Brzeżany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta na Ukrainie. Zobacz też: Brzeżany – miejscowość w Polsce.
Brzeżany
Panoramama miasta
Panoramama miasta
Herb Flaga
Herb Brzeżan Flaga Brzeżan
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Prawa miejskie 1530
Burmistrz Wołodymyr Muzyczko
Powierzchnia 12 km²
Wysokość 269 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

18 119
1510 os./km²
Nr kierunkowy +380-3548
Kod pocztowy 47505
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Brzeżany
Brzeżany
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Brzeżany
Brzeżany
Ziemia 49°26′28,42″N 24°56′35,16″E/49,441228 24,943100
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina
Przedwojenny herb

Brzeżany[1][2] (ukr. Бережани) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, siedziba rejonu brzeżańskiego, do 1945[3] w Polsce, w województwie tarnopolskim, siedziba powiatu brzeżańskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • pierwsza pisemna wzmianka o osadzie pochodzi z 1375 roku
  • w 2 poł. XIV wieku włączone przez Kazimierza Wielkiego do Królestwa Polskiego.
  • województwo ruskie w Rzeczypospolitej do roku 1772
  • 1508 – Anna Cebrowska żona Rafała Sieniawskiego (zm. 1518) chorążego halickiego, w drodze spadku po Piotrze Cebrowskim, Żabokruckim i po Hunowskich, otrzymuje Brzeżany
  • w 1530 Brzeżany uzyskały prawa miejskie staraniem hetmana Mikołaja Sieniawskiego. Przez niemal 200 lat należały do jego spadkobierców, zawdzięczając im swój rozwój i rozgłos
  • W XVII wieku zamek w Brzeżanach wielokrotnie oparł się wojskom kozackim, tatarskim i osmańskim
  • Od XVIII wieku były własnością Czartoryskich, Lubomirskich i Potockich
  • W latach 1772-1918 – miasto powiatowe w Królestwie Galicji i Lodomerii. Około 1900 mieszkało tutaj 4600 Polaków, 3100 Rusinów i 5300 Żydów
  • W latach 1916-1917, podczas I wojny światowej, w rejonie Brzeżan toczyły się walki pomiędzy wojskami rosyjskimi i austriackimi
  • W latach 1920-1939 Brzeżany ponownie należały do Polski, były miastem powiatowym w województwie tarnopolskim
  • Od września 1939 do 1941 roku pod okupacją sowiecką; miały wtedy miejsce deportacje ludności (głównie Polaków) w głąb ZSRR.
  • W czerwcu 1941, przed wycofaniem, NKWD wymordowało w Brzeżanach kilkuset więźniów. Od 26 czerwca odgłosy dokonywanej zbrodni głuszono warkotem pracującego silnika. W nocy 29 czerwca, zwłoki rozstrzelanych wrzucono do rzeki Złota Lipa. Informacje te potwierdzają niemieckie meldunki wojskowe. Ponadto w więzieniu znaleziono zwłoki dalszych stu pięćdziesięciu ofiar, a około siedemdziesiąt w zamaskowanych wykopach w okolicy brzeżańskiego zamku. Uratowało się osiemdziesięciu więźniów, którzy ocalenie zawdzięczają ucieczce enkawudzistów[4].
  • 6 lipca 1941 r. odkrycie ciał ofiar NKWD wywołało pogrom Żydów (zob. pogrom w Brzeżanach), których oskarżono o sympatyzowanie z bolszewizmem. Ukraińscy nacjonaliści zabili podczas pogromu 250-300 osób[5].
  • W latach 1941-1944 pod okupacją niemiecką (Dystrykt Galicja)
  • 1941-1943 – Holocaust w Brzeżanach. Ocenia się, że zginęło 5,5-6,5 tys. Żydów[6] (zob. getto w Brzeżanach).
  • W latach 1942–1944 był to rejon działalności AK
  • W latach 1943-1945 był to teren działalności UPA
  • W latach 1945-1991 w granicach Ukraińskiej SRR
  • 1946 przymusowe wysiedlenie Polaków
  • 1946-1947 w rejon Brzeżan i samego miasta została przesiedlona część ludności rusińskiej z pow. sanockiego
  • Od 1991 na obszarze Ukrainy.
położenie na mapie województwa tarnopolskiego w roku 1939

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Trójcy
Zabudowa miasta
Ruiny zamku w Brzeżanach
Ratusz miejski
  • Zamek Sieniawskich (w ruinach) – zbudował go Mikołaj Sieniawski w 1554 roku, rozbudowany został w XVII i XVIII wieku. Urządzony był z wielkim przepychem, należał do największych rezydencji magnackich Rzeczypospolitej, nazywany był Podolskim Wawelem. Na zamku przebywali m.in.: król August II Mocny (1648), książę Franciszek Rakoczy (1702) i car Piotr I Wielki (1707). Zdewastowany w XIX i XX wieku, za czasów gdy dziedzicem był Aleksander Potocki (1798-1868) – wojskowy, powstaniec 1830, emigrant, filantrop
 Osobny artykuł: zamek w Brzeżanach.
  • Kościół Zamkowy z XVII wieku – zdewastowany z kaplicą grobową Sieniawskich
  • kaplica grobowa Sieniawskich – jedno z dawniejszych najwspanialszych polskich mauzoleów rodowych. Obecnie w całkowitej ruinie. Początek dewastacji zaczął się jeszcze w XIX wieku, kolejne zniszczenia przyniosła wojna krymska. Jej konserwacji w latach 70. XIX wieku podjął się Stanisław Potocki. W czasie I wojny światowej kaplica kolejny raz uległa zniszczeniom, a dzieło całkowitej dewastacji dokonane zostało po 1945 roku, kiedy zabrakło polskich opiekunów tego miejsca.

Kaplica mieściła zespół nagrobków Sieniawskich: Anny Sieniawskiej (z 1574 roku), Jana Sieniawskiego (z 1583 roku), Mikołaja Sieniawskiego (z 1569 roku), Hieronimem Sieniawskim (z 1583 roku), Adamem Hieronimem Sieniawskim (1619), Mikołajem Sieniawskim (1636), Aleksandrem Sieniawskim (1621) i Prokopem Sieniawskim (1626). Nagrobki obecnie są całkowicie zdewastowane. Zdaniem Mieczysława Orłowicza nagrobki w kaplicy w czasie swojej świetności były „godne wawelskich”.

W kaplicy znajdowały się m.in. cynowe XVII wieczne sarkofagi z postaciami zmarłych na wiekach niemające odpowiednika w sztuce polskiej, które były dziełem wrocławskiego rzeźbiarza Jana Pfistera. Sarkofagi te (4 sztuki) szczęśliwie ocalały, dzięki ich wywiezieniu podczas wojny polsko-rosyjskiej w 1920 r. do Krakowa. Dziś znajdują się w kryptach na zamku w Pieskowej Skale

  • kościół i klasztor Bernardynów z 1630-1638
  • kościółek ormiański z XVIII wieku, na którego fasadzie znajdują się resztki fresku przedstawiającego Matkę Boską, autorstwa Edwarda Rydza-Śmigłego, siedziba jednej z 8 parafii ormiańsko-katolickich w międzywojennej Polsce
  • cerkiew Nikołajewska z XVII wieku
  • cerkiew Troicka z XVII-XIX wieku
  • dworki szlacheckie

Związani z Brzeżanami[edytuj | edytuj kod]

Książki[edytuj | edytuj kod]

  • Shimon Redlich, „Razem i osobno. Polacy, Żydzi, Ukraińcy w Brzeżanach 1919-1945”, Sejny 2008, ISBN 83-86872-33-0.
  • Zbigniew Rusiński, „Tryptyk brzeżański”, Wrocław 1998, ISBN 83-907486-3-0.
  • Juliusz Słowacki, „Jan Bielecki”.
  • Witold Goliński, „Brzeżany na starej pocztówce”, Kluczbork 2006.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 15: Województwo tarnopolskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1923, s. 4.
  2. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104).
  3. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  4. Aleksander Szumański, Bez trumien i krzyży, z ludobójstwem w tle.
  5. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6, s. 78.
  6. Холокост..., Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6, s. 80.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]