Bronisław Czech

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bronisław Czech
Bronisław Czech
Data i miejsce urodzenia 25 lipca 1908
Zakopane
Data i miejsce śmierci 5 czerwca 1944
Auschwitz-Birkenau
Klub SN PTT Zakopane (1925–1936)
AZS Kraków (1936–1939)
Wzrost 173 cm[1]
Przydomek Bronek[2]
Debiut w reprezentacji 1927
Inne nagrody
Odznaczenia
Krzyż Walecznych Krzyż Oświęcimski Srebrny Krzyż Zasługi
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Bronisław Czech (ur. 25 lipca 1908 w Zakopanem (niektóre źródła podają 16 sierpnia[1]), zm. 5 czerwca 1944 w obozie koncentracyjnym w Auschwitz-Birkenau) – najwszechstronniejszy polski narciarz okresu międzywojennego[2], trzykrotny olimpijczyk, taternik, ratownik górski, instruktor narciarski, pilot i instruktor szybowcowy.

Był 24-krotnym mistrzem Polski w konkurencjach narciarskich[3]. Wielokrotnie uczestniczył w narciarskich mistrzostwach świata i Europy. Był trzykrotnym rekordzistą Polski w długości skoku – do 63 m (w 1929)[4] i pierwszym polskim narciarzem o klasie międzynarodowej[2]. Potrafił też zatańczyć na nartach walca, tj. stworzyć taki ciąg ewolucji na nartach, że sprawiały one wrażenie, jakby rzeczywiście tańczył[4]. Wziął udział w ośmiu wyprawach ratunkowych TOPR[4]. Kilkakrotnie brał udział w sztafecie Zakopane – Morskie Oko – Zakopane, kiedy sztafeta jego klubu SN PTT zajmowała pierwsze miejsce. Od 1932 roku był trenerem narciarskim, prowadził szkołę narciarstwa zjazdowego na Kasprowym Wierchu.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Bronisław był synem Józefa (mechanika kotłowego i palacza w Wodoleczniczym Zakładzie doktora Andrzeja Chramca, a także skrzypka i znanego cyklisty) oraz Stanisławy z Namysłowskich (hafciarki, wyróżniającej się talentem artystycznym), którzy osiedlili się w Zakopanem w 1884 roku[5]. Miał troje rodzeństwa: brata Władysława, również narciarza i taternika (1905–1973), oraz siostry – starszą Stanisławę (1903–1993) i młodszą Janinę (1916–2005), obie były malarkami na szkle, narciarkami i taterniczkami[6][7]. Najpierw rodzina mieszkała w małym domu pod adresem Chramcówki 2, później przy dawnym Rynku pod numerem 5[5].

Od szóstego roku życia Bronisław uczył się w Ludowej Szkole Męskiej przy ulicy Nowotarskiej w Zakopanem, osiągał od razu dobre wyniki w nauce. W wieku lat 10 poszedł do prywatnego gimnazjum w willi „Liliana” przy ul. Sienkiewicza, musiał jednak przerwać naukę ze względu na wysokie czesne[5]. Później uczył się w Szkole Przemysłu Drzewnego w Zakopanem[6] (studiował w latach 1924–1927[3]), najpierw ślusarstwa, później ciesielstwa[5]. Był też wolnym słuchaczem w warszawskim Centralnym Instytucie Wychowania Fizycznego[6] (1932–1934), gdzie zdał maturę, co dało mu dyplom nauczyciela wf i tytuł instruktora narciarstwa[3].

Poza sportami górskimi Czech uprawiał też lekkoatletykę i tenis stołowy[2]. Jeździł także na motocyklu i pływał na kajakach, grał na skrzypcach i akordeonie[4]. Poza tym malował na szkle i papierze, rzeźbił w drewnie[6], pisał wiersze[2]. Malować zaczął w wieku kilkunastu lat pod opieką pejzażysty Zefiryna Ćwiklińskiego. Od szesnastego roku życia malował na szkle, najczęściej motywy kwiatów[5]. W czasie uwięzienia w obozie koncentracyjnym w Auschwitz-Birkenau tworzył m.in. z pamięci pejzaże tatrzańskie[6].

Bronisław Czech był człowiekiem skromnym, nie opowiadał zbyt wiele o swoich osiągnięciach wspinaczkowych. Dopiero Witold Henryk Paryski na podstawie szkiców i notatek Czecha opracował opisy dróg przez niego wytyczonych[5].

Przebieg kariery sportowej[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy start Bronisława Czecha na nartach miał miejsce 18 stycznia 1925 r., na Lipkach, w biegu na 5 km, w zawodach zorganizowanych przez sekcję narciarską zakopiańskiego Sokoła. Czech zajął w nim 1. miejsce w kategorii juniorów[4].

Lata 1927–1930[edytuj | edytuj kod]

W 1927 Czech został międzynarodowym mistrzem Austrii w kombinacji norweskiej[2]. 12 kilometrów pokonał w 50 minut i 50 sekund. W skokach osiągnął odległość 33,5 m, ustanawiając rekord skoczni w Raxie. W drugiej serii silny wiatr zniósł go cztery metry w lewo, poza nawias śnieżny, który kończył się na około 27 m[2]. Polak upadł na lód i stoczył się ze stromego zbocza. Wystartował potem w mistrzostwach świata w Cortina d'Ampezzo. Zajął 5. miejsce w kombinacji i 12. w biegu na 18 km[3]. Zdobył tytuły mistrza Polski w kombinacji i w sztafecie 5 × 10 km.

26 grudnia wygrał konkurs skoków na Wielkiej Krokwi[8]. W Plebiscycie Przeglądu Sportowego na 10 Najlepszych Sportowców Polski zajął 6. miejsce. Otrzymał wówczas od czytelników 2956 głosów[9].

8 stycznia wygrał kolejny konkurs skoków w Zakopanem, podobnie 15 stycznia; wówczas zwyciężył także w kombinacji norweskiej. 22 stycznia zdobył tytuł mistrza Zakopanego w skokach, a tydzień później zwyciężył w mistrzostwach Krynicy[8]. Pierwszymi igrzyskami olimpijskimi Czecha były igrzyska w Sankt Moritz w Szwajcarii. W biegu do kombinacji klasycznej (nazywaną wtedy biegiem złożonym) zajął 5. miejsce, wyprzedzając m.in. mistrza świata w biegach i kombinacji Otakara Německiego[10]. W konkursie skoków swoją próbę zakończył upadkiem na 56. metrze. W drugiej serii osiągnął 60,5 m i został sklasyfikowany na 23. miejscu. Ostatecznie zajął w kombinacji 10. miejsce z łączną punktacją 12 635 pkt[10][1]. W otwartym konkursie skoków oba skoki (56,5 m i 62,5 m) miał z upadkiem[3]. Zajął 37. lokatę. Potem, po raz pierwszy w karierze, zdobył złoty medal mistrzostw kraju w skokach narciarskich[11]. Oddał skoki na 58 m i 61 m[12]. Był najlepszy także w MP w kombinacji i w sztafecie. Ponadto został rekordzistą Wielkiej Krokwi, skacząc 61 m. Wynik ten poprawił o dwa metry rok później[13]. W grudniu zajął drugie miejsce w konkursie skoków otwierającym sezon zimowy w Zakopanem, zwyciężył także na otwarcie skoczni w Nowym Targu[8]. W Plebiscycie Przeglądu Sportowego zajął drugą pozycję (53 416 pkt.), przegrywając jedynie z mistrzynią olimpijską, Haliną Konopacką[14].

Kasprowy Wierch, miejsce zwycięskiego biegu Czecha podczas zawodów FIS w 1929

Podczas narciarskich mistrzostw świata FIS rozegranych w Zakopanem w 1929 roku wygrał w biegu zjazdowym z Kasprowego Wierchu. Rozegrano go w dniu 2 lutego w dwu etapach. Pierwszy ciągnął się ze szczytu "Kasprowej Góry" na Halę Gąsienicową, drugi z Kopy Magury na Halę Olczyską. Do startu zgłosiło się 31 zawodników[10]. Pierwszy etap wygrał Czech z przewagą 18 sekund nad rywalem, Brackenem. W przerwie spotkał się z obserwującym zmagania ze specjalnej trybuny prezydentem Rzeczypospolitej Ignacym Mościckim[10]. Po krótkiej rozmowie prezydent pożegnał go, życząc mu zwycięstwa w drugim etapie. Bracken odrobił w nim 15 sekund, ale to Polak był zwycięzcą. Wziął potem jeszcze udział w zawodach kombinacji. W konkursie skoków osiągnął dwukrotnie odległość około 60 m[10]. W końcowej klasyfikacji kombinacji uplasował się na czwartym miejscu[15]. W konkursie skoków uplasował się na dziesiątej pozycji, po skokach na 50 m i 53,5 m[16]. Zarazem zdobył złoty medal mistrzostw Polski[17]. Zdobył kolejne tytuły mistrza Polski: w dwuboju, zjeździe, biegu na 18 km i w sztafecie. Stanął na najniższym stopniu w lutowym międzynarodowym konkursie skoków w Krynicy, przegrywając z Ruudem i Recknagelem[8]. Startował także w narciarskich mistrzostwach Czechosłowacji w Szczyrbskim Jeziorze (4. miejsce w biegu na 18 km i 6. w skokach). Następnie brał udział w mistrzostwach HDW w Westerowie, gdzie zajął pierwsze miejsce w skokach i biegu zjazdowym[18]. Potem startował w mistrzostwach Finlandii w Lahti (zawody rozgrywano w dniach 8–9 marca) i uplasował się na 9. lokacie w biegu na 15 km, i 7. w kombinacji norweskiej. W konkursie skoków był z kolei piąty. Był jeszcze drugi w konkursie skoków w Helsingforsie, otrzymując najwyższą notę za styl[18]. Na jego ręce złożył gratulacje poseł polski Franciszek Charwat. 26 grudnia ponownie wygrał na otwarcie sezonu skokowego w Zakopanem[8]. W Plebiscycie Przeglądu Sportowego obronił drugie miejsce, otrzymując 123 784 głosów[19].

Podczas zawodów FIS w Oslo w 1930 roku startował we wszystkich konkurencjach: kombinacji norweskiej (28. miejsce), biegu na 17 km (63.), skokach (34.) i biegu na 50 km (53.). 9 marca zajął drugie miejsce w międzynarodowym konkursie na Wielkiej Krokwi[8]. Był mistrzem Polski w sztafecie, a w Plebiscycie na Sportowca Roku został sklasyfikowany na 8. miejscu (7 464 punkty)[20].

W 1930 odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi „za zasługi położone w charakterze zawodnika narciarza przez zajmowanie czołowych miejsc w zawodach międzynarodowych i propagandę przez to Polski zagranicą”[21].

Lata 1931–1935[edytuj | edytuj kod]

11 stycznia 1931 wygrał konkurs skoków w Zakopanem[8]. W roku 1931 Czech i Stanisław Marusarz wzięli udział w konkursie skoków narciarskich zorganizowanych we Włoszech w miejscowości Ponte di Legno, gdzie Czech zajął drugie, a Marusarz czwarte miejsce[22]. Już po zakończeniu konkursu organizatorzy zaproponowali bicie rekordu ich skoczni i zarazem rekordu świata. Zgłosiło się tylko dwóch zawodników: Czech i Marusarz. Ten pierwszy uzyskał 79,5 metra, a za swój skok z upadkiem na zeskoku otrzymał puchar z napisem Recordo mondiale – rekord świata.

Uważałem, że skoczyłem z upadkiem, jednak sędziowie uznali ten skok za ustany ze względu na to, że upadłem dopiero po przejechaniu pewnej ilości metrów. No i zostałem mistrzem (czyt. rekordzistą) świata – ale na bardzo krótko, bo wnet mię pobili Norwedzy.

— Bronisław Czech, [23]

W rzeczywistości żadne inne źródło nie uznaje tego rezultatu jako rekordu, rekordzistą świata był wówczas Sigmund Ruud[24]. Czech zdobył jeszcze złoty medal MP w skokach 1931 w Łabajowie. Pokonał wicemistrza Marusarza o dwa punkty. W klasyfikacji międzynarodowej zajął trzecie miejsce[25]. Triumfował także w sztafecie. W marcu zajął drugie miejsce w Memoriale śp. por. Zbigniewa Wóycickiego w skokach, ustępując tylko Marusarzowi[8]. W Plebiscycie Przeglądu Sportowego 1931 był dziewiąty z 3191 głosami[26].

Skocznie w Lake Placid w 2006 roku

Polscy narciarze przygotowujący się do wzięcia udziału w zimowych igrzyskach olimpijskich w Lake Placid startowali w Zakopanem, na mistrzostwach Podhalańskiego Okręgu Narciarskiego, kilkakrotnie wyjeżdżali też na międzynarodowe zawody do Czechosłowacji[27]. W biegu zjazdowym Czech przegrał wtedy ze Stanisławem Marusarzem. Wyjazd do Stanów Zjednoczonych odbywał się w nerwowej atmosferze, ponieważ Polski Związek Narciarski nie dysponował wystarczającymi funduszami i skład polskiej ekipy olimpijskiej był ustalany niemal w ostatnim momencie[27]. W rezultacie wyjechało tylko pięciu narciarzy: Czech, Stanisław i Andrzej Marusarzowie, Zdzisław Motyka i Stanisław Skupień. W Warszawie dołączyli do nich hokeiści, których koszty wyjazdu pokryła Polonia amerykańska. W Lake Placid Czech startujący w biegu na 18 km z numerem 27 zajął 7. miejsce w biegu do kombinacji[27]. Łączną klasyfikację kombinacji klasycznej ogłoszono po konkursie skoków, który odbył się w warunkach dużej odwilży. Czech był w skokach 12. (skoki na 56 m i 60 m, z notą 200,7 pkt.), a w klasyfikacji dwuboju 7., z notą 392,0 pkt. W biegu zaś był 18.[27] z czasem 1:36.37,0. Po igrzyskach wziął jeszcze udział w ogólnoamerykańskich zawodach narciarskich w Pittsfield i zwyciężył w skokach[28]. Po powrocie do Polski został mistrzem kraju w sztafecie 5 × 10 km. Zagrał także w filmie Adama Krzeptowskiego Biały ślad[29]. PZN obdarzył go tytułem „honorowego nauczyciela narciarstwa w stopniu trenera”[3], a w Plebiscycie na Sportowca Roku 1932 po otrzymaniu 20 009 głosów znalazł się na 5. miejscu[30].

W 1933 roku sezon zimowy otwarły zawody o puchar przechodni kapitana sportowego PZN – Stanisława Fächera – podczas których rozegrano bieg sztafetowy z udziałem sztafet SN PTT, SN "Sokoła", "Strzelca" i SN "Wisły". W tym biegu Czech uzyskał najlepszy czas indywidualny, a zwyciężyła sztafeta jego klubu[31]. W styczniu zajął najniższe miejsce na podium zawodów o mistrzostwo Podhala w Rabce[8]. Znalazł się w reprezentacji Polski na mistrzostwa świata FIS w Innsbrucku. 7 lutego odbył się bieg rozstawny 4 × 10 km, rozegrany w niemal bezśnieżnych warunkach. Polska sztafeta zajęła siódme miejsce. W biegu do kombinacji Czech był 31., a w konkursie skoków na 27. lokacie[31]. W otwartych zawodach skoków upadł w pierwszej serii. Po powrocie do kraju został mistrzem Polski w biegu i – po raz ostatni w karierze – w sztafecie.

Na kolejnych zawodach FIS w Sollefteå Czech i Marusarz toczyli wyrównany pojedynek z ponad 200 zawodnikami z państw skandynawskich. W kombinacji klasycznej Czech był ostatecznie 13. W skokach wypadł gorzej, gdyż był 37.[31], po skokach na 39,5 m i 49 m[16]. W biegu sztafetowym Polacy zajęli 5. miejsce. Po zakończeniu tej imprezy został mistrzem Czechosłowacji w biegu na 18 km i kombinacji klasycznej[4]. Zwyciężył Mistrzostwa Polski w Skokach Narciarskich 1934 z przewagą ponad 20 pkt nad Józefem Bursą[32]. Był także najlepszy w kombinacji. Był współautorem książki Narciarska zaprawa biegowa i skokowa. Wskazówki dla trenerów, komendantów patroli, instruktorów i uczniów[3], rekomendowanej przez ówczesnego prezesa PZN, Aleksandra Bobkowskiego.

W 1935 roku wziął udział w MŚ w Wysokich Tatrach, gdzie był dziewiąty w kombinacji[33]. W skokach natomiast zajął jedenaste miejsce, po próbach o długości 51 m i 55,5 m[16]. Uplasował się na 7. pozycji w sztafecie i na 70. w biegu na 18 km. 17 marca skakał na skoczni "mamuciej" w Planicy, gdzie zajął piąte miejsce[4].

Lata 1936–1939[edytuj | edytuj kod]

W roku 1936 był trenerem polskich narciarzy przygotowujących się do udziału w igrzyskach w Garmisch-Partenkirchen. Dużą wagę przywiązywał do porządku podczas treningów. Był również sztandarowym polskiej ekipy – na ceremonii otwarcia niósł biało-czerwoną flagę[31]. W biegu zjazdowym był najlepszy z Polaków i zajął 19. miejsce, po slalomie przesunął się w rankingu kombinacji alpejskiej na pozycję 20. Biegł też w sztafecie, która ukończyła rywalizację na 7. miejscu w składzie: Czech, Orlewicz, Karpiel i Górski. W biegu na 18 km był 33., w skokach do kombinacji był 8., a w kombinacji norweskiej 16.[31] z notą 375,0 pkt. W skokach był 33. (skoki na 62,5 m i 63,5 m, z notą 193,0 pkt.). Jeszcze w tym samym roku wziął udział w MŚ w narciarstwie alpejskim i zajął tam 15. lokatę w kombinacji. Został mistrzem Polski w slalomie i w kombinacji alpejskiej i wicemistrzem w skokach[11].

Na zawodach FIS w Chamonix w 1937 roku był 18. w kombinacji alpejskiej i 7. w kombinacji norweskiej[31]. W skokach zajął 27. miejsce po skokach na 51,5 m i 50 m[16]. 18 września został mianowany członkiem Komisji Wyszkoleniowej PZN, powierzono mu też opiekę nad kadrą narodową klasyków podczas przygotowań do mistrzostw świata FIS w Zakopanem w 1939 i igrzysk w 1940[3]. Zdobył tytuły mistrza Polski w kombinacji klasycznej, zjeździe, slalomie i kombinacji alpejskiej oraz wicemistrza w skokach[11].

W 1938 roku wystartował w MŚ w narciarstwie alpejskim w Engelbergu, gdzie w kombinacji alpejskiej był 18.[4]

Ostatnim startem Czecha były mistrzostwa świata FIS w Zakopanem w 1939 roku, które były rozgrywane od 12 do 15 lutego. Na trasie FIS II z Kasprowego Wierchu był najlepszy z Polaków i zajął 20. miejsce, w slalomie na Kalatówkach był 17.[31] Pod koniec lat trzydziestych założył własną szkołę narciarską na Kasprowym Wierchu i w latach 1937–1939 zajmował się trenowaniem młodych zawodników. Razem ze Stefanem Radkiewiczem prowadził sklep sportowy w Zakopanem przy Krupówkach[3].

Taternictwo i narciarstwo wysokogórskie[edytuj | edytuj kod]

Od roku 1925 Bronisław Czech zajmował się taternictwem[6], do którego namówił go Kazimierz Schiele[34]. Istotnym punktem jego kariery wspinacza był rok 1927, w którym razem z Schielem i Mieczysławem Świerzem pokonał północną ścianę Koziego Wierchu. Najczęstszymi partnerami wspinaczkowymi Czecha byli Jan Gnojek, Jerzy Ustupski i Józef Wójcik, do innych towarzyszy należeli Antoni Kenar, Stanisław Motyka, Tadeusz Pawłowski, Jan Sawicki, Lida Skotnicówna oraz brat Władysław i siostry Stanisława i Janina[6].

Południowa ściana Zamarłej Turni, po której Czech wielokrotnie się wspinał

W 1929 roku z inicjatywy Czecha udało się pokonać mu w zespole z przypadkowo napotkanym Wiesławem Stanisławskim oraz Lidą Skotnicówną północną ścianę Żabiego Konia – przejście to zapoczątkowało w taternictwie nowy trend polegający na atakowaniu nawet najbardziej niedostępnych dróg. Dawniej niesłusznie osiągnięcie to przypisywano przede wszystkim Stanisławskiemu, który odegrał wówczas mniejszą rolę – taternicy prowadzili na zmianę, jednak koncepcja należała do Czecha. Pozostałe nowe drogi wytyczone zostały na podstawie koncepcji samego Bronisława Czecha, choć bardzo często towarzyszyli mu w ich przechodzeniu najlepsi polscy wspinacze. W latach 1928–1929 Czech był czołową postacią taternictwa, jednak w literaturze wspinaczkowej niesłusznie umniejszano jego zasługi na rzecz Stanisławskiego (który był za to odpowiedzialny w głównej mierze za rozwój wspinaczki w kolejnych latach) i Wincentego Birkenmajera. Po 1932 roku Czech mniej poświęcał się już taternictwu (aktywny pozostał przede wszystkim w zimie), skupił się na narciarstwie[6] i nauce w Warszawie – wpływ na to miał z pewnością także śmiertelny wypadek sióstr Lidy i Marzeny Skotnicówien na Zamarłej Turni 6 października 1929 roku, którego Czech był świadkiem[5].

Jako jeden z nielicznych sportowców[6] Czech uprawiał także narciarstwo wysokogórskie w Tatrach Wysokich i Zachodnich[22], dokonując przy okazji treningów w terenie zjazdów, m.in. z Zawratowej Turni ścianą północno-zachodnią w stronę Hali Gąsienicowej żlebem z Niebieskiej Przełęczy. Stał się w prekursorem popularnego dzisiaj w Alpach i Tatrach narciarstwa ekstremalnego – ski-extreme[22]. Zrobił także zjazd z Koziego Wierchu do Doliny Pięciu Stawów Polskich, zjazd z Żółtej Turni na Dubrawiska i zjazd Żlebem pod Palcem do Doliny Suchej Kasprowej z Romanem Serafinem w 1936 roku[4]. Zjechał też na nartach z Niebieskiej Przełęczy i dokonał wielu zjazdów terenowych w Tatrach Polskich i Słowackich. Trasy w górach, pokonywał przy użyciu kijków, naśladując bieg narciarski, czasami biegiem[22]. Trenował przez cały rok. Jednym z jego ulubionych treningów w okresie studiów w Warszawie były marszobiegi w Lasku Bielańskim, połączone ze skokami z wysokich skarp nad brzegiem Wisły, które według niego wpływały na wzmacnianie mięśni nóg[22].

Czech był aktywnym ratownikiem górskim. Brał udział zarówno w wyprawach TOPR, jak i w spontanicznie organizowanych akcjach ratunkowych dla uwięzionych w skałach taterników[6].

Szybownictwo[edytuj | edytuj kod]

Pasją Czecha było szybownictwo, z którym po raz pierwszy zetknął się za namową swego przyjaciela, Kazimierza Schielego[35]. W dniach 19 września – 30 października 1932 r. był uczestnikiem kursu szybowcowego, zorganizowanego przez Sekcję Kolejową Aeroklubu Krakowskiego w Winnej Górze koło Biegonic pod Nowym Sączem. Po tym obozie uzyskał kategorie „A” i „B” pilota szybowcowego. W 1933 r. został członkiem nowo powstałego Aeroklubu Zakopiańskiego z legitymacją nr 51. W dniach od 1 do 20 sierpnia 1936 r. uczestniczył w kursie szybowcowym Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Ustjanowej, gdzie uzyskał kategorię „C” oraz odznakę pilota szybowcowego[35].

W czerwcu 1937 r. uczestniczył w kursie unifikacyjnym w Ustjanowej (31 lotów, ok. 11 godz. w powietrzu), a bezpośrednio potem – również w Ustjanowej – w kursie Przysposobienia Wojskowego (94 loty, ok. 7,5 godz. w powietrzu). W oparciu o te szkolenia decyzją Departamentu Lotnictwa Cywilnego przy Ministerstwie Komunikacji z dnia 5 lipca 1937 r. uzyskał stopień instruktora szybowcowego w zakresie II stopnia (starty z liny gumowej)[35]. W październiku tego samego roku Aeroklub Krakowski przydzielił dla harcerskiego Koła Szybowcowego trzy szybowce. Pierwszych próbnych lotów na stokach Gubałówki dokonał m.in. Czech[4]. Tuż przed wybuchem wojny wziął on jeszcze udział w kursach szybowcowych w Ustjanowej (24 czerwca – 24 lipca 1939, ok. 10 godz. w powietrzu) i Polichnie (19 lipca – 3 sierpnia; 11 godzin w powietrzu)[2].

Działalność podczas II wojny światowej i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Symboliczny grób Bronisława Czecha

Po wybuchu II wojny światowej włączył się w działalność konspiracyjną. Był kurierem na Węgrzech. 14 maja 1940 roku, kiedy był w swoim domu i malował, przyszło po niego gestapo. Został aresztowany i 14 czerwca znalazł się w pierwszym transporcie więźniów do obozu koncentracyjnego w Auschwitz-Birkenau[3]. W obozie otrzymał numer obozowy 349 i przydział do bloku IV. Uczestniczył w tamtejszym ruchu oporu organizowanym przez rotmistrza Witolda Pileckiego. Nie przyjął propozycji trenowania młodych niemieckich narciarzy[36]. Pracował w stolarni wraz ze swoim przyjacielem, Izydorem Łuszczkiem[37]. Zmarł z wycieńczenia 5 czerwca 1944 roku. Informacja o śmierci Czecha została przekazana jego siostrze, Stanisławie Czech-Walczakowej, przez rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego.

Z przykrością donoszę, że brat Pani, p. Bronisław Czech, nie żyje. Znałem go bardzo dobrze. Wielce mi go żal, bo to był młody, bardzo miły człowiek. Razem przebywaliśmy w szpitalu. Umarł nagle przy mnie na udar serca bez boleści. Stało się to 5 czerwca o godzinie 12.00 w południe. Wzruszający był moment jego zgonu. Siedzieliśmy w oknie, piękny słoneczny dzień, przed naszym barakiem na placu obozowym Cyganie grali różne wesołe utwory muzyczne. Dowiedziawszy się od nas o nagłym zgonie pana Bronisława przerwali granie. Za chwilę zagrali marsz żałobny Chopina...

Xawery Dunikowski, [37]

Symboliczny grób Czecha znajduje się na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem[4].

Po śmierci[edytuj | edytuj kod]

Ulica Bronisława Czecha w Mielcu

Od 1946 corocznie rozgrywany jest Memoriał Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny, organizowany ku czci tej dwójki narciarzy, którzy zginęli w czasie wojny[36]. Projekt organizowania takich zawodów zgłosił na posiedzeniu zarządu SN PTT Zakopane Ignacy Bujak, co spotkało się z powszechną aprobatą. Przez pierwsze sześć lat zawody odbywały się w marcu, w Zakopanem, w formie czwórmeczu: skoki, biegi, slalom i bieg zjazdowy – było to nawiązanie do narciarskiej wszechstronności patrona. Pierwszymi zwycięzcami memoriału byli Anna Bujak, Stefan Dziedzic, Józef Daniel Krzeptowski i Jan Kula. W 1952 roku zmieniono formę memoriału, rozdzielając dotychczasowy czwórbój na kombinację norweską (biegi i skoki) oraz kombinację alpejską (slalom i bieg zjazdowy)[36]. W 1953 roku memoriał po raz pierwszy odbył się w obsadzie międzynarodowej, obok Polaków startowali zawodnicy z Czechosłowacji, NRD i Węgier. Popularność imprezy wzrastała z roku na rok, przyciągając setki zawodników i tysiące kibiców[36]. Na przestrzeni lat w zawodach wzięli udział m.in.: alpejczycy Martin Strolz i Egon Zimmermann, skoczek niemiecki Henry Glaß, Fin Arto Tiainen, Josef Rieder, Walter Schuster, James Couttet[36]. Memoriał znajdował się na liście największych imprez narciarskich w kalendarzu FIS[36]. Kryzys w kraju pod koniec lat 70., stan wojenny oraz brak środków finansowych zepchnęły tę imprezę na dalszy plan[38]. Nadal znajdował się on w kalendarzu FIS, ale organizowano go z dużo mniejszym rozmachem. Jego miejsce zajęły w Zakopanem zawody Pucharu Świata w skokach. Obecnie czynione są próby przywrócenia tej imprezie dawnego znaczenia[38], lecz przeprowadza się jedynie konkursy w narciarstwie alpejskim[39].

Popiersie Bronisława Czecha na terenie AWF Kraków przy alei Jana Pawła II

Imię Bronisława Czecha od 1978 roku nosi Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie[40], a w przeszłości (od 1951) także nieistniejące już schronisko na Starej Polanie w Karkonoszach[41]. W 1967 roku Rada Państwa odznaczyła pośmiertnie Czecha Krzyżem Walecznych[3]. Jest on także patronem Szkoły Podstawowej nr 86 w Warszawie przy ul. Korynckiej, SP nr 56 w Łodzi przy ul. Turoszowskiej, SP nr 15 w Jeleniej Górze przy ul. Kamiennogórskiej, SP w Pleśnej k. Tarnowa, SP nr 2 w Zakopanem przy ul. Skibówki, SP w Rokicinach Podhalańskich oraz SP w Nowem Bystrem. Jego imię noszą ulice w Warszawie i w Zakopanem, a także w Łodzi (osiedle Stoki), Radlinie, Częstochowie, Krakowie, Gdańsku, Słupsku, Radomiu, Katowicach, Jaworznie, Jeleniej Górze, Bielsku-Białej, Świdniku, Puławach, Nowym Sączu, Bydgoszczy[36] i Mielcu[42]. W Szkole Podstawowej nr 2 w Zakopanem odbywa się tzw. Mały Memoriał im. Bronisława Czecha[43]. W 1983 roku w rodzinnym domu sportowca w Zakopanem otwarto Izbę Pamięci Bronisława Czecha, gdzie zgromadzono pamiątki po nim. Była ona oddziałem Muzeum Tatrzańskiego. Została ona jednak zamknięta w latach 90.[36] W 1996 roku dr Halina Zdebska opublikowała książkę Bohater sportowy. Studium indywidualnego przypadku Bronisława Czecha 1908–1944. 6 września 1985 roku w Stoczni Szczecińskiej spłynął na wodę statek m/s "Bronisław Czech"[43][44]. Pośmiertnie odznaczony został w 1987 roku Krzyżem Oświęcimskim[3].

25 lipca 2008 roku zakopiańską Średnią Krokiew nazwano jego imieniem. Odsłonięto także pamiątkową tablicę oraz zorganizowano Mały Memoriał Bronisława Czecha. W konkursie na igelicie skakało około 50 młodych skoczków z Polski, Słowacji, Kazachstanu, Ukrainy i Rosji. Pierwsze miejsce w kategorii juniorów A zajął Dawid Kubacki z TS Wisła Zakopane, a w kategorii juniorów B Andrzej Zapotoczny ze Startu Zakopane[45].

28 września 2013 Czech otrzymał pośmiertnie tytuł Członka Honorowego PZN[46].

Osiągnięcia[edytuj | edytuj kod]

Narciarstwo[edytuj | edytuj kod]

Igrzyska olimpijskie Olympic rings with white rims.svg[edytuj | edytuj kod]

1928 Szwajcaria Sankt Moritz 10. miejsce (w kombinacji norweskiej), 37. miejsce (w skokach)
1932 Stany Zjednoczone Lake Placid 18. miejsce (w biegu na 18 km), 12. miejsce (w skokach), 7. miejsce (w kombinacji norweskiej)
1936 III Rzesza Garmisch-Partenkirchen 7. miejsce (w sztafecie 4x10 km), 33. miejsce (w skokach), 33. miejsce (w biegu na 18 km), 16. miejsce (w kombinacji norweskiej), 20. miejsce (w kombinacji alpejskiej)
Starty B. Czecha w kombinacji na igrzyskach olimpijskich – szczegółowo[edytuj | edytuj kod]
Miejsce Dzień Rok Miejscowość Dyscyplina/konkurencja Wynik Strata Zwycięzca
10. 18 lutego 1928 Szwajcaria Sankt Moritz kombinacja norweska
skoki
+ bieg na 18 km
12,645 pkt. 5,188 pkt. Johan Grøttumsbråten
7. 11 lutego 1932 Stany Zjednoczone Lake Placid kombinacja norweska
skoki
+ bieg na 18 km
392,0 pkt. 54,0 pkt. Johan Grøttumsbråten
16. 10 lutego 1936 III Rzesza Garmisch-Partenkirchen kombinacja norweska
skoki
+ bieg na 18 km
375,0 pkt. 55,3 pkt. Oddbjørn Hagen
Starty B. Czecha w skokach na igrzyskach olimpijskich – szczegółowo[edytuj | edytuj kod]
Miejsce Dzień Rok Miejscowość Skocznia Konkurs Skok 1 Skok 2 Nota Strata Zwycięzca
37. 18 lutego 1928 Szwajcaria Sankt Moritz Olympiaschanze indywid. 56,5 m 62,5 m 6,333 pkt 12,875 pkt Alf Andersen
12. 12 lutego 1932 Stany Zjednoczone Lake Placid Olimpijska indywid. 56,0 m 60,0 m 200,7 pkt 27,4 pkt Birger Ruud
33. 16 lutego 1936 III Rzesza Garmisch-Partenkirchen Große Olympiaschanze indywid. 62,5 m 63,5 m 193,0 pkt 39,0 pkt Birger Ruud
Starty B. Czecha w biegach na igrzyskach olimpijskich – szczegółowo[edytuj | edytuj kod]
Miejsce Dzień Rok Miejscowość Dyscyplina Czas Strata Zwycięzca
18. 10 lutego 1932 Stany Zjednoczone Lake Placid bieg na 18 km 1:36:37,0 13:30,0 Sven Utterström
33. 12 lutego 1936 III Rzesza Garmisch-Partenkirchen bieg na 18 km 1:25:55,0 11:17,0 Erik August Larsson
7. 10 lutego 1936 III Rzesza Garmisch-Partenkirchen sztafeta 4 x 10 km 2:58,50,0 16,27 Finlandia
Starty B. Czecha w kombinacji alpejskiej na igrzyskach olimpijskich – szczegółowo[edytuj | edytuj kod]
Miejsce Dzień Rok Miejscowość Dyscyplina/konkurencja Wynik Strata Zwycięzca
20. 9 lutego 1936 III Rzesza Garmisch-Partenkirchen kombinacja alpejska 79,41 pkt. 19,84 pkt. Franz Pfnür

Mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym[edytuj | edytuj kod]

1927 Zjednoczone Królestwo Włoch Cortina d'Ampezzo 5. miejsce (w kombinacji norweskiej), 12. miejsce (w biegu na 18 km), 28. miejsce (w skokach)
1929 Polska Zakopane 4. miejsce (w kombinacji norweskiej), 10. miejsce (w skokach)
1930 Norwegia Oslo 34. miejsce (w skokach), 28. miejsce (w kombinacji), 63. miejsce (w biegu na 17 km), 53. miejsce (w biegu na 50 km)
1933 Austria Innsbruck 7. miejsce (w sztafecie), 27. miejsce (w skokach), 31. miejsce (w biegu na 18 km)
1934 Szwecja Sollefteå 37. miejsce (w skokach), 13. miejsce (w kombinacji norweskiej), 5. miejsce (w sztafecie), 70. miejsce (w biegu na 18 km)
1935 Czechosłowacja Wysokie Tatry 9. miejsce (w kombinacji norweskiej), 11. miejsce (w skokach), 7. miejsce (w sztafecie), 70. miejsce (w biegu na 18 km)
1937 Francja Chamonix 7. miejsce (w kombinacji norweskiej), 27. miejsce (w skokach), 35. miejsce (w biegu na 18 km)
Mistrzostwa świata w skokach - szczegółowo[edytuj | edytuj kod]
Miejsce Dzień Rok Miejscowość Skocznia Punkt K Konkurs Skok 1 Skok 2 Nota Strata Zwycięzca
28. 2 lutego 1927 Polska Cortina d'Ampezzo Italia K-50 ind. 33,5 m 39,0 m 12,062 pkt 6,138 pkt Tore Edman
17. 5 lutego 1929 Polska Zakopane Wielka Krokiew K-55 ind. 50,0 m 53,5 m 208,7 pkt 18,5 pkt Sigmund Ruud
34. 28 lutego 1930 Norwegia Oslo Holmenkollbakken K-50 ind.  ?  ? 208,4 pkt 16,0 pkt Gunnar Andersen
27. 12 lutego 1933 Austria Innsbruck Bergisel K-70 ind. 50,0 m 55,0 m 178,7 pkt 45,3 pkt Marcel Reymond
37. 25 lutego 1934 Szwecja Sollefteå Halstaberget K-60 ind. 39,5 m 49,0 m 194,2 pkt 34,3 pkt Kristian Johansson
11. 13 lutego 1935 Czechosłowacja Wysokie Tatry Jarolimak K-55 ind. 51,0 m 55,5 m 213,4 pkt 18,3 pkt Birger Ruud
27. 12 lutego 1937 Francja Chamonix Le Mont K-60 ind. 51,5 m 50,0 m 186,4 pkt 47,4 pkt Birger Ruud

Mistrzostwa świata w narciarstwie alpejskim[edytuj | edytuj kod]

1936 Austria Innsbruck 13. miejsce (w zjeździe), 16. miejsce (w slalomie), 15. miejsce (w kombinacji alpejskiej)
1937 Francja Chamonix 20. miejsce (w zjeździe), 22. miejsce (w slalomie), 18. miejsce (w kombinacji alpejskiej)
1938 Szwajcaria Engelberg 20. miejsce (w zjeździe), 16. miejsce (w slalomie), 18. miejsce (w kombinacji alpejskiej)
1939 Polska Zakopane 20. miejsce (w zjeździe), 17. miejsce (w slalomie)

Sukcesy krajowe[edytuj | edytuj kod]

  • mistrz Polski w biegu na 18 km: 1929, 1933
  • mistrz Polski w skokach narciarskich: 1928, 1929, 1931, 1934
  • wicemistrz Polski w skokach narciarskich: 1936, 1937
  • mistrz Polski w kombinacji norweskiej: 1927, 1928, 1929, 1934, 1937
  • mistrz Polski w zjeździe: 1929, 1937
  • mistrz Polski w slalomie: 1936, 1937
  • mistrz Polski w kombinacji alpejskiej: 1936, 1937
  • mistrz Polski w sztafecie 5x10 km: 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933.
Mistrzostwa Polski w skokach - szczegóły[edytuj | edytuj kod]
Miejsce Dzień Rok Miejscowość Skocznia Punkt K Konkurs Skok 1 Skok 2 Nota Strata Zwycięzca
1. 18 marca 1928 Polska Zakopane Wielka Krokiew K-55 ind. 58,0 m 61,0 m 18,375 pkt - -
1. 10 lutego 1929 Polska Zakopane Wielka Krokiew K-55 ind. 50,0 m 53,5 m 208,7 pkt - -
1.[a] 22 lutego 1931 Polska Wisła Łabajów K-? ind. 44,5 m 43,0 m 218,5 pkt - -
1.[b] 11 lutego 1934 Polska Zakopane Wielka Krokiew K-55 ind. 62,0 m 66,0 m 208,4 pkt - -
2. 8 marca 1936 Polska Zakopane Wielka Krokiew K-55 ind. 45,5 m 49,0 m 203,3 pkt 21,7 pkt Stanisław Marusarz
2. 31 stycznia 1937 Polska Wisła Łabajów K-? ind. 47,0 m 46,0 m 214,6 pkt 15,8 pkt Stanisław Marusarz

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • mistrz Austrii w kombinacji norweskiej: 1927
  • mistrz Czechosłowacji w biegu na 18 km i w kombinacji klasycznej: 1934.

Taternictwo[edytuj | edytuj kod]

  • wejście północną ścianą na Kozi Wierch (1927, z Kazimierzem Schielem i Mieczysławem Świerzem)
  • przejścia południową ścianą Zamarłej Turni (wielokrotnie od 1928)
  • przejście północnym żlebem na Kozią Przełęcz Wyżnią
  • przejście zachodnią ścianą Kościelca
  • przejście północnym filarem Koziego Wierchu[6]
  • pierwsze wejście południową ścianą Niebieskiej Turni (21 maja 1929 r., z Lidą Skotnicówną)
  • pierwsze wejście zachodnią ścianą Żabiego Mnicha (11 lipca 1929 r., z Jerzym Ustupskim)
  • pierwsze wejście górną częścią wschodniej ściany Kościelca (17 lipca 1929 r., z Lidą Skotnicówną i Ustupskim)
  • pierwsze wejście północną ścianą Żabiego Konia (16 czerwca 1929 r., ze Stanisławskim i Lidą Skotnicówną)
  • pierwsze zimowe wejście północną ścianą Kozich Czub (26 kwietnia 1931 r., z Janem Gnojkiem)
  • pierwsze przejście południowo-zachodnią ścianą Kozich Czub (9 czerwca 1929 r., z Lidą Skotnicówną i czterema towarzyszami)
  • pierwsze przejścia żlebami południowo-zachodniej ściany Koziego Wierchu (27 i 29 września 1929 r., z różnymi partnerami)[5]
  • trzecie wejście zachodnią ścianą Łomnicy w rekordowym czasie 4 godzin (lato 1931, z Gnojkiem)
  • próba pierwszego przejścia grani głównej Tatr Wysokich od Liliowego, zakończona z powodu załamania pogody na Polskim Grzebieniu (lato 1931, z Gnojkiem, Zofią Stopkówną i Józefem Krzeptowskim)[6]

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Trzecie miejsce w zawodach międzynarodowych
  2. Drugie miejsce w zawodach międzynarodowych

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 sports-reference.com: Bronisław Czech (ang.). [dostęp 2011-08-10].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Szatkowski 2008 ↓, s. 1.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 CZECH BRONISŁAW (1908–1944). pkol.pl. [dostęp 2014-08-10].
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 skijumping.pl: Bronisław Czech – w 100-lecie urodzin... (pol.). [dostęp 2011-08-10].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Mariola Bogumiła Bednarz. Bronek Czech – dziecko gór. „Tatry”. Nr 3/2008 (25), s. 82–85, lato 2008. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531. 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004, s. 188–190. ISBN 83-7104-009-1.
  7. Józef Nyka: Janina Czech-Kapłanowa. Głos Seniora, 03/2005. [dostęp 2012-05-04].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Władysław Mietelski (pol.). Historia Wisły. [dostęp 2014-07-23].
  9. Plebiscyt ROK PO ROKU – 1927. plebiscyt.przegladsportowy.pl. [dostęp 2012-04-14].
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Szatkowski 2008 ↓, s. 2.
  11. 11,0 11,1 11,2 Wyniki Mistrzostw Polski – 1920–2002. skijumping.pl. [dostęp 2011-08-11].
  12. Andrzej Więcek: Mistrzostwa Polski w Narciarstwie klasycznym i alpejskim 1920-2013. Zamość: 2014, s. 17.
  13. Wielka Krokiew im. Stanisława Marusarza. skisprungschanzen.com. [dostęp 2012-04-05].
  14. Plebiscyt ROK PO ROKU – 1928. plebiscyt.przegladsportowy.pl. [dostęp 2012-04-14].
  15. FIS-ski.com: FIS World Ski Championships medals (ang.). [dostęp 2011-08-10].
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 CZECH Bronisław 1908.07.25 POL (pol.). wyniki-skoki.pl. [dostęp 2014-07-23].
  17. Andrzej Więcek: Mistrzostwa Polski w Narciarstwie klasycznym i alpejskim 1920-2013. Zamość: 2014, s. 17.
  18. 18,0 18,1 Szatkowski 2008 ↓, s. 3.
  19. Plebiscyt ROK PO ROKU – 1929. plebiscyt.przegladsportowy.pl. [dostęp 2012-04-14].
  20. Plebiscyt ROK PO ROKU – 1930. plebiscyt.przegladsportowy.pl. [dostęp 2012-04-14].
  21. 15 lutego 1930 M.P. z 1930 r. Nr 116, poz. 171
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Szatkowski 2008 ↓, s. 4.
  23. Orlęta nr 4, Ryszard Krzeptowski, Poznań 1935
  24. Rekordy i statystyki: Loty narciarskie. skokinarciarskie.pl. [dostęp 2012-04-14].
  25. Andrzej Więcek: Mistrzostwa Polski w Narciarstwie klasycznym i alpejskim 1920-2013. Zamość: 2014, s. 19.
  26. Plebiscyt ROK PO ROKU – 1931. plebiscyt.przegladsportowy.pl. [dostęp 2012-04-14].
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Szatkowski 2008 ↓, s. 5.
  28. Sport Zimowy.r.1931/1932. polona.pl. [dostęp 2014-03-04].
  29. Bronisław Czech w bazie filmweb.pl
  30. Plebiscyt ROK PO ROKU – 1932. plebiscyt.przegladsportowy.pl. [dostęp 2012-04-14].
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 31,6 Szatkowski 2008 ↓, s. 6.
  32. Andrzej Więcek: Mistrzostwa Polski w Narciarstwie klasycznym i alpejskim 1920-2013. Zamość: 2014, s. 21.
  33. Nie tylko Małysz i Kowalczyk. Występy Polaków na mistrzostwach świata w narciarstwie klasycznym. histmag.org. [dostęp 2012-04-14].
  34. Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 171, 174, 189. ISBN 83-217-2463-9.
  35. 35,0 35,1 35,2 Zdebska Halina: Szybowanie Bronisława Czecha, w: "Wierchy" R. 62 (1996), s. 201-204
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 36,6 36,7 Szatkowski 2008 ↓, s. 7.
  37. 37,0 37,1 PATRON SZKOŁY PODSTAWOWEJ BRONISŁAW CZECH (pol.). [dostęp 2011-08-10].
  38. 38,0 38,1 zakopane.eu: Memoriał Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny (pol.). [dostęp 2014-08-11].
  39. PZN.pl: Memoriał B. Czecha i H. Marusarzówny zdominowali Czesi (pol.). [dostęp 2012-04-05].
  40. awf.krakow.pl: Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie (pol.). [dostęp 2011-08-11].
  41. wroclaw.hydral.com.pl: Schronisko Bronka Czecha (dawne) (pol.). [dostęp 2014-08-13].
  42. Czecha, Mielec, Polska. Google Maps. [dostęp 2011-08-12].
  43. 43,0 43,1 z-ne.pl: Bronisław Czech – As polskiego narciarstwa. 100 lat SN PTT 1907 Zakopane (pol.). [dostęp 2011-08-11].
  44. polsteam.com.pl: Bronisław Czech (pol.). [dostęp 2011-08-11].
  45. skokinarciarskie.pl: Średnia Krokiew im. Bronisława Czecha (pol.). [dostęp 2011-08-11].
  46. Nadano tytuły Członka Honorowego PZN. PZN.pl. [dostęp 2013-10-15].
  47. Бронислав Чех (ros.). kinopoisk.ru. [dostęp 2013-08-13].
  48. Bronisław Czech (pol.). filmweb.pl. [dostęp 2013-08-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]