par przeżywających kryzys[52]. Działają kluby dla gejów, organizowane są koncerty, imprezy środowiskowe i integrujące.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Katedra katolicka w Clifton

Bristol jest miastem, na którego historii religia odcisnęła duże piętno. Od XVI wieku był siedzibą diecezji i miastem katedralnym, posiadającym status city. Obecnie najbardziej rozpowszechnioną religią w mieście jest chrześcijaństwo - przyznaje się do niego 60% mieszkańców miasta (72% dla całej Anglii). Jako niewierzący określa się 25 procent mieszkańców (15% w skali kraju), 2% wyznaje islam, żadna inna religia nie ma powyżej procenta[53]. 1,7 procent określiło swą religię jako "rycerz Jedi"[54], co jest dziewiątym wynikiem w Anglii - oficjalnie nie traktuje się tego jak wyznanie i choć statystyki podają wyniki, nie uwzględniają w klasyfikacji religii.

Kościół anglikański podlega diecezji bristolskiej[55] obejmującej również Swindon[56] a jej głównym kościołem jest katedra bristolska. Diecezja bristolska kościoła katolickiego, podległa prowincji Birmingham ma swoją siedzibę w Clifton.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej znany produkt z Bristolu. Ostatni lot Concorde'a

Miasto należy do dobrze prosperujących. PKB na głowę wyniósł w 2001 ok. 15,5 tys. £, co jest wartością o 23% większą niż średnia krajowa[57]. Daje to Bristolowi trzecią pozycję w Anglii, po Londynie i Nottingham, piątą w Wielkiej Brytanii i 34. w Unii Europejskiej pod tym względem[58]. Bezrobocie w ostatnich latach spadło i zrównało się ze średnią krajową[49].

Bristol od zawsze był dużym portem handlowym, głównie w dziedzinie importu tytoniu, do XVIII wieku również handlowano tu niewolnikami. Obecnie jest dużym portem przeładunkowym i największym importerem aut w Wielkiej Brytanii. Po wydzierżawieniu portu w 1991 zainwestowano w niego 330 mln £ i przeładunki wzrosły z 4 mln ton do 12[59].

Obecnie podstawą gospodarki miasta jest przemysł lotniczy, następnie sektor finansowy, informatyczny oraz turystyka[60]. Przemysł lotniczy daje zatrudnienie ponad 40 000 ludziom i obejmuje nie tylko takie kluczowe firmy jak Rolls-Royce, British Aircraft Corporation, która produkowała Concorde czy Airbus ale również małe i średnie przedsiębiorstwa. Szacuje się, że 76% dostawców z regionu dla tej gałęzi przemysłu to firmy małe i średnie[60] a ich liczba wciąż wzrasta. Organizacja grupująca podmioty z branży, w roku 2003 zanotowała podwojenie liczby członków[60]. Dobór kadr opiera się przede wszystkim o absolwentów miejskich uczelni; oba uniwersytety mają wydziały inżynierii lotniczej. Przemysł lotniczy ma w mieście duże tradycje: już w I wojnie światowej używano wyprodukowanych w mieście samolotów Bristol F.2 Fighter, podczas drugiej wojny używano samolotów Bristol Blenheim i Bristol Beaufighter (dlatego właśnie miasto przeszło serię zmasowanych ataków bombowych). W latach pięćdziesiątych przestawiono produkcję na samoloty cywilne. Firma od czasów wojny produkowała również ręcznie wykonywane samochody i autobusy. W roku 1960 doszło do rozdzielenia się części zakładów i powołania niezależnych firm[61]. Obecnie w mieście znajduje się firma wytwarzająca balony na ogrzane powietrze.

Sektor finansowy zatrudnia 40 tys. pracowników. W mieście działa 400 firm zaawansowanych technologii włącznie z krajowym laboratorium badawczym Hewlett-Packarda. Bristol jest siódmym miejscem pod względem liczby odwiedzin obcokrajowców - do miasta przyjeżdża 9 mln gości[62].

Nauka i szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Uniwersytet w Bristolu - Victoria Rooms

W Bristolu znajdują się dwie wyższe uczelnie: Uniwersytet Bristolski, zwany redbrick[63][64] oraz Uniwersytet Zachodniej Anglii, dawniej Politechnika Bristolska, która zyskała status uniwersytecki w roku 1992[65]. W mieście znajduje się również pięć koledżów, w tym trzy o charakterze religijnym i teologicznym: Trinity College, Wesley College oraz Bristol Baptist College. Miasto dysponuje 129 placówkami nauczania początkowego[66], siedemnastoma szkołami średnimi[67] i trzema miejskimi placówkami edukacyjno-oświatowymi. Po ścisłym centrum Londynu, Bristol znajduje się na drugim miejscu w Wielkiej Brytanii pod względem nasycenia szkołami niepublicznymi[68]. Między nimi znajduje się Red Maid's School, założona w roku 1634 przez Johna Whitsona i będąca najstarszą w Anglii szkołą dla dziewcząt[69].

Miasto ma duże tradycje naukowe. Uniwersytet bristolski zalicza się do starszych w Anglii, tzw. red brick. W roku 1900 liczył czterystu studentów i miał jeden z najwyższych odsetków studentek, ok. 35%[70]. W Bristolu pracowali m.in. nobliści: Paul Dirac – nagroda w r. 1933 za osiągnięcia w dziedzinie mechaniki kwantowej oraz Cecil Frank Powell – nobel w r. 1950 za fotograficzną metodę obserwacji procesów jądrowych. W mieście pracował również wybitny dziewiętnastowieczny chemik Humphry Davy. W roku 2005 angielski Kanclerz Skarbu uznał ponadczasowe osiągnięcia miasta w dziedzinie nauki i techniki, wymieniając je na liście sześciu "miast nauki"[71] i obiecał sfinansowanie miastu parku nauki na przedmieściu Emerson's Green kosztem 330 milionów funtów[72].

Zabudowa i architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół St. Mary Redcliffe
Spichlerz - przykład bristolskiego stylu bizantyńskiego

Miasto charakteryzuje się zabudową eklektyczną. Można tu znaleźć większość stylów, od średniowiecza aż po najnowsze tendencje w architekturze. W XIX wieku miasto wykształciło swój własny styl, tzw. bristolski styl bizantyjski, którego przykłady przetrwały do dziś[73].

Architektura średniowieczna[edytuj | edytuj kod]

W średniowieczu istniał w mieście duży zamek normański, który przestał być używany w XVI wieku, kiedy zamieniono go w więzienie. W roku 1656 Oliver Cromwell nakazał jego zburzenie[74]. Miasto rozwijało się w okolicy zamku, przy Starym Targu (Old Market), istniejącego od XII wieku. Najstarszym zachowanym budynkiem w Bristolu jest St James Priory[75], zbudowany w roku 1129. Inne przykłady budownictwa średniowiecznego to kościoły Wszystkich Świętych (All Saints)[76] oraz św. Filipa i Jakuba[77]. Kościół zakonu templariuszy znajduje się obecnie w stanie ruiny. Katedra w Bristolu[78] została zbudowana w roku 1140 przez Roberta Fitzhardinga, ziemianina bristolskiego. Do dziś przetrwał częściowo kościół St Mary Redcliffe – najstarsze elementy znajdują się w przebudowanym kościele o tej samej nazwie, zarazem najwyższym budynku w mieście.

Architektura czasów Tudorów i Stuartów[edytuj | edytuj kod]

Okres architektury w stylu Tudorów przypadł na czas odbudowy miasta po pladze czarnej śmierci i charakteryzował się budową obiektów świeckich, głównie dworków i pałaców. Przykładem takiego budownictwa jest Ashton Court[79]. Budowano je głównie dla kupców, którzy bogacili się na handlu w porcie bristolskim. Z tego okresu pochodzi Royal Fort, do którego wycofali się rojaliści w angielskiej wojnie domowej[80]. Fort został zdobyty przez parlamentarzystów i zburzony, obecnie częściowo odbudowany, znajduje się w posiadaniu uniwersytetu bristolskiego. W okresie tym powstało również kilka kościołów, głównie zbudowanych poza ścisłym centrum miasta. Kupcy fundujący te obiekty nie chcieli dodatkowo zagęszczać i tak już zaludnionego i niezdrowego centrum. Za czasów Stuartów prowadzono dalszą ekspansję terytorialną miasta, budowano również dwory takie jak Goldney Hall i Kings Weston[81]. Okres ten przypada na handel niewolnikami, którego port bristolski był ważnym elementem; handlarze budowali obok posiadłości ziemskich również duże domy w centrum i bezpośrednim otoczeniu. Przykład takiej architektury znaleźć można na Queen Square.

Czasy georgiańskie i wiktoriańskie[edytuj | edytuj kod]

Nowy most, powstały w roku 1732 zagwarantowany został miastu ustawą parlamentarną. Doprowadziło to do konieczności przebudowy części centrum; wyburzono trzydzieści domów bezpośredniej okolicy mostu, kościół św. Mikołaja i tzw. Stary Bajzel (Old Shambles)[82]. W roku 1766 Teatr Królewski, najstarszy z nieprzerwanie działających teatrów angielskich[83], przeniósł się do siedziby Copper's Hall. Budownictwo świeckie obfitowało w liczne kamienice, takie jak np. Georgian House Hall, w którym mieli się po raz pierwszy spotkać William Wordsworth i Samuel Taylor Coleridge[84]. Początek XIX wieku przypada na okres rozwoju architektury w stylu regencji, charakteryzujący się kolumnami przy wejściu frontowym, trójkątnym zwieńczeniem dachu i lekkością budowy. Z tego okresu pochodzi Victoria Rooms i budynek muzeum miejskiego. Było to jednak tylko wstępem do epatującej bogactwem architektury wiktoriańskiej. Dla Bristolu to okres prosperity i rozwoju terytorialnego, toteż większość budownictwa w tym stylu znajduje się na przedmieściach miasta, głównie w Clifton. Okres ten charakteryzuje się również dużym rozwojem budownictwa dla robotników, głównie na przedmieściach Bristolu.

Z końca dziewiętnastego wieku pochodzi styl w architekturze przemysłowej zwany bristolskim stylem bizantyjskim. Odznaczał się głównie wykorzystaniem polichromicznej cegły i dekoracyjnymi łukami. W stylu tym budowano głownie budynki fabryczne, magazynowe i miejskie. Do dziś zachowały się m.in. Colston Hall[85] i spichlerz (patrz fotografia). Do budowy wykorzystywano piaskowiec wydobywany z okolicy - z niego powstała między innymi stacja Bristol Temple Meads.

XX wiek i architektura współczesna[edytuj | edytuj kod]

Minione stulecie to okres dalszego rozwoju miasta i poszerzania granic. Z początlu wieku pochodzi Willis Memorial Building, oddany do użytku w r. 1912, obecnie siedziba uniwersytetu. Budynek, wybudowany w stylu neogotyckim, miał przypominać uniwersyteckie budowle z Oksfordu i Cambridge[86][87]. Podczas II wojny światowej miasto przeszło szereg bombardowań, m.in. całkowicie zniszczono handlową dzielnicę Broadmead. Po wojnie odbudowano miejsce w stylu brutalistycznym, z przewagą wieżowców i bloków mieszkalnych (patrz panorama miasta). Obecnie odbudowano i zmodernizowano całkowicie Broadmead, niszcząc również powojenne wieżowce[88].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Panorama Bristolu

Transport[edytuj | edytuj kod]

System komunikacyjny Bristolu
Najstarszy istniejący dworzec kolejowy świata
Dworzec Temple Meads obecnie

Bristol leży na przecięciu ważnych szlaków drogowych - autostrad M 4 i M 5, jak również linii kolejowych łączących Walię z Londynem i południowy Zachód Anglii z północą i Szkocją. Podstawę transportu lokalnego stanowią autobusy, do celów turystycznych służy linia promowa. Miasto posiada lotnisko międzynarodowe.

Transport szynowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz też: Severn Beach Line.

Bristol leży na przecięciu szlaków kolejowych z Cardiff i Swansea do Londynu oraz z Penzance do Birmingham i dalej do Szkocji. Miasto ma również lokalne linie do Avonmouth i Swindon. Na terenie miasta znajdują się dwa dworce kolejowe: Bristol Temple Meads, obsługujący ruch kombinowany samochodowo - kolejowy oraz Bristol Parkway a także trzynaście przystanków do obsługi ruchu podmiejskiego.

Początki sięgają roku 1840, kiedy oddano do użytku dworzec Bristol Temple Meads, zaprojektowany i wykonany przez Isambarda Kingdom Brunela. Pierwszy budynek dworcowy, w którym obecnie mieści się Muzeum Imperium Brytyjskiego jest obecnie najstarszym istniejącym budynkiem dworcowym świata[89] i jest zabytkiem klasy I, zgłoszonym do listy światowego dziedzictwa UNESCO. Istniejący budynek dworca wykonano w roku 1870. Obecnie pod względem obsługi ruchu pasażerskiego znajduje się na 19 miejscu w Wielkiej Brytanii a 15 poza Londynem. Obsługuje 6 549 000 pasażerów rocznie, a od roku 2002 liczba podróżnych zwiększyła się o 26 procent[90]

Transport dalekobieżny kołowy[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży przy przecięciu się autostrad M5 z Exeteru do Birmingham oraz M 4 z Londynu do Cardiff i Swansea. Uzupełniają je autostrady A 32 łącząca M 4 z centrum miasta i dzielnicą Ashley Down oraz M 49 z Bristolu do mostu na rzece Severn. W granicach miasta leży duży punkt serwisowy na autostradzie M5 - Gordano. Przez miasto przebiegają trasy autobusów dalekobieżnych wszystkich ważnych linii, łącznie z National Express.

Transport miejski i lokalny[edytuj | edytuj kod]

Miasto nie jest dobrze obsługiwane przez system kolei podmiejskiej, nieracjonalny ze względu na ukształtowanie terenu. Ciężar obsługi ruchu miejskiego spoczywa na autobusach. Linie lokalne obsługuje kilka firm, a dwie największe z nich to; First Travel i Wessex Connect. Do celów turystycznych wykorzystywane jest połączenie promowe rzeką Avon do portu w Avonmouth. Mimo położenia na wzgórzach, miasto jest przyjazne dla rowerzystów. W przeciwieństwie do wielu innych miast, jednoślady mogą korzystać z torów autobusowych i kontrpasów[91]. Miasto posiada gęstą sieć dróg rowerowych, zarówno w mieście, jak i o znaczeniu rekreacyjno turystycznym. W regionie do pracy rowerem dojeżdża 3,6% populacji[92].

Środek transportu Bristol % Anglia %
Samochód 55.20 61.78
Pieszo 12.78 9.68
Autobus 11.08 4.72
Pasażer samochodu 6.35 6.77
Rower 4.12 2.52
Motocykl 1.67 1.06
Pociąg 0.76 3.12
Taxi 0.25 0.36
Inne 0.31 0.49
Odległość z pracy do domu w milach 7.40 9.48

Sposób dojazdu do pracy mieszkańców Bristolu w porównaniu z przeciętną krajową[92]

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Lotniskiem miasta jest Port lotniczy Bristol (BRS/EGGD), znajdujący się na południowych przedmieściach między Bristolem i Nailsea, odnowiony gruntownie w roku 2001. Możliwe są połączenia z Polską, m.in. Katowicami, Poznaniem, Warszawą, Krakowem, Gdańskiem, Łodzią, Wrocławiem i Rzeszowem.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Old Vic, siedziba najstarszego nieprzerwanie działającego teatru angielskiego
Największa impreza sportowo-kulturalna miasta Bristol International Balloon Fiesta

Najstarszym działającym w mieście teatrem i jednocześnie najdłużej nieprzerwanie działającym teatrem Anglii (od roku 1766) jest Theatre Royal na 400 miejsc. W mieście działa również szkoła teatralna Bristol Old Vic Theatre School, obecnie niezależnie od teatru o tej samej nazwie. Największą sceną miasta jest Bristol Hippodrome, zbudowany w roku 1912 i mogący pomieścić 1981 widzów[93], podobną pojemność ma hala koncertowa Colston Hall, zbudowana w bristolskim stylu bizantyńskim. Obie sceny wykorzystywane są do imprez rangi krajowej i ponadregionalnej. Inne sceny teatralne miasta to Tobacco Factory, QEH i znajdujący się w Clifton Redgrave Theatre. W mieście działa 76 spółek teatralnych różnego rodzaju[94], zrzeszone w związku Bristol Theatre. Największa z nich to Residence[95], zajmująca się administracją, sprawami logistycznymi i socjalnymi bristolskich teatrów.

Od lat 70. Bristol stał się sceną dla zespołów grających różne odmiany muzyki rockowej, punk rocka, hip-hopu. W mieście działał zespół instrumentalny Pigbag, grający post punk[96] i osiągając trzecie miejsce na Top20[97]. Z Bristolu pochodzi nurt w hip-hopie trip hop, zwany również Bristol sound. Reprezentują go zespoły Portishead, Tricky i Massive Attack. Miasto jest również ośrodkiem stylu drum and bass z zespołami Roni Size czy DJ Krust. Miasto przyciągnęło uwagę międzynarodową swą sceną muzyczną na początku lat dziewięćdziesiątych[98].

Muzeum miejskie Bristolu posiada zbiory obejmujące zbiory eksponatów z historii naturalnej, archeologii, szkło i ceramikę. Muzeum przemysłu i techniki zostało zamknięte w roku 2006, z perspektywą ponownego otwarcia w roku 2011[99]. W Bristolu znajduje się również kilka galerii, wystawiających prace współczesnych artystów, prezentuje je tu również bristolski artysta graffiti Banksy. Bristol jest również domem studia animacyjnego Aardman Animations, zdobywcy oscarów. Ma tu siedzibę zachodni oddział BBC. którego specjalnością są filmy przyrodnicze.

Z Bristolem związani byli poeci Robert Southey i Thomas Chatterton, mieszkali tu również poeci Samuel Taylor Coleridge, który poślubił mieszkankę Bristolu oraz William Wordsworth. W mieście urodził się portrecista Thomas Lawrence.

Bristol walczył o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury w 2008 r., ustąpił Liverpoolowi.

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Stadion Ashton Gate z Clifton Suspension Bridge w tle

Miasto ma dwie zawodowe drużyny piłkarskie; Bristol City F.C., grający w III lidze i czwartoligowy Bristol Rovers F.C. oraz kilka klubów klasy amatorskiej. Najstarszym klubem miasta jest Rovers, który został założony w roku 1883. Miasto posiada również klub rugby, pierwszoligową drużynę krykieta Gloucestershire C.C.C. oraz klub rugby odmiany rugby league Bristol Sonics. Co roku odbywa się półmaraton, a w roku 2001 rozegrano tu mistrzostwa świata w półmaratonie. Lekkoatletyka jest domeną kilku klubów sportowych miasta - Bristol West A.C. czy Westbury Harriers. Największą imprezą cykliczną odbywającą się w mieście, organizowaną na błoniach miejskich The Downs[100], są coroczne zawody balonów na ogrzane powietrze, .

Obecnie City rozgrywa swoje mecze na stadionie Ashton Gate w południowej części miasta, mogącym pomieścić 21 000 widzów. Na stadionie odbywają się również duże koncerty rockowe. Obecnie miasto rozpoczęło budowę trzydziestotysięcznego obiektu, który miałby być oddany do użytku w roku 2011[101]. W Bristolu nie ma hali mogącej pomieścić ponad 10 000 widzów. Rozpoczęto co prawda budowę hali Bristol Arena na tyłach dworca Bristol Temple Meads, który miał być oddany do użytku w roku 2009, jednak już po rozpoczęciu budowy miasto wycofało się z tych planów[102] wobec niemożliwości uzbierania 86 milionów GBP na budowę obiektu. Prace przygotowawcze kosztowały miasto 13 mln. Do amatorskiego uprawiania sportu jak również rekreacji służy sieć dróg rowerowych, łącznie z krajowymi trasami nr 3, 4 i 41, przebiegającymi przez miasto[103].

Media[edytuj | edytuj kod]

W Bristolu ukazuje się dziennik Western Daily Press obejmujący swym zasięgiem nie tylko miasto ale cały region South West England, popołudniówka The Evening Post, lokalne wydanie bezpłatnego dziennika Metro oraz bezpłatny tygodnik The Bristol Observer. Wydanie programu telewizyjnego Venue zawiera również informacje kulturalne i o najbliższych wydarzeniach. Miasto jest siedzibą oddziału BBC, które stąd nadaje radiowy program miejski i dla hrabstwa Somerset, działają również rozgłośnie prywatne: GWR FM, Kiss 101, Original, Star 107,2 oraz radio społecznościowe BCFM[104]. Działają również dwie rozgłośnie akademickie. W mieście znajduje się siedziba nadawcy publicznego BBC West, produkującego programy telewizyjne oraz opracowującego informacje dla ośrodka centralnego w Londynie.

Tereny zielone[edytuj | edytuj kod]

Ashton Court, największy park Bristolu

Na terenie miasta w granicach działania lokalnych władz rośnie 100 000 drzew[105]. W mieście znajdują się trzy duże parki, będące w gestii władz miasta, 26 mniejszych parków i ogród zoologiczny. Istnieje dziewięć rezerwatów przyrody[106]. Największym parkiem miasta jest Ashton Court, znajdujący się na peryferiach miasta, częściowo w granicach Północnego Somersetu i obejmujący powierzchnie 3,4 km². Park towarzyszy dworowi z XV wieku. Został otwarty do publicznego użytku w r. 1959. Po zbudowaniu centrum sportowego wykorzystywany jest do sportu i rekreacji[107]. Znajdują się tam między innymi szlaki dla rowerów górskich. Innym obszarem zielonym jest The Downs, odwiedzany ze względu na wąwóz rzeki Avon i zabytkowy Clifton Suspension Bridge. Obszar dzieli się na dwie części, które znajdują się po różnych stronach wąwozu. Dawniej teren używany do wypasu bydła i pełniący rolę podmiejskich błoni, był własnością stowarzyszenia kupców, obecnie chroni go ustawa parlamentu. The Downs są miejscem spotkań homoseksualistów. W r. 2008 rada miejska ogłosiła chęć wycięcia części krzaków, co zostało odebrane przez organizacje LGBT jako atak na mniejszość seksualną[108]. Inny duży park to Blaise Castle, opisywany przez Jane Austen. jedna z bohaterek określa je jako jako "najpiękniejsze miejsce w Anglii"[109]. Powierzchnia parku wynosi 2,6 km², a park jest częściowo otwarty dla publiczności. Oprócz zadrzewionych i trawiastych powierzchni znajdują się tam urządzenia sportowo-rekreacyjne. Dla rowerzystów wyznaczono trasę parkową o długości 20 km biegnącą rozebranym torowiskiem między Bristolem a Bath. W roku 2007 odbyto tam 2 400 000 wycieczek[110]

Ogród zoologiczny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Bristol Zoo.

W Bristolu znajduje się ogród zoologiczny, najstarszy na świecie ogród zbudowany poza stolicą kraju[111] i piąty w ogóle[112], otworzony w roku 1836. Zoo zajmuje powierzchnię 5 hektarów i skupia 7155 zwierząt 419 gatunków[113].

Miasto w kulturze[edytuj | edytuj kod]

The Nails, na których handlowano tytoniem

Z Bristolu pochodzi idiom "cash on the nail" oznaczający natychmiastową zapłatę. Wzięło się to z czasów, kiedy miasto było dużym importerem tytoniu. Transakcji dokonywano na ulicy Corn Street, na żelaznych pilarach, zwanych w miejskiej gwarze "gwoździami"[114]. W języku potocznym zwłaszcza południowo-zachodniej Anglii występuje powiedzenie "iść na Clifton Suspension Bridge" - chodzi o stan skrajnej rozpaczy grożacy popełnieniem samobójstwa. Bristolski most cieszy się złą sławą. Między rokiem 1974 a 1983 skoczyło z niego 127 osób[115]. Most ma miejsce w kulturze z jeszcze innego powodu - tu oddano pierwszy skok na bungee[116]. W muzyce popularnej zwrot "Bristol sound" oznacza trip hop.

W języku polskim brystol to rodzaj cienkiego kartonu technicznego, używanego w kreślarstwie[117]. Nazwa wzięła się z miejsca produkcji tego kartonu w przeszłości. W Warszawie najdroższy i najdłużej działający hotel nosi nazwę Bristol[118] .

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Partnerstwo z Hanowerem było pierwszym powojennym układem partnerskim między Niemcami a Anglią. Obecnie miasto znajduje się w następujących układach partnerskich[119]:

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Table P04 2011 Census: Usual resident population by five-year age group, local authorities in England and Wales (ang.). Office for National Statistics. [dostęp 2012-07-18].
  2. NOMIS (www.nomisweb.co.uk) area boundary for the Bristol unitary authority (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  3. NOMIS (www.nomisweb.co.uk) area boundary for the Bristol urban area (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  4. KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas (ang.). [dostęp 10 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-04-21)].
  5. Map of Greater Bristol (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  6. Cotswold Gateway (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  7. MetOffice: Average annual temperature (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  8. MetOffice: Average annual sunshine (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  9. MetOffice: Average annual rainfall (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  10. MetOffice: Days of snow lying (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  11. Weatherbase for Bristol, UK (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  12. MetOffice: Yeovilton 1971-2000 averages (ang.). [dostęp 25 września 2008].
  13. Air - what is monitored (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-20)].
  14. Floating harbour water quality results 2008 (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  15. Environmental (traffic) noise mapping in Bristol (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  16. Noise from licensed premises (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-20)].
  17. Recycling, rubbish and waste (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  18. Bristol Living Rivers Project - Initiative - Invasive Weeds (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-11-20)].
  19. Nature reserves (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-17)].
  20. Manor Woods Valley Local Nature Reserve (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-13)].
  21. Palaeolithic in Bristol (ang.). [dostęp 10 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-20)].
  22. Bristol City Council: Bristol in the Iron Age (ang.). [dostęp 10 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-10-16)].
  23. Bristol City Council: Bristol in the Roman Period (ang.). [dostęp 10 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-10-16)].
  24. The city of Bristol (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  25. The Impregnable City (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  26. K. R. Potter: Gesta Stephani (Oxford Medieval Texts). Oxford: Clarendon Press, 1976.
  27. Images of England (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  28. The UK Civic Pride Website (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  29. A brief history of Bristol (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  30. Bristol Cathedral, Bristol (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  31. Fortified places - Bristol (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  32. 32,0 32,1 "Lottery Fund rejects Bristol application in support of a major exhibition to commemorate the 200th Anniversary of the Abolition of the Slave Trade (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  33. A vision of Bristol UA/City (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  34. North Somerset (South Gloucestershire, Bath and North East Somerset and City of Bristol) (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  35. The Luftwaffe over the Bristol area (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  36. Bombing census Bristol (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  37. The Blitz (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  38. Places2visit - Bristol (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  39. Wards up for future election (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-05-27)].
  40. Council leader battle resolved (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  41. Bristol's Members of Parliament and Members of the European Parliament (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  42. 42,0 42,1 Population mid 2007 (ang.). [dostęp 11 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-10-14)].
  43. Population estimates (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  44. 44,0 44,1 KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas (ang.). [dostęp 11 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-04-21)].
  45. T 09: Quinary age groups and sex for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population; Mid-2005 Population Estimates (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  46. Neighbourhood Statistics (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  47. national Statistics: Bristol, city of UA (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  48. 48,0 48,1 Labour market profile (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  49. 49,0 49,1 Unemployment in Bristol (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  50. Lesbian, Gay and Bisexual Equality - A guide to LGB life in Bristol (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  51. Equality and diversity (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  52. Bristol mediation service sees rise in gay 'divorce' (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  53. KS07 Religion: Census 2001, Key Statistics for local Authorities (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  54. Ethnicity and Religion: 'Jedi' (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  55. Bristol Diocese (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  56. Parishes in the Diocese of Bristo (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  57. Regional Trends 36 (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-12-22)].
  58. Office of the Deputy Prime Minister, 2004. "Competitive European Cities: Where do the Core Cities stand? Urban Research Summary 13." Strona 12
  59. Key Facts & Figures: Basic facts (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  60. 60,0 60,1 60,2 Bristol Economy Key Sectors (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-10)].
  61. A brief history of the Bristol Marque (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  62. Bristol City Council, Bristol Today - an overview of the city
  63. potoczna nazwa uniwersytetu powstałego w epoce wiktoriańskiej, który i zyskał status uniwersytecki przed II wojną światową
  64. Red Brick University (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  65. A brief history of UWE Bristol (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  66. Infant, Junior and Primary Schools Contact Details (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  67. Secondary Schools Contact Details (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  68. Polly Curtis: To have and have not (ang.). The Guardian, 29/1/2008. [dostęp 12/10/2008].
  69. Icons - a portrait of England (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  70. Barry Cunliffe: The Penguin Illustrated History of Britain and Ireland. Londyn: Penguin Books, 2004. ISBN 0-140-51484-8.
  71. Vice-Chancellor's speeches and articles (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  72. City science park partner named (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  73. Bristol Byzantine (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  74. George Frederick Stone: Bristol as it was and as it is, a record of 50 years' progress (p. 99.). Bristol: Walter Reid,, 1909.
  75. Images of England (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  76. St Saints - Images of England (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  77. Church of St Philip and Jacob (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  78. Cathedral Church of St Augustine, Images of England (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  79. Images of England: Ashton Court (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  80. Images of England: Royal Fort (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  81. Images of England: Kings Weston (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  82. From Hovel to Tower (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  83. Images of England: The Theatre Royal (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  84. Bristol Itineraries (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  85. Images of England: Colston Hall (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  86. New chapter for the Wills Memorial Building (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  87. Wills Memorial Building (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  88. BBC News: Demolition of city towers begins (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  89. Icons of England (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  90. Station usage (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  91. Motorcyclists using Bus Lanes (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  92. 92,0 92,1 B&NES, Bristol City, North Somerset and South Gloucestershire councils, 2006.: http://www.greaterbristoltransportplan.org/ltp_pdf/maindoc/ltp-main-section-3.pdf (ang.). [dostęp 11 października 2008].
  93. Bristol Hippodrome (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  94. About Theatre Bristol (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  95. Residence - about (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  96. Pigbag (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  97. Guinness British Hit Singles 13th edition. London: Guinness World Records, 2000. ISBN 0-85112-111-X.
  98. Blagging and Boasting (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  99. The National Virtual Museum (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  100. Bristol Balloon Fiesta (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  101. City announce new stadium plans (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  102. BBC News: Bristol's arena plan is abandoned (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  103. National Cycle Network (ang.). [dostęp 30 września 2008].
  104. Community Radio for Bristol (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  105. Tree management (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  106. Wildlife (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  107. Ashton Park Sports Centre (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  108. BBC: Concern over scrub clearance work (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  109. Bristol's Blaise Castle House Museum (ang.). [dostęp 12 października 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-11-20)].
  110. Sustrans response (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  111. Places2visit - Bristol Zoo (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  112. History (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  113. Annual report (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  114. Cash on the nail (ang.). [dostęp 12 października 2008].
  115. M Nowers and D Gunnell: Suicide from the Clifton Suspension Bridge in England (ang.). [dostęp 19 września 2008].
  116. Bungee jump - what is all about?. [dostęp 19 września 2008].
  117. Stanisław Kopaliński: Słownik wyrazów obcych (pol.). [dostęp 12 października 2008].
  118. Małgorzata Omilanowska: Warszawa Przewodnik. Warszawa: Wiedza i Życie, 2000. ISBN 8371848617.
  119. Town twinning (ang.). [dostęp 12 października 2008].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Barry Cunliffe: The Penguin Illustrated History of Britain and Ireland. Londyn: Penguin Books, 2004. ISBN 0-140-51484-8.
  • Touring Guide to Britain. Salford: Dolphin Publications, 1992. ISBN 0-86145-604-1.