Bruno Jasieński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bruno Jasieński
Bruno Jasienski.jpg
Bruno Jasieński
Imiona i nazwisko Wiktor Bruno Zysman
Data i miejsce urodzenia 17 lipca 1901 w Klimontowie
Data i miejsce śmierci 17 września 1938 w Moskwie
Narodowość polska
Dziedzina sztuki Poezja awangardowa, futuryzm
Ważne dzieła Nuż w bżuhu, Słowo o Jakubie Szeli, Bal manekinów, But w butonierce
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Teksty na Wikiźródłach Teksty na Wikiźródłach
Cytaty w Wikicytatach Cytaty w Wikicytatach

Bruno Jasieński, właściwie Wiktor Zysman (ur. 17 lipca[1] 1901 w Klimontowie, zm. 17 września 1938 w Moskwie[2]) – polski poeta pochodzenia żydowskiego, współtwórca polskiego futuryzmu, działacz komunistyczny.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i wczesna młodość[edytuj | edytuj kod]

Ojciec pisarza, Jakub Zysman, ewangelik, zasymilowany Żyd, był lekarzem i społecznikiem; matka Jasieńskiego, Eufemia Maria z Modzelewskich była szlachcianką. Oprócz Brunona mieli dwoje dzieci, Irenę i Jerzego. W 1921 zmarła Irena, zwana Renią, ukochana siostra Brunona, którą poeta wspominana kilkakrotnie w swojej twórczości (poświęcił jej m.in. futurystyczny wiersz Pogżeb Reńi i zadedykował Pieśń o głodzie)[3].

Dzieciństwo spędził Jasieński w Klimontowie. Od szóstego roku życia rozpoczął edukację w Warszawie. W 1909 zaczął uczęszczać do warszawskiego gimnazjum im. Mikołaja Reja[4], był redaktorem szkolnego pisma „Drugak”, później został redaktorem i wydawcą gazetki „Sztubak”[4]. W tym okresie zaczął pisać wiersze oraz próbował sił w przekładach utworów poetyckich z niemieckiego i rosyjskiego. W czasie pierwszej wojny światowej Jakub Zysman został wcielony do rosyjskiej armii, a Eufemia Zysmanowa wyjechała z dziećmi do Rosji, gdzie w maju 1918 roku przyszły poeta ukończył 8-klasową Szkołę Polską w Moskwie[5]. W Rosji zachwycił się futuryzmem Igora Siewierianina, ale interesował się także twórczością Majakowskiego, Chlebnikowa i Kruczonycha[potrzebne źródło]. Widział wypadki roku 1917[6]. W 1918 (uzyskawszy srebrny medal na egzaminie maturalnym) wrócił do Polski i podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego[7].

Podczas wakacji w 1919 roku Jasieński stworzył w Klimontowie teatr amatorski, który w przyklasztornym refektarzu wystawił "Ich czworo" Zapolskiej, Sędziów, a następnie "Wesele" Wyspiańskiego z udziałem chłopów-naturszczyków (niepiśmienni aktorzy uczyli się ról metodą pamięciową). Jasieński wprowadził do tekstu dramatu nową rolę – Widmo Głodu, które wygłaszało dopisany przez poetę monolog przed I aktem, natomiast w akcie II ukazując się Poecie, cytowało słowa z Manifestu Komunistycznego: Widmo krąży po Europie, widmo komunizmu[8].

Okres futurystyczny[edytuj | edytuj kod]

Od 1920 roku posługiwał się imieniem Bruno[9].

W czasie wojny polsko-bolszewickiej został powołany do odbycia kilkumiesięcznego przeszkolenia wojskowego w szkole podchorążych w Chełmnie. Zachowały się wspomnienia[10] o zorganizowanym przez Brunona wieczorze poetyckim, który zakończył się skandalem i aresztowaniem poety za obrazę podoficera. Według zeznań złożonych po latach dla NKWD, spędził w areszcie dwa miesiące. Brat Jasieńskiego odnotował, że w tym okresie Brunona odwiedzał w areszcie inny ówczesny student podchorążówki, późniejszy kardynał, Stefan Wyszyński[11], aczkolwiek z badań Ewy K. Czaczkowskiej wynika, że ten nie mógł tego robić, gdyż w tym okresie leczył gruźlicę i przebywał w domu[12].

Jako student Jasieński zaangażował się w tworzenie ruchu futurystów, współpracował ze Stanisławem Młodożeńcem i Tytusem Czyżewskim. 13 marca 1920 założyli Niezalegalizowany Klub Futurystów Pod Katarynką zwany Katarynki[13], [14]. Przez pewien czas działał również z futurystami w Warszawie – uczestniczył w recitalu w Filharmonii Warszawskiej w marcu 1921 i współorganizował wielki wieczór w sali Towarzystwa Higienicznego[15]. Zaprzyjaźnił się z Aleksandrem Watem, Anatolem Sternem[16]. Pierwsze wiersze opublikował w krakowskim piśmie Formiści w kwietniu 1920, podpisując je swoim imieniem i nazwiskiem. Następne publikacje podpisywał już nazwiskiem Bruno Jasieński. W czerwcu 1921 roku uczestniczył w poetyckim recitalu w teatrze Słowackiego w Krakowie a także zredagował i wydał 4-stronicowe pismo "JEDNODŃUWKA FUTURYSTUW mańifesty futuryzmu polskiego wydańe nadzwyczajne na całą Żeczpospolitą Polską", zawierające m.in. "Mańifest w sprawie natyhmiastowej futuryzacji żyća", "Mańifest w sprawie ortografji fonetycznej", "Mańifest w sprawie poezji futurystycznej" oraz "Mańifest w sprawie krytyki artystycznej". Powyższa jednodniówka zawierała teksty autorstwa Brunona Jasieńskiego, Anatola Sterna, Stanisława Młodożeńca i Tytusa Czyżewskiego. Jasieński wraz z Anatolem Sternem jest również autorem manifestu futuryzmu polskiego Nuż w bżuhu. Jednodńuwka futurystuw[17].

Pomiędzy 1921 a 1923 rokiem współorganizował kilkadziesiąt wieczorów poetyckich, "poezokoncertów" i recitali futurystycznych. Wiele z nich zakończyło się skandalami, niektóre zostały wstrzymane przed rozpoczęciem, niekiedy dochodziło do interwencji policji[18][19].

Dalsze miesiące to współpraca z Almanachem Nowej Sztuki, Zwrotnicą, Trybuną Robotniczą, Nową Kulturą, wyjazd do Lwowa, próba założenia kabaretu z Hemarem[20].

Studiując w Krakowie Jasieński był świadkiem tzw. wypadków krakowskich 1923 roku. Pod wpływem tych wydarzeń związał się z ruchem komunistycznym. W 1924 wspólnie z Anatolem Sternem opublikowali świadczący o lewicowych fascynacjach tomik Ziemia na lewo[21]. Był współpracownikiem Kultury Robotniczej, legalnego organu Komunistycznej Partii Polski[22]. Współpracował z miesięcznikiem Dźwignia[23]

Okres paryski[edytuj | edytuj kod]

W 1923 poeta poślubił Karę (właśc. Klarę) Arem, córkę zamożnego kupca lwowskiego[24]. W październiku 1925 wyjechali do Paryża, gdzie Jasieński pracował jako korespondent polskich gazet: lwowskiego "Wieku Nowego", "Kuriera Lwowskiego" "Gazety Porannej". W Paryżu spotykał się z Tytusem Czyżewskim, Józefem Czapskim, którzy wobec problemów materialnych, pomagali mu w sprawach egzystencjalnych. Po raz kolejny podjął próby zbliżenia się do środowisk komunistycznych. Nawiązał kontakt z Zygmuntem Modzelewskim. Wraz z nim i polskimi robotnikami stworzył amatorski teatr na Saint Denis. Nawiązał również kontakt z Tomaszem Dąbalem. Coraz bardziej się radykalizował. Powstało Słowo o Jakubie Szeli, a przede wszystkim Palę Paryż. Po skandalu związanym z opublikowaniem tej powieści i wydaleniu z Francji w 1929[25] Jasieński wyjechał i drogą morską znalazł się w ZSRR.

Okres radziecki[edytuj | edytuj kod]

W 1929 roku osiadł w ZSRR. Dzięki staraniom Tomasza Dąbala został entuzjastycznie przyjęty. W dniu przyjazdu do Leningradu witały go tłumy[26].

Od razu otrzymał stanowisko redaktora naczelnego pisma Polonii Kultura mas i kierownika działu literackiego Trybuny radzieckiej. Wkrótce został przeniesiony z sekcji polskiej Komunistycznej Partii Francji do WKP(b), w 1932 stał się jej członkiem rzeczywistym[27]. Na przełomie 1929 i 1930 rozstał się z Karą Arem i zerwał z nią wszelkie kontakty – później twierdził, że wyłącznie z jej winy, wywołała bowiem szereg skandali, wiążąc się z kolejnymi mężczyznami (prawdopodobnie pod koniec życia Karę łączył romans z Gienrichem Jagodą, co ją zgubiło[28]). Jasieński miał z Karą syna, na którego płacił przez 8 lat alimenty, ale nigdy go nie widywał. Ożenił się powtórnie, z Rosjanką, Anną Berziń[29]. Coraz bardziej odsuwał się od środowisk polonijnych, by zerwać z nimi prawie zupełnie. Od 1934 członek zarządu Związku Pisarzy Radzieckich, współpracował z Literaturą Międzynarodową i Kulturą Mas[potrzebne źródło]. Od 1930 roku aktywnie zaangażował się w sowietyzację Tadżykistanu[30].

Proces i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W okresie wielkiej czystki aresztowany 31 lipca 1937 roku przez NKWD. 17 września 1938 został skazany na karę śmierci przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR i tego samego dnia rozstrzelany w miejscu egzekucji Butowo-Kommunarka pod Moskwą[31][12]. Zrehabilitowany 24 grudnia 1955 roku postanowieniem Kolegium Wojskowego SN ZSRR[32].

Okoliczności jego śmierci były nieznane do 1992 roku. Powszechnie sądzono, że został skazany na 15 lat pobytu w obozie pracy, zesłany na Syberię i zmarł w łagrach sowieckich. Tę legendę utrwalała relacja Aleksandra Wata[33] oraz utwór Jacka Kaczmarskiego[34]. Krzysztof Jaworski odnalazł jednak w moskiewskich archiwach dokumenty, z których jednoznacznie wynika, że Jasieński został rozstrzelany 17 września 1938 i pochowany w bezimiennej mogile w Butowie pod Moskwą[35].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Tworzył w języku polskim, rosyjskim i francuskim. Autor tomików wierszy But w butonierce i Ziemia na lewo, dramatu Bal manekinów, poematu Słowo o Jakubie Szeli, powieści Palę Paryż. Wraz z Anatolem Sternem jest autorem manifestu futuryzmu polskiego Nuż w bżuhu. Jednodńuwka futurystuw.

We wczesnych wierszach z tomiku But w butonierce widać wyraźne wpływy twórczości Igora Siewierianina[36].

Wśród utworów poetyckich Jasieńskiego znaleźć można zarówno eksperymenty formalne (neologizmy, rozbijanie słowa i zdania), jak i wiersze ściśle podporządkowane klasycznym regułom wersyfikacji - na przykład fragment Pieśń o głodzie został napisany heksametrem[37].

Twórczość Jasieńskiego w ZSRR przybrała socrealistyczny charakter. W dziele sławiącym budowę Kanału Białomorsko-Bałtyckiego był współautorem rozdziału zatytułowanego Dobić wroga klasowego[38][39]. Socrealistyczna powieść Człowiek zmienia skórę przez wiele lat była lekturą w szkołach tadżyckiej SRR[40].

Tomiki poetyckie[edytuj | edytuj kod]

Słowo o Jakubie Szeli, Paryż 1926

Powieści[edytuj | edytuj kod]

  • Nogi Izoldy Morgan (1923)
  • Palę Paryż (1929, wznowienie polskie 1957, 2005)
  • Człowiek zmienia skórę (wydanie ros. 1933-34, pol. 1935-37, wznowienie 1961)
  • Zmowa obojętnych (1957, wyd. pol.1962. Nieukończone)

Poematy[edytuj | edytuj kod]

Utwory dramatyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Bal manekinów (1931, tłumaczenie 1957, wznowienie 2006)
  • Rzecz gromadzka (1930, na motywach Słowa o Jakubie Szeli)

Nowele[edytuj | edytuj kod]

  • Klucze (1925)
  • Męstwo (1935)
  • Nos (1936)
  • Główny winowajca (napisane w 1936, opublikowane po polsku w 1957)

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W Klimontowie, rodzinnej miejscowości Jasieńskiego, od 2002 roku każdego lata odbywają się na cześć pisarza Brunonalia[41].

Przypisy

  1. Wiele źródeł podaje błędną datę 21 lipca. W rzeczywistości 21 lipca to data chrztu i rejestracji niemowlęcia w Urzędzie Stanu Cywilnego.
  2. Wiele źródeł, w tym i Polski Słownik Biograficzny (tom XI z 1965 r.) podaje, iż Jasieński zmarł 16 grudnia 1939 na zapalenie mózgu – w następstwie powikłań po przebytym tyfusie plamistym. Informacja ta została potem w Polskim Słowniku Biograficznym sprostowana.
  3. Edward Balcerzan: Bruno Jasieński. Utwory poetyckie. Manifesty. Szkice. Ossolineum, 1972, s. IX-X.
  4. 4,0 4,1 Mieszko Banasiak. Słowo o dzieciństwie i dorastaniu Brunona Jasieńskiego. „Midrasz”. 6(134), czerwiec 2008. ISSN 1428-121X. 
  5. Jaworski 2009 ↓, s. 33-34.
  6. Jaworski 2006 ↓, s. 192.
  7. Jaworski 2006 ↓, s. 192-193.
  8. J. Butwiłło, Widmo Głodu czyli poprawka do „Wesela”, Słowo Ludu 1965, nr 318
  9. Jaworski 2009 ↓, s. 25.
  10. Chodzi o wspomnienia Jerzego Jasieńskiego i Mieczysława Giergielewicza. Zob. Jaworski Krzysztof, Bruno Jasieński w Paryżu, Kielce, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, 2003, s. 15-17
  11. ibidem
  12. 12,0 12,1 Krzysztof Masłoń: Bruno Jasieński – poeta kacapski (pol.). Rzeczpospolita, 2009-12-05. [dostęp 2009-12-05].
  13. Jacek Olczyk. Krótki epizod "futuryzacji życia". „Midrasz”. 6(134), s. 18-19, czerwiec 2008. ISSN 1428-121X. 
  14. Jaworski 2006 ↓, s. 194-195.
  15. Aleksander Wat, Mój wiek, Warszawa 1990, str. 25 ISBN 83-07-02054-9
  16. Jaworski 2009 ↓, s. 251.
  17. Jaworski 2009 ↓, s. 88.
  18. Stern A. Bruno Jasieński, Warszawa 1969, s. 11; Antologia polskiego futuryzmu i Nowej Sztuki, Ossolineum, 1978, s. XLIII-LVI
  19. Jaworski 2006 ↓, s. 197.
  20. Mariola Szydłowska: Dzieje pewnej przyjaźni. 2003-08-15. [dostęp 2009-09-23].
  21. Jaworski 2009 ↓, s. 110.
  22. Andrzej Z. Makowiecki, Kultura Robotnicza, w: Literatura polska, przewodnik encyklopedyczny, t. I, Warszawa 1984, s. 538.
  23. Marian Stępień, Dźwignia, w: Literatura polska, przewodnik encyklopedyczny, t. II, Warszawa 1985, s. 231.
  24. Aleksander Wat, Mój wiek, Warszawa 1990, str. 32 ISBN 83-07-02054-9
  25. Bruno Jasieński, écrivain révolutionnaire polonais expulsé de France, l'Humanité, 06/05/1926
  26. Jaworski 2009 ↓, s. 192-197.
  27. Jaworski 2009 ↓, s. 212.
  28. Mitzner Piotr, Bruno Jasieński. Śmierć futurysty, Karta nr 11/1993, s. 70
  29. Jaworski 2009 ↓, s. 209.
  30. Marci Shore: Kawior i popiół. Życie i śmierć pokolenia oczarowanych i rozczarowanych marksizmem. Świat książki, 2009, s. 138-139. ISBN 9788324708284.
  31. Ясенский Бруно
  32. Ясенский Бруно
  33. Mój wiek. Pamiętnik mówiony, część I, Czytelnik 1990, str. 34
  34. Epitafium dla Brunona Jasieńskiego
  35. Jaworski Krzysztof, Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu: aresztowanie, wyrok, śmierć, Kielce 1995. W książce znajduje się bogaty wybór tekstów źródłowych, między innymi (na str. 194) fotokopia zaświadczenia o wykonaniu wyroku przez rozstrzelanie dnia 17 września 1938 podpisana przez Naczelnika 12 wydziału Pierwszego Wydziału Specjalnego NKWD, Szewieliowa. Miejsce pochówku zostało ustalone dzięki prześledzeniu list rozstrzelanych sporządzonych przez Walentynę Tichanową ze Stowarzyszenia Memoriał (ibidem, s. 54).
  36. Julian Tuwim w swojej poetyckiej, parodystycznej "recenzji" z debiutanckiego tomiku Jasieńskiego pisał między innymi Siewierjasień (...) siewie-rani serce dam! a także Przekrakowił siewierezję (zob. Julian Tuwim, Sprawozdanie z książki Jasieńskiego "But w butonierce" w: Księga parodii, Warszawa, WAiF 1985, s.69). Na pokrewieństwo z Siewierianinem zwracało uwagę wielu krytyków i literaturoznawców, m.in. Edward Balcerzan (zob. Bruno Jasieński Utwory poetyckie. Manifesty. Szkice, Ossolineum 1972, s. VII) czy Beata Śniecikowska (Nuż w uhu? Koncepcje dźwięku w poezji polskiego futuryzmu, Wrocław 2008, s.86)
  37. Jaworski 2009 ↓, s. 96.
  38. Jaworski 2006 ↓, s. 202.
  39. Por. Kizny T. Biełomorkanał imienia Stalina, Karta 1994, nr 13, s. 87
  40. Jaworski 2009 ↓, s. 214.
  41. Maria Więckowska. Nonsensy tańczące na ulicach. „Midrasz”. 6(134), s. 9-11, czerwiec 2008. ISSN 1428-121X. , Wojciech Orliński. Powrót poety. „Gazeta Wyborcza”, 2002-07-16. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Stern A. Bruno Jasieński, Warszawa 1969
  2. Antologia polskiego futuryzmu i Nowej Sztuki, Ossolineum, 1978
  3. Dziarnowska Janina, Słowo o Brunonie Jasieńskim, Warszawa, Książka i Wiedza, 1978
  4. Mitzner Piotr, Bruno Jasieński. Śmierć futurysty, Karta nr 11/1993
  5. Jaworski Krzysztof, Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu : aresztowanie, wyrok, śmierć, Kielce 1995, ISBN 83-7133-037-5
  6. Jaworski Krzysztof, Bruno Jasieński w Paryżu, Kielce, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, 2003, ISBN 83-7133-204-1
  7. Jaworski Krzysztof: Czytały go białe panienki z podkrążonymi oczyma – kilka słów o życiu i poezji Brunona Jasieńskiego. W: Bruno Jasieński: But w butonierce i inne wiersze. Warszawa: Iskry, 2006.
  8. Krzysztof Jaworski: Dandys. Słowo o Brunonie Jasieńskim. Warszawa: 2009. ISBN 978-83-244-0114-7.
  9. Midrasz, nr 6 (134), czerwiec 2008 r. – monograficzny numer poświęcony Jasieńskiemu

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]